Сыр өңірінің айтулы қаламгері Қази Данабаев журналистикада өзіндік із қалдырған тұлға. Оның қаламынан туған өткір мақалалары әрдайым оқырман көңілінен шығатын-ды. Мерзімді басылымда еңбек ете жүріп, өз шығармашылығынан да қол үзбеді. Оның қаламынан туған «Гүлдәурен», «Ақ кептер» хикаяттары, сондай-ақ «Сырдария кітапханасы» сериясымен жарық көрген «Сағыныш екен бала кез» кітабы биік талғамның туындысы. Республикалық «Жалын» баспасының екі мәрте жабық жүлдесін жеңіп алуы суреткерлік талғамының өршіл мінезділігін көрсетсе керек. Бастысы, оның шығармашылығына қарапайымдылық, табиғилық, шынайылық тән. Биыл 8 наурыз күні туғанына 75 жыл толатын тума талант осыдан жиырма жыл бұрын ақырғы аманатын айтқан-ды.
Сексенінші жылдардың бас кезі болуы керек, Қази мен Оразбек облыстық радиода қызмет істейтін еді. Ол кезде облыстық радио мекемесі Қызылорда қаласының орталық алаңы маңындағы бес қабатты еңселі ғимараттың төртінші қабатына орналасқан. Қазіргі облыстық сот ғимараты. Сөзіміз жараса кеткендіктен де болар, облыс орталығына жолым түскен сайын, қалайда екеуіне жолыға кеткенді құп көретінмін. Қазидың есім-сойымен «Жазушы» баспасынан шыққан «Көктем тынысы» атты жас ақындар жинағынан таныс едім. Онда жас ақынның балауса бес өлеңі жарияланған-ды. Оразбекті аудандық «Сырдария» газетінде радио хабарын таратушы болып жұмыс істеп жүрген кезінен білемін. Арадағы бірер жыл болмаса, жасы да қарайлас, замандас болған соң бір-бірімізді жатырқамадық-ау. Әрі ауылдың май топырағына аунап өскен балалардың әңгіме ауаны да айналып келіп, ауылға, ауыл адамдарына, сондағы оқиғаларына тірелетіндіктен де әңгімеміз өріс алып кетуші еді.
Сол замандардағы бір ерекшелік – шығармашылық адамдары барынша қарапайым, мейірімді де кішіпейіл, көпшіл болатын. Әсіресе, үлкендер өзінен кейінгілерге көмектескісі келіп елгезектік танытатындығы ше. Мәселен, Сәбит Мұқановтың майданнан оралған жауынгер Әбдіжәміл Нұрпейісовті бауырындай көріп, үйіне жатқызып, шығармашылығының қанат жаюына жол көрсетуін еске алалық. Мұндай қамқорлықты өзіміз де алдыңғы толқын ағалардан көп көрдік. Асқар Тоқмағанбетов, Оспанхан Әубәкіров, Қалдарбек Найманбаев.., ол енді бөлек әңгіме. Жоғарғыдағы мінәйі себеппен Қази мен Оразбекке жиі келіп, төртінші қабаттағы бір бөлмеде қатқан пряникпен шәй ішіп отыратын қызық та думанды кездер есіме түседі кейде. Қазекең жастарға арналған «Сыр толқыны» атты хабардың редакторы болғандықтан менің ауыл жастарының өмірі, еңбек адамдары туралы жазған суреттеме, репортаждарымды жиі шығарып отырушы еді. Ара-арасында әзіл-сықақтарыма да орын беріп қоятыны бар. Кейіннен бұл ортаға Бексейіт Шайланов пен Жалғасбек Аманов та араласты.
