Жасыратыны жоқ, «пәлен айтқан екен, түген айтқан екен» деген есті сөз, қанатты қағида, мәйекті мақал, тапқырлық тәмсілдерін естіп те, оқып та жүреміз. Бірақ енді, сол айтқандардың кейінгі жүз жылдықтағы бейнежазбамен арнайы дәлелденгендері болмаса, одан арғысының айқын анықтамасын бір Жаратушыдан өзгенің білмейтіні ақиқат. Өз басым сондай қанатты сөздің біреуін ғана, бір емес, бірнеше тұлғаға, би-шешенге «айтқан екен» деп, телініп жазылғанын байқадым. Тіпті шағын отырыстарда қызды-қыздымен «айтқан екенді» аталықтармен астастырудың, руға бұрудың да мүлдем маңайына жақындамайтын, күлкіңді келтіретін салқыны сезіліп қалып жатады. Сосын кім болса соның айтқанын данышпандыққа балай беру де белең алмағаны дұрыс болар еді.
Мына бір қанатты сөздің кімнен қалғанын бір Алла білер, бірақ ақылға қонымды екеніне ешкім дау айта қоймас… Ертеде бір хан ерігіп отырып, уәзірлерін жинап алып: «Күндердің күнінде өмірден мен де өтемін. Сонда пәленше деген ханнан қалған екен деп халық айтып жүретін бір қанатты сөз ойлап табыңдар, бір апта мұрсат берем» деп тапсырыпты. Хан айтқан соң жан қала ма, уәзірлер әрі ойласып, бері ойласқанымен өрелері жетпей бастары қатып, ел ішін аралап кетіпті. Ханның берген мерзімі жақындап бастары қатып келе жатса, елсізде азын-аулақ уақ малын жайып жүрген шалды көріп: «көп жасаған, көпті көрген, бір білсе осы біледі дейік ханға» деп, байғұс шалды дедектетіп ала жөнеледі.
Уәзірлерін тыңдап алып хан: «а-ал, менен кейінгілерге қалатын өсиет сөз айт» деп шалды тығырыққа тірепті. Шал байғұс қанша ойланса да ондай сөз ойына келмей, ханнан үш күн мұрсат сұрайды. Хан: «үш күнде таппасаң басыңды аламын» деген кепілмен шалды еркіне жібереді.
Зуылдап үш күн өте шығады. Еріккен хан атына мініп, уәзірлерін ертіп шалды көлдің жағасынан ойланып отырған жерінен тауып, тапсырмасын орындамағанын естіп: «бұған берген соңғы мүмкіндігім болсын, көлге екі батырыңдар, соған дейін таппаса біржола тұншықтырыңдар» дейді. Уәзірлер бейбақ шалды бір батырады, екі батырады, үшіншісінде әбден су жұтып қақалып-шашалған шал: «босатыңдар, босатыңдар хан ием, таптым ондай сөзді» дегенде, хан бұйрығымен жағалауға шыққан шал ентігін басып алып: «көп қорқытады, терең батырады» деп жөніне кете беріпті.
Әлімжан ҚИЯС.
Қазалы ауданы
