Қолжетімді баспананы қалай алуға болады?

Тәуелсіздік жылдары Қазақстанда 141 млн шаршы метр тұрғын үй салынды. Мемлекет елімізде тұрғын үй құрылысын дамытудың бірыңғай моделін әзірлеуде. Оның негізгі қағидаты — тұрғын үйдің қолжетімділігін, әсіресе, халықтың әлеуметтік әлсіз топтары үшін арттыру.

Қазақстанның Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев тұрғындардың өмір сүру сапасын жақсарту мақса­тында тұрғын үй ипотекасының қолжетімділігін арттыруға мүм­кіндік берген ипотекалық не­сиелендірудің жаңа бағдарла­маларын енгізуге бастамашы болды.

Мемлекеттік «Нұрлы жер» бағдарламасы тұрғын үй құ­ры­лысын қолдаудың жаңа те­тіктерін біріктіреді. 2018 жылы «7-20-25» бағдарламасы іске қосылды. 5 жыл ішінде ол 650 мың отбасыға немесе 2 млн-нан астам азаматқа баспаналы болуға жәрдемін тигізуі тиіс. 2019 жылы Елбасы бастамасымен жеңілдік мөлшерлемесі 2% және бастапқы жарнасы 10% болатын «Бақытты отбасы» бағ­дарламасы іске қосылды.

Жыл соңына дейін бағ­дар­лама аясында кемінде 6 мың отбасы тұрғын үй ала алады. Бірінші кезекте көпбалалы және мүгедек балаларды тәрбиелеп отырған отбасыларға басымдық беріледі. 2020 жылдан бастап осындай 10 мың отбасы жыл сайын баспанамен қамтылады.

««Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» атты Қазақстан халқына арнаған Жолдауында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев елімізде отбасы табысының түрлі деңгейіне сәйкес келетін бірыңғай тұрғын үй саясатын әзірлеуді тапсырды. Кезекте тұрған әлеуметтік жағынан аз қамтылған көпбалалы отбасыларға баспана беру мәселесін үш жыл ішінде шешу қажет. Ал баспана сатып алуға жағдайы жоқ азаматтарға әлеуметтік жалға алу тәртібімен қоныстану үшін мүмкіндік беру керек.

Осыған орай, мемлекет 2022 жылға қарай 240 млрд теңгеден астам қаражат бөледі. Үкімет жыл соңына дейін жалдамалы пәтерлерге, сондай-ақ «Бақытты отбасы» бағдарламасы бойынша жеңілдетілген баспана заемын алуға кезекте тұрған азаматтарды есепке алудың ұлттық бірыңғай жүйесін құруы тиіс. Тұрғын үй кезегі жыл сайын 50 мың адамға артып келеді. Ал 20 мың адамға әлеуметтік тұрғын үйлер пайдалануға берілуде.

«Нұрлы жер» бағдарламасы бойынша азаматтарды олардың мүмкіндіктері мен статустарына қарай тұрғын үймен қам­тудың үдемелі жүйесін енгізу қарастырылады. Мысалы, сатып алу құқығынсыз берілетін тұрғын үй табысы жоқ немесе табысы отбасының бір мүшесіне шаққанда ең төменгі күнкөріс деңгейінен аз (29,7 мың теңге) болатын кезекте тұрғандарға беріледі.

«Бақытты отбасы» бағдар­ламасы аясында табысы отба­сының әрбір мүшесіне шақ­қанда ең төменгі күнкөріс дең­гейінің 2 еселік шамасынан артық болмайтын (59,4 мың теңге) тұрғын үй кезегіндегілер үшін қолжетімді. Жергілікті атқарушы органдардың несиеге берілетін тұрғын үйлері табысы отбасының әрбір мүшесіне шаққанда ең төменгі күнкөріс деңгейінің екі еселік шамасынан 3,1 еселік шамасына дейін (92 мың теңге) жететін кезекте тұрғандарға беріледі. Ең төменгі күнкөріс деңгейінің 3,1 еселік шамасынан табысы жоғары азаматтар «ҚИК» ИҰ» АҚ-ның «Орда», «Баспана Хит», «7-20-25» бағдарламаларының, «ТҮҚЖБ» АҚ-ның «Өз үйім» бағдарламасының тектіктерін пайдалана алады.

Бұл тәсілдер мемлекеттік қол­даудың атаулығын қамта­масыз етеді және тұрғын үй құ­рылысын жоспарлау тиімді­лігін арттырады.

7 жылда қалалар 

мен өңірлер 

әкімдіктеріндегі 

тұрғын үй алу 

кезегі 3,5 есе өскен

Тұрғындардың басым бөлігі үшін қолжетімді тұрғын үй салу бойынша ауқымды шаралар қабылдауда «Бәйтерек» холдингі жүйелі рөл атқарады. Себебі ол – «Нұрлы жер» бағдарламасын іске асырудағы бірыңғай оператор. Мысалы, әкімдіктер өз облигацияларын шығару тетігі арқылы алатын қорландыру есебінен белгіленген баға бойынша несиеге берілетін тұрғын үй құрылысы мен оның өткізілуін қамтамасыз етеді.