Тоқсан сегізінші жылы облыстың аға басылымы «Сыр бойы» газетіне қызметке шақырылғанымда байырғы екі досым алдымнан құшақ жая қарсы алды. Тағы да шүйіркелесе кеттік. Бас редактор Жақсылық Рахматулла мені Қази басшылық жасайтын «Руханият» бөліміне жіберді. Ақын Дүйсенбек Аяшұлы екеуміз сол бөлімнің тілшілеріміз. Дүйсен төре поэзия жанрына қараса, маған прозалық материалдарды қорытуды тапсырды. Қазидың шығармашылықты құрметтеп, құнттайтыны соншалық, кейде редактор тәртіп салған кей туындылар әдеби талап тұрғысына сай келмесе ымыраға келмейді, «жарамсыз» деп бірден архивке жібереді.
«Руханият» бөлімі тілшілеріне аптасына қаладан, аудандардан кемінде төрт-бес жаңалық тауып, секретариатқа ұсынып отыру тапсырылған. Қаржылық тапшылық кез ғой, облыстық газетте бөлім меңгерушілерінен өзге төрт-бес-ақ журналист бар. Аптасына үш рет жарық көретін дастарқандай газет комбайн секілді, көлдей мақалаң мен кішкентай хабар-ошарыңды лезде жұтып, «тағы не бар?» деп аузын ашып тұрғаны. Бастысы, материалдар сапалы да мазмұнды болуы қажет.
Қандай да тапсырма құлағына тисе, онсыз да мазасыз жауапты хатшы Расул ағамыз тызылдап, қолына материал тигенше төбемізге жаңғақ шағады. Босқа сөз естіп қалмайын деп біресе қаламыңа, біресе телефон құлағына жармасып, жанталасып жүргенің. Оның үстіне апталық жоспарда бекітілген өз мойныңдағы мақалаң тағы бар дегендей. Ал бөлмелес серігім – ақын Аяшұлы осы шаруалармен қатар «Махаббатпен» айналысып кетеді. Басылымның аптасына бір мәрте шығатын «Махаббат» қосымшасын айтамын. Сондай қарбалас шақтарда қабақ шытып жүрген біреуді көрмейсің, жылу жүйесі орталықтан ажыратылған суық редакцияда қағазға шұқшиған қаламгерлер. Қарала күйе газет макетін баспахана мен редакция ортасында зыр жүгіре тасып жүрген секретариат қызметкерлері, корректор, кезекші журналистер…
Баспасөз билік пен халық арасындағы алтын көпір, бәрі қоғам үшін, халықтың ертеңгі болашақ үшін деген сенім мен жауапкершіліктің жүгі босаңсуға тіптен жібермейді. Басқаша ойлауға қарбалас жұмыстан мұрша да жоқ сол тоқсан тоғызыншы жылдың ағымында бас редактордың орынбасарлары – Оразбек Мақсұтұлы, Әскербек Рахымбекұлы, бөлім меңгерушілері – Қази Данабаев, Әбдібай Уәлиев, Жолдасбек Ақсақалов, Қайырбек Қорасани, Ақберген Ержанов, Айжарық Сәдібекұлы, тілшілер Айғали Қарабалаев, Қаныбек Әбдуов, Әділжан Үмбет, Айнұр Тұңғышбаева, фототілші Болат Омарәлі, суретші Қуаныш Тышқанов, корректорлар Кенжебай, Гүлзипа, Әсия және машбюродағы қыздар – Бейсенкүл, Жаңылған, Бақыт, Сәуле, компьютер орталығындағы Базарбай, Гүлмира, есеп бөліміндегі Дүйсенкүл, Кенже, т.б. қызметкерлер – бәрі-бәрі де ортақ іске қоғадай жапырылушы еді. Уақытпен санаспай еңбек еткен ұйымшыл жандар «Сыр бойының» ауыр жүгін бөле көтерісіп, аймақтың аға басылымының 70 жылдығы қарсаңында газеттің абыройын асқақтатып тұрды. Міне, осы ұжымның ұйытқысының бірі, біздің қадірлі досымыз Қази болатын.
