Өмірде саған әйтеуір бір себептермен көмегі тиіп жүретін жандар болады. Ол әдейі жасамаса да, сенің бір қиналған не бір нәрсеге қажеттілік туған кездеріңде сол кісінің сәл де болса көмегі тиіп, қол ұшын созатын реті келе қалады. Мұнысын бәлкім, ол өзі де байқамай, жанына біткен адами дағдысы бойынша жасайтын сияқты. Бұлдамайды да, білдірмейді де. Бұл құбылыстың әлдебір жаратылыстық құпия сыры да болуы мүмкін-ау деп ойлайсың кейде. Болса болар. Өйткені болмыстың біз білмейтін сырлары қаншама… Осындай абзал жандардың бірі – біздің көбімізге ортақ ағамыз, әріптесіміз, жаны жайсаң жақсы жан филология ғылымдарының докторы, Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің профессоры Жеңіс Сәдуақасұлы дер едім.
Жалпы адамға жақсылық жасау үшін кішкене ғана ықыластың өзі аса маңызды болатын сияқты. Біз ғылым жолына түскен өткен ғасырдың 80-жылдарының аяғы, 90-жылдарының бас шенінде елде бірқатар экономикалық қиындық орын алып тұрған болатын. Қазір бір қарағанда, елеусіз-ақ нәрсе болып көрінер, бірақ сол қиындықтардың қарапайым бір көрінісі ретінде есте қалған бір жай ойдан шықпайды. Былай қарағанда, уәж емес, жай ғана бір нәрсе сияқты. Бірақ астарына үңілсем, осы бір оқиғадан әлдеқандай заңдылық көремін де тұрамын. Мен ғылыми тақырыбымды 1991 жылы академияның Тіл білімі институтында бекіттіріп келіп, жазуға енді талап қыла бастаған кезде, сізге өтірік, бізге шын, жазатын қағаз табылмаған десем, сенер ме едіңіз? Иә, кәдімгі ақ қағаз. Қарапайым дәптердің өзін табу мұң болған шақтар еді. Қазір енді ертегі айтқандай болып көрінерміз, бәлкім, бірақ бұл ақиқат шындық еді. Уақытша болса да, сол бір кезең ел өміріне біраз қиындық келтіргені рас.
Айтайын дегенім, дәл осы кезде Жәкең ағам маған көктен түскендей мол сыйлық жасамасы бар ма! Бір бума, шамасы 5-6 келі болатындай кәдімгі А-4 жазу қағазын көтеріп әкеліп қолыма ұстата салғаны бар. Әрине, қазіргі қағаздардай аппақ болып жалтырап, көздің жауын алып тұрған жоқ, өңін беріп, біраз сарғыш тартқан осы үлкен бума қағазды алған сәтім әлі көз алдымда.
– Осыны пайдалан, бала, біраз жерге жетіп қалар, – деді ағамыз жымия күліп. Десе дегендей, бүкіл жұмысым осы қағаздарға жазылып шықты, қазір қолжазба күйінде сақталған бұл дүниелер әлі де қымбат көрінеді. Өйткені бұл ақ адал көңілден, тілектес ниеттен шыққан үлкен ықылас болатын. Иә, бұл басы ғана екен. Мұнан соң да осы бір қарапайым адал жанның алғаусыз жақсы қолдауларын аз көрмедім.
Ғылым жолына кештеу келіп, бұл ортамен қырықтың қырқасын шалғанда ғана араласа бастаған мен үшін қазіргі Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің табалдырығын оқытушы болып аттау, әрине, өмірімдегі үлкен сәттілік болды. Мұнда да сол кездегі Гоголь атындағы Қызылорда институтына ректор болып келген абзал азамат, марқұм Айтмұхамбетов Абай бауырымыздың шапағат шуағын сезген болатынбыз. Алдына барған талабымызды қайтармай, бірден шешім қабылдаған сол азаматтың кісілік келбеті де көз алдымда. Анау-мынау былық-шылықтан ада Абай ағамыз бұрын-соңды танып-білмеген мені ә дегеннен жылы қабылдап, өмірімде ерекше маңызды болған жаңа бағытқа, бүкіл ғылыми тіршілігімнің бастауы саналатын бағытқа салып жіберуі, әрине, маған тағдырдың сыйындай көрінеді. Онан соң марқұм ф.ғ.д., профессор А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының грамматика бөлімінің меңгерушісі болған Есенов Қайырболат Мұқанұлының аялы алақанының жылылығын көп сездік. Өз ісіне шын берілген Қайырболат аға шәкірттеріне барынша еркіндік беретін, бетінен қақпайтын, қандай бағытта болса да еркін сөйлесетін. Жеңіс аға екеуміз осы Қайрекең арқылы да бір-бірімізге жақындай түскендейміз. Ол кездегі астанамыз Алматыдан университетке мемлекеттік емтихан комиссиясының төрағасы болып талай ағаларымыз, белгілі ғалымдар келетін. Академик З.Қабдолов, профессорлар М.Жолдасбеков, Р.Әміров, Қ.Есенов ағалармен біздің Қызылорда университетінің жас талап ғалымдары осылай араласқан-ды. Олар осындағы ғылым қуамын деген жас талапкерлерді қанатының астына алып, балапандай баулитын, ағалық кеңестерін аямайтын. Қайырболат ағаның да талай талапкерге көмегі мол болды.