Бұл тетік әр 2 жыл сайын «револьверлік» принцип бо­йынша қаражатты айналдырып, ресурстарды қосымша бөлмей-ақ жаңа құрылысқа қайта ба­ғыттауға мүмкіндік береді. Жыл сайын осы жүйеде 100-110 млрд теңге қаражат айналысқа түседі. Бұл әкімдіктер үшін несиеге берілетін 12 мың тұрғын үйді пайдалануға беруді қамтамасыз етуге жол ашады. Өз кезегінде Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі тұрғындарға жылдығы 5% болатын жеңілдікті тұрғын үй заемдарын беру арқылы әкімдіктер салған тұрғын үйлерге сұраныс пен олардың өткізілуін ынталандырады. Бастапқы жарна тұрғын үй сертификаттарын пайдалану мүмкіндігімен 20%-тен кем болмайды.

Бүгінгі таңда аталған банк жүйесінде жинақтау сомасы 716,7 млрд теңгені құрайтын 1,46 млн келісімшарт бар. Барлық кезеңде 1,52 трлн теңгеге 208 мыңнан астам заем берілді. Оның ішінде «Нұрлы жер» бағдарламасын іске асыру кезеңінде 139 млрд теңгеге 18,3 мың заем табысталды. 2005 жылдан бастап тұрғын үймен қамтылу деңгейі 23%-ке артып, 1 адамға шаққанда 21,6 шаршы метрді құрады. Елбасы тапсырмасы бойынша 2030 жылға қарай бұл көрсеткішті БҰҰ стандарттарына – 1 адамға шаққанда 30 шаршы метрге жеткізу қажет. Орта есеппен тұрғындар санының өзгеруін ескере отырып, қазіргі мәнімен салыстырғанда 2030 жылға қарай тұрғын үй қорын 66%-ке арттыру керек. Ол үшін жыл сайын жаңа тұрғын үйлерді пайдалануға беру қарқынын 8-10% деңгейінде сақтап отыру міндет. Мынадай беталыс байқалады: мемлекет әлеуметтік тұрғын үйлерді көптеп салған сайын оған кезек те арта түсуде.

Қазіргі кезде әкімдіктердегі тұрғын үй кезегі 3,5 есе өскен (2012 жылдың 1 қаңтарында – 147 мың, 2019 жылдың 1 шіл­десінде – 512 мың адам). Бұған демографиялық процестер, кент­тену және тұрғындардың еңбек көші-қоны себеп. Орта есеппен алғанда сұраныс жыл сайын 50 мың адамға өсуде. Ал әлеуметтік тұрғын үй 20 мың адамға берілуде. Болжамдық есептеу бойынша тұрғын үй кезегін жеделдетілген түрде қысқарту үшін алдағы 10 жылға 6 трлн теңгеге жуық қаражат қажет. Бұл 552 мың адамды тұрғын үймен қамтуға мүмкіндік береді. Осы ретте бөлінген қаражат қайтарымды. Ол үшін ең төменгі күнкөріс деңгейін ескерумен кезекте тұрғандардың табысына байланысты тұрғын үйдің қолжетімділік сатысы құрылады.

Бірінші бағыт бойынша, та­бысы жоқ немесе табысы от­басының 1 мүшесіне шақ­қанда ең төменгі күнкөріс дең­гейінен төмен тұрғын үй ке­зегінде тұрғандарға сатып алу құқығынсыз жалдамалы тұр­ғын үй беріледі. Екінші бағыт бойынша отбасының бір мүше­сіне шаққанда табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінің 2 көлемін құрайтын тұрғын үй кезегіндегілерге жылдығы 2%, бастапқы жарнасы 10% болатын, 25 жыл мерзімге жеңілдікпен несиелендіру ұсынылады («2-10-25»). Үшінші бағыт бойынша отбасының бір мүшесіне шаққанда табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінің 3,1 дейін болатын тұрғын үй кезегіндегілерге жылдығы 5% болатын, бастапқы жарнасы 20%, 25 жыл мерзімге несиеге берілетін тұрғын үй ұсынылады («5-20-25»). Төртінші бағыт бо­йынша отбасының бір мүшесіне шаққанда табысы 3,1 ең төменгі күнкөріс деңгейінен асатын азаматтар жылдығы 7%, бастапқы жарнасы 20% болатын, 25 жыл мерзімге берілетін жеңілдікті несиелендірумен («7-20-25») және нарықтағы өнімдермен («Баспана-хит», «КИК-Орда», «Өз үйім» ТҮҚЖБ) баспаналы бола алады.