Жазушылығымен де, журналисттік шеберлігімен де елге кеңінен танылған Данабаев расында көбімізге ақылшы, қамқоршы, жанашыр жан еді. Жалпы жұртты алалаушылығы жоқ әріптесіміз өзінен жөн сұраған адамға шын пейілімен көмектескісі келіп, білгенін сарқа айтудан, үйретуден әсте танған емес. Өзі де келісті, сырбаз жан еді ғой, жатырқамай, өз жайынан бұрын сенің жағдайыңды ойлап, қоғамның сырқатын емдегісі келіп аласұрып жүрсе де, қарапайым да маңғаз қалпынан бір танған емес.
«Жазушы – қоғамның сүйегінен адамның жанын іздейтін бейбақ» деп Асқар Сүлейменов айтпақшы, Қазекең болған оқиғалар ақиқатын ашып, шыншыл фактілерді оқырман көз алдына келтіре алатын, қабылдауға қолайлы пішін беретін шеберлігі толысқан қаламгер екендігін әлденеше рет дәлелдеген, өз ойы, өз өрісі бар азамат болды. Онымен әңгімелесу барысында ойыңды нақты айтуға және де оны қорғауға шыныға беретініңді байқай бастайсың. Расында адамның өз ойын айтып жеткізе алмауы осалдық болса, өз ойының болмауы одан да үлкен олқылық қой, бұл тараптан оның әріптестеріне, жақын жүрген азаматтарға берген өнегесі аз емес еді.
«Мақала үстірт жазылмауы тиіс, журналист өзі араласқан мәселені бүге-шігесіне дейін зерттеп, етене араласып кетуі керек, сонда ғана оның мәні ашылады» дейтін ол редакцияның алқа жиынында. Қази не нәрсені қай кезде, қалай айту тәсілдерін жетік меңгерген майталман қаламгер болатын.
Аймағымыздан экологиялық жеңілдіктерді алып тастау жөнінде сол кездегі облыс басшысының бірінен сөз шығып, осыны насихаттау барысына біршама басылымдар белсене кірісіп те кеткен кез еді, сол шамада республикалық беделді басылымдардың бірінде журналист Қази Данабаевтың «Әкім әлем халқын қалай алдамақшы болды?» деген көлемді мақаласы жарқ ете қалды. Өте өткір және де идея авторы сынға ұшыраған материал еді. Расында экологиялық зардап салдары бар деп танылған аймақты қалай тап-таза етіп шығаруға, ол жерде өнген өнімдерді кіршіксіз деп қалай айтуға, бұл пікірді көпшілікке тықпалауға кімнің дәті баруы мүмкін?!
Осы жарияланымнан соң іле-шала жергілікті кадрларды қудалауға ұшыратқан бір мекеме басшысының жұмыс стилін сынға алған екінші мақаласы да «Жас Алаш» газетінде жарық көре қалды. Бұл кісіңіз де жоғарғыдағыларға жақын жүретін, жұғымы бар адам екен, мұнан соң біздің газет басшылығына тықыр таянып, соңында журналистің үлкен кабинетте ықпалды кісімен бетпе-бет кездесуіне тура келеді. Келген соң болған жайтты қысқаша әңгімелеп берді. Екеуара әңгімелесу барысында Қази мақалаларындағы фактілерді түгел дәлелдеп, өз ойына дөкейді де иліктіреді. «Дегенде, – деді ол әңгімесінің соңында, – Басшының түпкі ойы шынында жөн секілді, аймаққа экономикалық пайдасы бар екендігін аңғардым. Тек онысын жұртшылыққа дұрыс түсіндіре алмады» деді ол қашанғы шындық сөзге мойынсынатын әдетіне басып. «Адам болған соң қателеседі, сүрінеді, жығылады, тұрады. Бұл әр пендеде болатын жағдай. Мас болуы да, біреуді тілдеуі де мүмкін. Мұның бәрін кешіруге болады, тек өтірік айтқанды, жұртты ақымақ көретін өтірікшіні кешірмеу керек» дейтін мінезі де әлі есімде.