Иә, осындай ізгі жандардың ізін қуып, солардың өнегесін алған ұрпақтың алдыңғы легінде Жеңіс ағамыз тұр. Қазалы өңірінен, теңіз жағасынан өсіп шығып, бірқатар қиындықпен қақтығыса жүріп, өзінің өршіл талабының арқасында, өмір жолында жолыққан жақсы жандардың демеу-қолдауымен Жәкең ғылымда, әсіресе, қазақ тіл білімінің морфология және синтаксисі салаларында қажырлы еңбек етті. Қадірменді ұстаздары М.Томанов, С.Омарбеков, Қ.Есенов, т.б. ағалардың басшылығымен жасаған ғылыми ізденістері нәтижесіз болған жоқ. Ғылым кандидаттығы және ғылым докторлығын сәтті қорғап, университет қабырғасындағы оқу-тәрбие жұмыстарын ұйымдастыруда елеулі еңбек етті. Тіл ғылымының түрлі салалары ішінде синтаксис саласында ғалымдар аса көп те емес. Мұның түрлі себептері де бар деп айтып отыратын кезінде марқұм ұстазымыз, ғылыми жетекшіміз болған профессор Қ.Есенов ағамыз. Сол қиындықтарының бірі сөйлем табиғатының аса күрделі коммуникативтік мақсаттармен байланысты сан түрлі құбылып, адамзат қарым-қатынасының әр алуан әлеуметтік, қоғамдық, психологиялық, т.б. қажеттіліктерін қамтамасыз етуінің сырларын түсіндіру болатын. Қазіргі жасанды интеллект қызметінің бастауында да кезінде белгілі америкалық ғалым Наом Хомский бастаған сөйлем табиғатын құрылымдық тұрғыдан зерттеу бағытындағы еңбектер тұрғаны бекер емес. Біздің Жеңіс ағамыздың зерттеулерінде де қазақ тілі сөйлемдерінің құрылымдық үлгілерін жасау талабы алғаш көтерілген болатын. Оның үстіне, әдетте қалыптасқан тіл ғылымында грамматикалық форма мәселесін алдыңғы орынға шығарып, ал мағына жағын осы грамматикалық тұлғалар арқылы айқындайтын бағыт қалыптасқан еді. Жеңіс ағамыздың докторлық жұмысының ерекшелігі – сөйлемнің құрылымдық-тұлғалық жағы мен мағыналық жағын өзара байланыста алып қарастыруы болды. Бұл жай да – қорғау кезінде сарапшылар тарапынан назар аударылған мәселе. Қазірде бұл бағыттағы зерттеулер тіл ғылымында басымдық алып отыр. Өйткені, шынында да, сыртқы форма ішкі мағынаны бейнелеудің амалы екендігі ақиқат. Осындайда сөз ретіне қарай айта кетуге тура келеді, тіл ғылымының синтаксис саласының кейінгі зерттелу жағдайы мәз емес. Себебі бұл бағыттағы алдыңғы топтағы жетекші ғалымдар өмірден озды. Ал қазіргі кездегі магистрларымыз бен докторларымыз заманауи сәнді, бірақ ғылымға аса тереңдей бермейтін жалтырақ тақырыптарды малданып жататынын несін жасырайық. Бұл жерде мәселе ғылым саласындағы қазіргі саясатқа да байланысты, әрине. Ғылымның сапасына емес, санына қарай ұмтылған бұл үдеріс түбі жемісті бола қоярына сенім жоқ. Соның көрінісі болар, қазір бір ЖОО жанындағы Ғылыми кеңесте жылына 10-15 ғылым докторы қорғап жатады. Бұл да бір заманның соққан желі шығар дейсің де қоясың. Қоймағанда қайтесің.