Бұл тәсілдер мемлекеттік қолдаудың атаулылығы мен қа­ражатты пайдалану тиім­ділігін қамтамасыз етеді. Сонымен қа­тар, биыл маусым айында «Мұ­ғалімдер мен дәрігерлерге арналған жалға берілетін тұр­ғын үй» жеке бағдарламасы іс­ке қосылды. Қаржыландыру көз­дері – қазақстандықтардың табысы мен ресурстарды нарықтық тарту. Қаражатты микширлеу және операциялық шығыстарды төмендету есебінен алдағы 2 жылда бұл өнімге 40 млрд теңгеге дейін қаражат бағыттау жоспарланған. Бұл еліміз бойынша 3 мыңға жуық дәрігерлер мен мұғалімдерді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұл ретте, ай сайынғы төлем бойынша жалға беру мөлшерлемесі жылына 3,1%-ті құрайды.

2019 жылғы 1 қазандағы мәліметке сәйкес жергілікті ат­қа­рушы органдарда 526 мың адам тұрғын үй кезегінде тұр. Бұл 2012 жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда 3,5 есе көп. Бұл ретте негізгі үлес – 44%-ті тұрғындардың әлеуметтік әлжуаз топтары құ­райды. 42%-і – мемлекеттік қыз­меткерлер, бюджеттік ұйым­дардың жұмыскерлері мен әскери қызметкерлер.


Мемлекеттік 

«Нұрлы жер» 

бағдарламасы 

бойынша қалай 

тұрғын үй алуға 

болады?


«Нұрлы жер» бағдарламасы түрлі санаттағы ел тұрғын­да­рының тұрғын үй мәселесін кешенді шешуге бағытталады. Бағдарлама сатып алу құқығын­сыз жалға берілетін тұрғын үй салуда, несиеге берілетін тұр­ғын үй салуды, жеке тұрғын үй құрылысын дамытуды, же­ке құрылыс салушылардың тұр­ғын үй салуын ынталандыруды қамтиды. Жергілікті атқарушы органдар салған несиеге берілетін тұрғын үйді алу шарттары мынадай: ТҮҚЖБ салымшысы болу; сатып алынатын тұрғын үй құнының 20%-нен кем емес көлемдегі бір реттік алғашқы жарнаны салу немесе жинағының болуы; ел азаматтығының немесе оралман статусының болуы; осы қалаларда тұрғын үй сатып алуға үміткер өтініш берген сәтте кемінде екі жылға дейін Нұр-Сұлтан және Алматы қалаларында тұрғылықты жері бойынша тұрақты тіркеуде болу; тұрғын үйінің болмауын; төлем қабілеттілігін растау.

«Нұрлы жер» бағдарламасы аясында 9 ай қорытындысы бойынша несиеге берілетін тұрғын үй желісі бойынша 4 330 пәтер немесе 38,3%-тік жылдық жоспарға 258,1 мың шаршы метр салынды. Жалға берілетін тұрғын үй желісі бойынша 2 344 пәтер немесе 15,6%-тік  жылдық жоспарға 137,6 мың шаршы метр тұрғын үйлерді пайдалануға беруден көш басында Нұр-Сұлтан және Алматы қалалары тұр. Өтінім беруші бағдарлама талаптарына сай келген жағдайда оған 25 жыл мерзімге жылдық 5% мөлшерлемесі бойынша заем беріледі. Алдын ала тұрғын үй заемын алу үшін бастапқы жарна мөлшері сатып алынатын тұрғын үй құнының 20%-нен кем болмауы керек. Аралық тұрғын үй заемын алу үшін – сатып алынатын тұрғын үй құнының 50%-нен кем емес. Таза әрлеудегі жергілікті атқарушы органдар несиеге беретін тұрғын үй құрылысы мен өткізілуінің баға параметрлері 1 шаршы метр үшін: Нұр-Сұлтан, Алматы қалаларында және осы қалалар маңындағы аймақтарда, Шымкент, Атырау, Ақтау, Түркістан қалаларында 180 мың теңгеге дейін, басқа өңірлерде — 140 мың теңгеге дейін. Бағдарламаға ТҮҚЖБ салымшылары, оның ішінде тұрғын үй кезегінде тұрғандар қатыса алады. Сатылатын нысанда тұрғын үйлердің кемінде 50%-і кезекте тұрғандар арасында бөлінеді. Олардан сұраныс болмаса, тұрғын үй банк салымшыларына сатылады. Бағдарлама аясында салынған тұрғын үйлер нарықтық бағадан төмен болуына байланысты үл­кен сұранысқа ие. ТҮҚЖБ бағ­дарламасы іске асырыла бас­таған сәттен бастап 19 300 заем берілді.

Биыл қыркүйек айының қорытындысы бойынша барлық қаржыландыру көзі есебінен 8,8 млн шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл өткен жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда 99,8%-ті құ­райды. Жылдық жоспарға тұр­ғын үйді пайдалануға беру проценті – 67,7%. Еліміз бойынша барлығы 76 484 тұрғын үй, оның ішінде 32 779 жеке тұрғын үй пайдалануға берілді. Өткен жылмен салыстырғанда тұрғын үйді пайдалануға беру көлемінің артуы еліміздің 9 өңірінде жалғасуда. Олар: Түркістан (130,3%), Қызылорда (120%), Алматы (116,6%), СҚО (116,4%), Қостанай (116,2%), Атырау (116,2%), Павлодар (110,9%), Ақтөбе (109%) облыс­тары және Шымкент (112,6%) қаласы.