«Қайырда қалған кеменің капитаны» атты сын мақаласында сол кездегі білім саласындағы жүйесіздіктер талданып, білім министрі сынға алынды. Көп ұзамай бұл шенеунік те қызметімен қоштасты. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген осы болса керек.
Ол кездері газеттің, журналистің беделі зор еді, редакциямызға өз ортасынан зәбір көргендер, шындықтың ауылын іздегендер жиі келетін-ді. Әділдік жолында газет қызметкерлері де ел-елді кезіп, оқиға ортасында болуға ұмтылып, ала-шапқын болып жататын-ды. Басшы-қосшылар да мақтауға оншалықты еліре бермейтін, атқарған қызметін міндетім деп түсініп, орынды сын болса, мойындап, оны қалпына келтіруге тырысып жүретіндігін байқар едік. Қоғамдық өзгерістерден кейінгі қаржы тапшылығының әлі де етектен басып тұрған кезеңі ғой, журналистердің де жалақысы мардымсыз, бір айлығы екінші айлығына жетпейтін, өзгеге түсірер көлеңкесі шамалы шағы. Сондайда әріптестеріміздің «Өзің диуанасың, кімге пір боласың?» дейтін зілсіз әзіліне Қази: «Журналист – қалқан ғой, қалқанды ешкім де, ешнәрсе де қорғамайды» деп шындап жауап беретін. Расы да солай ғой, жұрт сенген қаламгер өз жағдайын қамдап, ықтап кетсе, қоғамдағы келеңсіздіктерді кім су бетіне шығарады, кім болашаққа қамқоршы болады?! Осы ұстанымның басында әрдайым Қази досымыз жүрді. Ол қашанда шындықтың жүзіне тура қарады және онысын ешкімнен жасырмады, бүгежектемеді. Оның қыбын табу қиын еді, жағымпаздарды жақсы көрмейтін, ал көшелі іске қашанда басын иіп өтті. Осы қасиеті үшін бас редакторымыз Жақсылық Рахматулла, редколлегия мүшелері оның уәжіне тұрып, құрмет тұтты, сыйлады. Солай болуы заңдылық еді.
Мұнай өндіру саласындағы шетелдіктердің қандастарымызға әлеуметтік теңсіздік жасалуын зерттеуде екі-үш күн сол жақта қона жатқан кездері де болды. Қашанда шындық жағында жүретін Қазекең бұл жағдай туралы бірнеше сериалы мақалалар жазды. Сол кездегі облыс әкімі И.Адырбековтің журналист деректеріне ден қойып, қолдау білдіргенін де ұмытқанымыз жоқ.