Ғылым жолы сайрап жатқан даңғыл емес. Біздің де осы бағытта еңбек етіп келе жатқанымызға біраз уақыттың жүзі ауды. Әсіресе, адамзат тілі пайда болуының тереңіне үңілетін генетикалық тіл ғылымы бағытындағы жұмыстарымыздың жолы аса күрделі болды. Қолдаушылары да, қарсылары да аз болмаған осы ғылыми бағытымда әуелден-ақ маған тілектестік білдіріп, әділ пікірін айтқан жандардың бірі де – Жеңіс аға. Ол менің ұйымдастыруыммен генетикалық тіл ғылымына арналып өткен үш халықаралық конференцияда да баяндама жасап, өз көзқарасын айқын айтумен келеді. Алғаш менің 60 жылдық мерейтойыма байланысты конференцияда Жәкең аталған мәселенің аса күрделі екендігіне, бұл туралы әлемдік деңгейдегі В.Гумбольдт, А.Шлейхер, Жан Жак Руссо, т.б. сынды белгілі ғалымдар еңбегіне назар аудара келіп: «Бұл бағыттағы ізденіс әлі де жалғасын табуда. Соның бір куәсі – бүгін 60-тың асқарына шығып отырған Шанжархан Бекмағамбетовтің зерттеу жұмысы дер едік. Оның «Тілдік таным негіздері және тілдік символдар» (1999) аталатын еңбегін оқи отырып, оқығанда да қайта-қайта ежіктеп, түсінуге барынша тырыса отырып танысқанымызда, шынында да, бұрынғы ғалымдардың ой-пікірлеріне мүлдем ұқсамайтын, жаңаша көзқарасты байқағандай болдық. Байқадық та, осы бір тосын ойдың, кез келген тілші ғалымды елең еткізер жаңалықтың иесі біздің ортамызда екеніне қуандық, шүкіршілік жасадық. Күні бүгінге дейін адамзат тілі пайда болуының ғылыми негіздері айқындалған жоқ деп есептеген ғалым осы бір өзіне дейінгі талай ғұламалардың басын ауыртып, тізгінін ұстатпай келген ауыр да қиын мәселені өзінше пайымдап, өзінше шешуге ұмтылады» деп, ақиқатты айтып қана қоймай, оған деген өзінің жүрекжарды қуанышын да жеткізеді. Қалайша риза болмассың! Біз мұны, әрине, нағыз ғалым адамның адалдығы, ағалығы, азаматтығы деп қабылдадық. Ал өмірде, әсіресе, ғылымда жаңалыққа жар сала қуану түгілі көбіне таяқ ала қарсы ұмтылу жиі болатынын көріп те келе жатырмыз.
Шыны керек, ғылым адамының тіршілігіне әрқашан қолдау, демеу керек екені белгілі. Қазіргі нарық заманында түрлі жолдармен қаражат табушылар да жоқ емес екені рас. Бірақ біздің кейіпкеріміздің еңбек еткен аумалы-төкпелі кезеңінде көпшілік, әсіресе, жастар жағы ғылым қууды емес, ел өміріне жаңадан араласып жатқан тіршілік үдерісіне еріп, ақша табуды көбірек ойлауға мәжбүр болды. Ал ғылымды өзінің өмірлік мұраты деп білген Жәкең сынды азаматтар қинала жүріп, сол діттеген мақсатынан таймауға барынша күш салды. Олардың бар демеушісі ойындағы ізгі мұраты, айналасындағы туған-туыс, етжақын бауырлары ғана еді. Осы қиындықтарды Жәкең де өзінің басынан өткергені көз алдымызда. Бірақ соның бәріне мойымай, «көппен көрген ұлы той» деп, жасымай, жасқанбай, жеңіп шығуына, әрине, ағамыздың отбасының, өмірлік жары Орынбике жеңгеміздің қосқан үлесі аса зор. Бір салада қатар еңбек етіп келген жарасымды жұптың сәнді де мәнді тіршілігі «азға – қанағат, көпке – берекет» деген адами алтын қағидамен әдіптеліп, бүгінде өсірген ұрпақтарын көзқуаныш етіп, солардың тілеуін тілеп, абыз ата-әже болып отырған шағы бұл. Бүгінде сексеннің сеңгіріне көтеріліп отырған абзал ағамызға алда да аман-сау болып, ұрпағының қызығына тоймай, Алланың берген қуанышын тойлай беруіне тілектестік білдіреміз. Өмір жақсы адамдардың жақсы істерімен гүлденеді.
Шанжархан БЕКМАҒАМБЕТОВ,
филология ғылымдарының кандидаты,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің доценті