Нұр-Сұлтан

Елордада 2019 жылдың тоғыз айында мемлекеттік инвес­тиция есебінен 980-нен астам пәтер пайдалануға берілді. Оның ішін­де несиеге берілетін тұрғын үй – 250, жалға берілетін тұрғын үй – 730-дан көп. Биыл жыл соңына дейін қала әкімдігі 650-ден астам пәтерді пайдалануға беруді көздеп отыр.


Тұрғын үй 

құрылыс жинақ 

жүйесі арқылы 

несиелік тұрғын 

үй салу


Жыл басынан бері 364 пәтер берілді. Оның 182-сі – Нұр-Сұлтан қаласы (14 көпбалалы отбасы) әкімдігінде кезекте тұрғандар. Қараша айында аталған бағыт бойынша 250 пәтер беру жоспарланған, оның 125-і – қала әкімдігінде кезекте тұрғандар. Сатып алу құқығынсыз бұл бағыт аясында 2019 жылы 351 пәтер берілді, оның 191-і – халық­тың әлеуметтік әлсіз топтарына, 160-ы – көпбалалы отба­сыларға. Аталған бағыт бойынша қарашада 433 пәтер беру жоспарланған, оның 87-сі көпбалалы отбасыларға ар­налған. Сонымен қатар, қала әкімдігі жылжымайтын мүлік нарығынан 1050 пәтерді сатып алу, оларды сатып алу құқығынсыз бес жылға дейінгі мерзімге жұмыс істейтін жас­тарға жалға беру жұмысымен ай­налысуда.

Алматы

2019 жылы «Нұрлы жер» бағдарламасы аясында «Қазақ­станның тұрғын үй құры­лыс жинақ банкі» АҚ желісі бойынша 1200-ден астам несиелік пәтер, сатып алу арқылы жалға берілетін тұрғын үй желісі бойынша 305 пәтер бөлінді. Сондай-ақ, «Нұрлы жер» бағдарламасы аясында қаланың коммуналдық тұрғын үй қорынан сатып алу құқығынсыз 282 пәтер кілті табысталды. «Бақытты отбасы» бағдарламасы аясында 284 отбасы тұрғын үй сертификаттарына ие болды. Шілдеде жергілікті атқарушы органдардың кезе­гінде тұрған толық емес, көп­балалы, мүмкіндігі шектеулі ба­лаларды тәрбиелеп отырған отбасыларға 2%-пен тұрғын үй заемдарын беру басталды. Бағдарлама бойынша 1790 өтініш қабылданды. Қазіргі уақытта банк кезектегі қала тұрғындарын 312 бағыт бойынша қарастыруда. Банк арқылы 109 несиелік қарыз берді.


Ипотекалық 

«7-20-25» 

бағдарламасы 

бойынша қалай 

баспана алуға 

болады?


«7-20-25» бағдарламасы қа­зіргі уақытта заем жөнінен 7% немесе төмен мөлшердегі ең тиімді ипотекалық бағдарлама саналады. Бастапқы жарна тұр­ғын үй құнының 20%-ін құ­райды (Астана, Алматы, Ақтау, Атырау, Шымкент қала­лары үшін тұрғын үйдің максималды құны – 25 млн теңге), заемды өтеу мерзімі 25 жылға дейін ұзартылды.

ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы тапсырмасымен 2018 жылы ҚР Ұлттық Банкі осы бағдарламаны әзірледі. Ол бас­тапқы нарықтан 25 жыл мерзімге, тұрғын үй құнының 20% көлеміндегі бастапқы жарнасымен, жылдық 7% мөл­шерлемесімен тұрғын үй сатып алуға арналған. Қолжетімді несие шарттарымен әрбір қа­зақстандық үшін тұрғын үй жағ­дайын жақсартудың жаңа мүмкіндіктерін ұсынады. Қарыз алушыдан заемды ұсынғаны және қызмет көрсетілгені үшін комиссия алынбайды. Сондай-ақ, кепіл мүлкін және қарыз алу­шының өмірін сақтандыру міндетті емес. Сақтандыру қажет болған жағдайда барлық шы­ғынды несие берген банк көтереді.

Бұған дейін әрекет етіп тұрған ипотекалық өнімдердің бірде-бірінде осындай несие­леу шарттары болған жоқ. Бағдарлама бойынша несие алу үшін жеке тұлға бірнеше талапқа сай болуы керек. Олар:

● Қазақстан азаматтығы;

● меншік құқығында ҚР аумағында тұрғын үйінің болмауы;

● кәсіпкерлік немесе еңбек қызметінен тұрақты расталған кірістің болуы;

● ипотекалық несиелерінің болмауы.

Жалпы, бағдарлама іске асы­рыла бастаған күннен осы жыл­дың 24 қазанына дейін Нұр-Сұлтан қаласы бойынша екінші деңгейлі банктерге тұрғын үй сатып алғысы келетін азаматтардан 81,9 млрд теңге сомасына 5 980 өтінім қабылданды. Оның ішінде 52,3 млрд теңге сомасындағы 3 790 өтінімді несие беруші банктер мақұлдады. Бұл – Қазақстанның барлық өңірі арасындағы ең жоғары көрсеткіш. Денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет және спорт салаларында жұмыс істейтін, арнаулы әлеуметтік қызметтер ұсынатын, полиция департаментінде жұмыс істейтін білікті мамандар корпусын қолдау мақсатында Нұр-Сұлтан қаласының әкімдігі баспана сатып алуға номиналы 1 млн теңге болатын тұрғын үй сертификаты түріндегі алғашқы жарнаның бір бөлігін жабады.

Қазіргі уақытта жоғарыда аталған қызмет салалары бойынша Нұр-Сұлтан қаласының бюджетінен 397 млн теңгеге 397 тұрғын үй сертификаты берілді.


«Бақытты отбасы» 

бағдарламасы 

бойынша тұрғын 

үй алуға кім 

үміткер 

бола алады?


Қазақстанда төрт немесе одан да көп баласы бар 340 мыңға жуық көпбалалы отбасы тұрады. Оның ішінде 31 725 мың отбасы ресми түрде баспанаға мұқтаж отбасылар ретінде әкімдіктердің кезегінде тұр. 2019 жылдың шілдесінен бастап аталған са­наттағы азаматтар үшін жыл­дық 2%-пен ипотекалық не­сиелендірудің «Бақытты отбасы» бағдарламасы іске қосылды. Бұл – әлеуметтік тұрғыдан аз қамтамасыз етілген көпбалалы отбасыларға ұсынылған тең­дессіз қолдау түрі. Бастапқы жарна — әкімдіктерден тұрғын үй сертификаттарын пайдалану мүмкіндігімен 10% түрінде бас­талады. Бағдарлама көпбалалы, толық емес, табысы төмен, мүгедек балаларды тәрбиелеп отырған отбасыларға несие беруге арналған.

Сонымен бірге, тұрғын үй құны Нұр-Сұлтан, Алматы, Шымкент, Атырау, Ақтау қалаларында 15 млн теңгеден аспауы керек, қалған өңірлерде 10 млн-ға дейін. 2019 жылға 50 млрд теңге беру жоспарымен Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі 46,6 млрд теңгеге 4 589 өтінім қабылдады. Оның ішінде 29,3 млрд теңге болатын 2 875 заем берілді. Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес 2020 жылдан бастап 2023 жылға дейін жылдық беру жоспары кемінде 10 мың өтінімді немесе шамамен 100 млрд теңгені құрайды.

Несие беру шарттары: несие мөлшерлемесі – жылдық 2%; бастапқы жарна – алдын ала тұрғын үй заемын алу үшін – сатып алынатын тұрғын үй құнының кемінде 10%-і; аралық тұрғын үй заемын алу үшін – сатып алынатын тұрғын үй құнының кемінде 50%-і; заем мерзімі – 20 жылға дейін. Заемның нысаналы мақсаты ‒ бастапқы (соның ішінде ЖАО несиелік тұрғын үйі) және екінші нарықтан тұрғын үй сатып алу; Нұр-Сұлтан, Алматы, Шымкент, Ақтау, Атырау қалаларында тұрғын үй сатып алуға заемның максималды сомасы 15 млн, басқа өңірлерде 10 млн теңгеден аспайды. Кепілзаттық қамтамасыз ету ‒ ҚТҚЖБ талаптарына сәйкес келетін мүлік немесе сатып алынатын тұрғын үй.

«Нұр-Сұлтан қаласының әкімдігі бастапқы нарықтан баспана сатып алу үшін номиналы 1 млн теңге болатын тұрғын үй сертификаты түріндегі алғашқы жарнаның бір бөлігін өтейді. Бағдарламаға қатысу үшін 2 365 жолдама (834 көпбалалы, 1143 толық емес, мүгедек балалары бар 388 отбасы) берілді. Оның ішінде 7,2 млрд теңге сомасына 521 несиелік заем берілді (198 көпбалалы, 239 толық емес, мүгедек балалары бар 84 отбасы) көрсетілген саннан алғашқы жарнаның бір бөлігін өтеу үшін 1 млн теңгеден 50 тұрғын үй сертификаты.

«Әскери баспана» 

бағдарламасының 

шарттары қандай?  

«Әскери баспана» — жылдық 8%-пен жеңілдікті несиелендіру өнімін әзірледі. 2018 жылдың қаңтарынан бастап заңнамаға әскери қызметшілер үшін өз­дері алатын тұрғын үй төлемі есебінен ТҮҚЖБ-да қаражат жинақтауға мүмкіндік беретін өзгерістер енгізілді. Ол бойынша тұрғын үйді бастапқы және қайталама нарықтардан сатып алуға болады.

Бүгінгі таңда әскери қыз­метшілер жалпы түсімі 149,3 млрд теңге болатын 86,4 мың арнайы шот ашты. ТҮҚЖБ 99 млрд теңгеге 6,5 мың заем берді. Әлеуметтік маңызы бар мамандықтар бойынша да жекелеген бағдарламалар жү­зеге асырылып жатыр. 2019 жыл­дың маусым айынан бас­тап мұғалімдер мен дәрігерлер үшін сатып алу құқығымен жалға берілетін тұрғын үй беру бағдарламасы іске қосылды. 2019-2020 жылдарға арналған қаржыландырудың жалпы кө­лемі 40 млрд теңгені құрай­ды. Бұл нарықта 3 мың пәтер алуға мүмкіндік береді. Жалға берілетін тұрғын үй жылдық 3,1%-пен бастапқы жарнасыз беріледі. Тұрғын үйді мер­зімінен бұрын қандай да бір айып­пұлсыз сатып алу құқығы қарастырылған. Қазіргі кезде денсаулық сақтау, білім және ғылым министрліктері, сондай-ақ, өңірлер бойынша да, тұрғын үймен қамтамасыз етілетін қыз­меткерлердің тізімдерін құ­растыруда. Жұмыс істейтін жас­тар сатып алу құқығынсыз жалға берілетін тұрғын үйді қалай ала алады?

Жастар жылын іске асыру аясында Елбасы тапсырмасы бойынша «Нұрлы жер» бағ­дарламасына Нұр-Сұлтан, Алматы және Шымкент қалаларында жұмыс істейтін жастар үшін сатып алу құқығынсыз жалға берілетін тұрғын үй құрылысын қаржыландыру тетіктері ен­гізілді.

Өтінім беруші сатып алу құқығынсыз жалға берілетін тұрғын үй алу үшін өкілетті ор­ганға келесі құжаттарды ұсы­нады:

● осы ережеге қосымшаға сәйкес форма бойынша өтініш;

● өтініш берушінің жеке басын куәландыратын құжат кө­шірмесі (түпнұсқасы жеке тұл­ғаны сәйкестендіру үшін ұсы­нылады);

● білім туралы құжаттың көшірмесі;

● неке туралы куәліктің көшірмесі (болған жағдайда);

● балалардың туу туралы куәлігінің көшірмесі (болған жағдайда);

● өтінім беруші мен от­басының барлық мүшелерінің жылжымайтын мүлкінің жоқ­тығы (бар екені) туралы анық­тама;

● жұмыс орнынан анықтама;

● өтінім берушінің 40 айлық есептік көрсеткіштен кем емес көлемдегі ай сайынғы табысын растайтын соңғы алты айдағы табысы туралы анықтама;

● Қазақстан Республикасы­ның Еңбек кодексінің 35-ші бабына сәйкес еңбек өтілін растайтын құжаттар;

● банк есепшотының бар екені және нөмірі туралы анық­тама және банк есепшоты бойынша ақша қалдығы мен оның аударылуы туралы көшірме;

● өтінім берушінің түрлі қызмет салаларындағы жеке жетістіктерін растайтын құ­жаттар (болған жағдайда).

Балл есептеу балдық жүйе бойынша жүргізіледі:

● нарықтағы аса сұранысқа ие 100 мамандық тізіміне сәйкес кәсіпті игерген өтінім берушіге – 10 балл;

● отбасылы болған жағдайда – 5 балл, некеде тұрған әр жылы үшін – 2 балл;

● бір баласы болғаны үшін – 1 балл, одан кейінгі әр баласы үшін – 2 балл;

● кемінде 1 жыл жеке кәсіп­керлік қызметпен айналысқаны үшін – 5 балл, әр жылы үшін –1 балл;

● өтініш берушінің түрлі салаларда жеке жетістіктері болған жағдайда – 2 балл;

● бюджеттік ұйымдардағы еңбек қызметі үшін (мемлекеттік мекемелер мен мемлекеттік кәсіпорындар) – 5 балл, жұмыс өтілінің әр жылы үшін – 1 балл;

● екінші деңгейлі банктердің жинақ шоттарындағы (депозит­тердегі) жинақтардың әр жылы үшін – 2 балл.

Балл тең түскен жағдайда өтінімді уақыты бойынша ертерек берген үміткерге басымдық беріледі.


Цифрлық 

технологиялдарды 

қолдану тұрғын үй 

құрылысында 

қалай көрініс 

береді?


«Бәйтерек» холдингі 2018 жылы маусымда «Нұрлы жер» бағдарламасы аясында қаржы­ландырылатын нысандар­ға мониторинг жүргізетін интернет-порталды және ситуациялық орталықты іске қосты. Портал өңірлердегі тұрғын үй ны­сан­дарының салыну барысы туралы электронды ақпаратты ор­на­ластыратын жергілікті ат­қарушы органдарға арналды. Аталған мәліметтердің барлығы интерактивті ситуациялық орта­лықта нақты уақыт режимінде көрсетіледі. Бұл жоба бейнекамераларды, дрондар мен басқа технологияларды қолдана отырып салынып жатқан барлық нысандарға дистанциялық мониторинг жүргізуге мүмкіндік береді. «Ақылды» камералар нысандардағы техниканы, құрылыс кезеңдері мен жұмыс күшінің қозғалысын аса жоғары дәлдікпен таниды.

«Бөлінген қаражаттың игерілуін қадағалау және деректер талдауы негізінде тиісті шешімдер шығару мүмкіндігі пайда болды. Қазіргі таңда электронды деректер базасы 300-ге жуық салынып жатқан нысанды қамтиды, оның әрқайсысы бойынша жан-жақты ақпарат бар. Техникалық бақылау өкілдері үшін арнайы мобильді қосымша жасалды. Ол құрылыс алаңында телефоннан деректерді жүктеуге мүмкіндік береді. Толтыру тәртібі өндірістік жұмыстар кестесінен көрінеді, техникалық бақылау өкілі нысанда неше рет болғанын көруге болады. Сонымен қатар, осы жоба мысалында цифрландырудың ресурстарды қалай үнемдейтінін байқауға болады. Құрылыстың бұрынғы мониторинг форматы ақпаратты жинауға аптасына 8 жұмыс сағатын және біздің сарапшыларымыздың оларды жинақтап, талдауы үшін тағы 8 сағат уақытты қажет ететін. Жаңа портал бұл уақытты 8 есе қысқартады. Бүгінде ақпаратты алу үшін небәрі 1 сағат уақыт және оны өңдеу үшін 1 сағат қана қажет.

Мониторингтің цифрлық форматы жыл сайын холдинг бюджетінің 30 млн теңгеге жуығын үнемдейді. Өз платформасында тікелей тапсырыс берушілер мен делдалсыз жеткізушілерді біріктіре алатын онлайн маркетплейстерді қолдану арқылы инфрақұрылым нысандары мен тұрғын үй құрылысын арзандатуға зор мүмкіндіктер туындады. Холдинг бұл бағыттағы жұмыстарды бастады. Бұл барлық тарап­тардың операциялық шығын­дарын орта есеппен 20%-ке азайтуға мүмкіндік береді. Бұл ретте белгіленген бағалар бойынша ұзақмерзімді офтейк-келісімшарттар жүйесін енгізу үй құрылыс комбинаттарының және отандық құрылыс материалдарын өндірушілердің жүктемесін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Маркетплейс­тер барынша ашық болуы тиіс және толық ақпарат беруі керек, бұл жосықсыз жеткізушілерді болдырмайды. Егер құрылыстың өзіндік құнында құрылыс материалдарының үлесі 55%-тен жоғары болатынын ескерсек, онда тұрғын үйдің 1 ш.м. үшін құрылыс бағасы орта есеппен 10%-ке төмендетіле алады.

Мұндай платформаларды жылжымайтын мүлік нарығы үшін де құру қажет, мұнда тұр­ғындар, коммерциялық банктер, девелоперлер, жеке құрылыс салушылар мен мемлекеттік органдар бірыңғай алаңға жиналып, өз қызметтерін ұсына алатын болады. 2017 жылдың тамыз айынан бастап «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» же­лісі бойынша «Baspana.kz» жыл­жымайтын мүлік интернет-порталы іске қосылды, ол өз платформасында ТҮҚЖБ барлық клиенттерін, құрылыс компаниялары мен мемлекеттік органдарды біріктірді. Енді қазақстандықтар «Нұрлы жер» мемлекеттік бағдарламасының шарттары бойынша онлайн-консультация, дайын және салынып жатқан нысандар, шаршы метрінің құны және банк өнімдері туралы ақпаратты ала алады. Порталда 153 мыңнан аса қолданушы тіркелген, «Нұрлы жер» мемлекеттік бағдарламасы бойынша 356 нысан орна­лас­тырылған. Онлайн-алаң арқылы тұрғын үй сатып алушылар пулына қатысуға барлығы 222 мыңнан аса өтініш берілген, жалпы сомасы 155 млрд теңгеге белгіленген баға бойынша 17 мыңнан астам пәтер сатылған. 277 млрд теңге сомасына 29 мыңға жуық пәтер өткізілу сатысында. ІТ-қызметтер желісінің кеңейтілуімен және «Ақылды үй» жүйесі элементтерінің енгі­зілуімен қолжетімді тұрғын үй экожүйесінің ауқымы біршама артады.

Мысалы, «Е-SHANYRAQ» ТКШ бірыңғай ақпараттық жүйесінің толыққанды режимде енгізілуі тұрғындарға үйді басқаруға онлайн қатысуға, бас­қарушы компаниялардың қаржыны нысаналы пайдалануына мониторинг жүргізуге және оның ашықтығын қамта­масыз етуге мүмкіндік береді. Тұрғындар нақты уақыт ре­жимінде есептеуіштерінің көр­­сет­кіштері мен бекітілген тарифтердің негізінде қойылған есептің дұрыстығын тексере алады. «Ақылды» есептеу құрылғыларын орнату көр­­­­­се­тілетін қызмет құнын орта есеппен 35%-ке төмен­детуге мүмкіндік береді. Осы­лай­ша, құрылыс саласын толыққанды цифрландыру, SMART-технологияларды қол­­­да­ну және байланыстың жаппай қолжетімді болуы негізінде Қолжетімді тұрғын үй экожүйесі қалыптасатын негізгі факторлардың бірі болып саналады, бұл өз кезегінде экономи­каның іргелес салаларын ынталандырады. Түптің-түбінде мұның барлығы нәтижелі жұ­мыспен қамтуға, жұмыс орындарын ашуға, тұрғындар үшін экономикалық және өндірістік ресурстар мен мүмкіндіктерге тең қолжетімділіктің болуына ықпал етеді.


Құрылыстағы 

үлескерлік туралы 

нені білу керек?


Жеке құрылыс салушылар үшін тұрғын үй салудағы негізгі мәселе – қолжетімді қаржыландыру. Бүгінгі таңда тұрғын үй құрылысындағы негізгі проблемалардың бірі – құрылыс салушылар үшін қорландырудың «қымбат болуы» және коммерциялық банк­тер тарапынан кепілдік базаны қамтамасыз ету бойынша талаптардың қойылуы. Егер 2009 жылы банктер қоржынында құрылыс үлесі 20%-тен асса, бүгінде бұл көрсеткіш 3 есе азайған және 7%-тен аспайды.

««Бәйтерек» холдингінің қаржы операторы ретінде нарық ресурстарын тартуға, ағымдағы қаржы ағымын микширлеуге, жеке құрылыс салушылар үшін қорландырудың қандай да бір «делдалдарсыз» арзандатуға мүмкіндіктері бар. Несие ресурстарын субсидиялау және кепілдендіру тетіктері арқылы құрылыс компанияларына қолдау көрсету мүмкіндігі бар. Мысалы, құрылыс салушылардың несиелерін субсидиялау арқылы «Даму» қоры жалпы сомасы 91,6 млрд теңгеге 87 жобаға қолдау көрсетті.

Бұл құрылыс компаниялары үшін нарықтық насиелерді 50%-ке арзандатуға мүмкіндік берді. Тұрғын үй қорын кепілдендіру қоры арқылы үлескерлік тұрғын үй құрылысын кепілдендірудің қосымша жаңа тетігі адал жеке құрылыс салушыларға тұр­ғын­дардың қаражатын 0%-пен тартуға мүмкіндік береді. Ком­мерциялық нарықта өзінің немесе займ қаражаты арқылы тұр­ғын үй алғысы келетін азаматтар үшін үлескерлік құрылысты аяқ­тауға кепілдіктер беріледі.

Ең алдымен, ол азаматтардың қаражатының сақталуына және жосықсыз құрылыс салушылардан қорғауға бағытталған. Ол үшін 2016 жылы тұрғын үй құрылысына үлескерлік қатысу туралы жаңа Заң қабылданды. Заң бойынша тұрғындардан үлескерлік құрылысқа қаражат тарту тек әкімдіктің рұқсаты болған жағдайда немесе біздің еншілес ұйымымыз ‒ Тұрғын үй құрылысын кепілдендіру қоры тарапынан кепіл болғанда ғана рұқсат етіледі. Егер құрылыс компаниясы Қордан кепілдік алған болса, бұл ақпарат www.hgf.kz сайтында жарияланады.

Бүгінгі таңда жалпы сомасы 137,9 млрд теңге шамасындағы жобалар мақұлданды. Бұл тұр­ғындардың коммерциялық на­рықта 9,8 мыңнан астам пә­терді сатып алуға, салымдарын қорғауға мүмкіндік берді. Егер мұндай кепілдік болмаса, онда құрылыс салушының үлескерлердің қаражатын тар­туға әкімдіктен алған рұқсаты болуы керек, мұндай ақпаратты тиісті әкімдіктен нақтылауға болады. Мұны міндетті түрде білу керек, себебі, ақпарат нақты болмаған жағдайда бар жа­уапкершілік пен тәуекел үлескерге жүктеледі.

Айта кетейік, заң бойынша үлескерлердің қаражатын тартуға әкімдіктен құрылыс салушы тек екі жағдайда рұқсат ала алады: егер ол өз есебінен ғимарат қаңқасын тұрғызған болса, ал бұл жобаның жалпы құнының 40-60%-і немесе банк­тен қаржыландыру алған болса. Егер құрылыс салушы қор кепілдігін көрсетпесе, әкімдік бұл нысан бойынша тиісті рұқсат берілмегенін жеткізсе, ақша салып тәуекелге барудың керегі жоқ. Мұндайда құқық қорғау органдарына жүгінген жөн.


Primeminister.kz сайтының мәліметі негізінде әзірленді.

ҚОҒАМ 04 желтоксан 2019 г. 197 0