Қази әзілге де бейім еді. Редакция дәлізінде кездесе қалғанында оның Ақберген ағамен қалай сәлемдесетіні көз алдыма келеді. Екеуі екі жақтан шұрқыраса келіп, аяқтарымен тебісіп амандасып жататын. Бір қарасаң баланың ойыны секілді, дап-дардай адамдар, өздеріне салсаң, сірескен қалыпты әзілмен сетінеткені. Кәстөм киіп, галстук таққанын да сирек көретінбіз, иығына тек қарапайым тоқыма киімдерді іле сала көп ішінде момақан қалып танытатын еді-ау. Ал корректор Кенжебай екеуінің ойлап таппайтындары жоқ. Екеуі бір кәсіпті бастап, сөзімен аста-төк байлыққа кенеліп жатқаны. Әсіресе олардың бұл ойынынан хабарсыз сырт кісі тұрса тіптен жанып кетеді. Бірде Кенжебай бөлмеге екпіндей кірді де:
– Бүгін ашуым қатты келіп тұр. Кеше әкелген жап-жаңа Джипті есік алдына қойсам, балам гаражға кіргіземін деп бір бүйірін оңдырмай соғып алыпты! – деді бөлменің ортасында талтайып тұрған күйі. «Ойпырмай, мынаның фантазиясын-ай!» деп мен отырмын. Тақымында автокөлік түгілі велосипеді жоқ Кенжекең қалай-қалай көсіледі. Тоқсаныншы жылдардың аяқ кезі ғой, барлық жерде тапшылық, тиісті азғантай айлық-жалақымыз қолға зорға тиеді. Кейде ақша орнына күріш не басқа заттар берсе де шүкіршілік етеміз. Ал корректор «кәсіпкеріңіз» ісіп-кеуіп болар емес. «Бұ не деген ағыл-тегіл молшылық?!» Осы оқиғаға куә болып отырған ақын қонағымыз аң-таң қалпы оның сірісі ақ жем топлиі мен жеңі қырқыла бастаған көнелеу кәстөміне күмәндана қарап қалыпты. Ал Қази болса әлгі әртістік рөлінен шықпаған күйі:
– Не деген сараң адам, – деп қойды. – Қап-қап ақшасы болса да, үстіне бір дұрыс киім кимей осылай жүре береді.., деп күбірлеп қағаздарын аударыстырып кетті…
Қази мен Кенжебайдың әлгіндей ойындарына талай куә болып жүрген менің өзім де бір рет арандап қала жаздағаным бар. Баяғы бөлме, газеттің қарбалас жұмысынан қол босаған бір сәтте Кенжекең Қази екеумізге «тапсырма» бере бастады. Іште басқалар да бар, мұндайда корректордың қиялы өрлеп, өркештеніп кетеді. Әңгіме ауанынан байқап отырғаным, екеуі жүз бас баспақ алып, малдарын Қаратаудың баурайында біреуге «баққызып» қойыпты. Айтуынша, бақташы менің танысым секілді. Сондағы жағдайдан хабардар болып, апта сайын барып-келіп тұруым керек екен. «Уазик әперіп қоямын» дейді жарылқаушымыз. Ал Қази 20-30 тонна жем тауып, сонда жеткізуі керек. «Кәсіпкер басшымыздың» қарқыны тіптен қатты, бәрін өлшеп-пішіп жалтаруға тіптен мүмкіндік берер емес. Бұл сыбыс бас редактор Жақаңның да құлағына тиіпті. «Үшеуің жақсы шаруаны қолға алған екенсіңдер. Мал ұстаған жақсы – атакәсіп!» деп алып: «Айлық тиген соң, мен де қораларыңа екі баспақ қосып қояйын, өзің бас-көз болып жүрерсің» деген бұйымтай айтады. Со жолы әріптестерімнің құпиясын ашуға бата алмай, үнсіз кеткенмін. Содан жексенбі болса уайым: «Екі баспақты әкеле қалса, қайда сыйдырамын» деп ойлаймын ғой. Абырой болғанда, Жақаң да әлгі шаруақорлығын ұмытып кетті ғой деймін, қайта мазаламады.
Иә, қалыпқа сыймайтын, бұғаулап, бүркеп ұстауға көнбейтін басы асау күйі өмірден өтті, Қази дос. Соңғы сөзінің бірінде еліне былай аманат айтты:
«Сен аман бол, Қазақстан!
Көтеріп көк жиектен делегейін,
Келесің ақ бауырлы кемедейін.
Мен болмасам болмайын
Қазақстан!
Сен аман бол,
Сен үшін мен өлейін.
Сенсіз өмір болады қалай маған,
Шаңдақпын шартарапқа
жел айдаған.
Қаңғырып жүрер едім
қай бұрышта,
Қазақстан бермесе арай маған.
Амансың ғой…
Барсың ғой…
Орныңдасың.
Орныңды таппай Құдай қор
қылмасын…»
Нұрмахан ЕЛТАЙ,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі
