Мектептегі буллинг әрдайым ашық жанжал немесе төбелес түрінде көріне бермейді. Көп жағдайда ол үнсіз агрессия түрінде байқалады, яғни оқушыға тікелей қысым көрсетілмегендей көрінгенімен, сынып ішіндегі қарым-қатынас арқылы біртіндеп психологиялық қысым жасалады. Мұндай жағдайды уақытында байқай алмау буллингтің тереңдеуіне әкелуі мүмкін.
Үнсіз агрессияның негізгі ерекшелігі – оның көзге бірден байқалмауы. Мысалы, кейбір оқушылар белгілі бір сыныптасын топтық жұмыстарға қоспайды, әдейі назар аудармайды немесе оны сыныптағы ортақ әңгімеден шет қалдырады. Бұл әрекеттер сырттай қарағанда ұсақ жағдай сияқты көрінгенімен, бала үшін әлеуметтік оқшауланудың ауыр тәжірибесіне айналуы мүмкін.
Психологиялық тұрғыдан алғанда, сыныптағы әлеуметтік оқшаулау баланың өзін-өзі бағалауына тікелей әсер етеді. Егер оқушы өзін сыныптың толық мүшесі ретінде сезінбесе, ол біртіндеп тұйықталып, оқу белсенділігін төмендетуі мүмкін.
Мұғалім үшін ең маңызды міндеттердің бірі – сыныптағы бейресми қарым-қатынастарды байқай білу. Сабақ барысында кімнің кіммен отыратыны, үзілісте кімдердің бірге жүретіні, топтық жұмыстарда кімдердің бір-бірін таңдауы сияқты ұсақ көрінетін факторлар сыныптағы әлеуметтік құрылымды түсінуге көмектеседі.
Осындай жағдайларда мұғалім сыныптағы қарым-қатынасты реттеудің педагогикалық тәсілдерін қолдана алады. Мысалы, топтық жұмыстарда оқушыларды әрдайым бірдей құрамда емес, араластырып отырғызу, ортақ тапсырмалар беру, бір-бірін қолдауға бағытталған жаттығулар ұйымдастыру тиімді нәтиже береді.
Сонымен қатар сыныпта өзара құрмет мәдениетін қалыптастыру да маңызды. Оқушыларға әр адамның ерекшелігі бар екенін, әркімнің пікірін тыңдау және қабылдау мәдениетін түсіндіру – психологиялық қауіпсіз орта қалыптастырудың маңызды бөлігі.
Психологиялық тәжірибе көрсеткендей, буллингтің алдын алу көбіне үлкен әрекеттерден емес, сыныптағы күнделікті қарым-қатынасты дұрыс ұйымдастырудан басталады. Егер мұғалім сыныптағы әлеуметтік қатынастарға назар аударып отырса, буллингтің алғашқы белгілерін ерте байқап, оның алдын алуға мүмкіндік алады.
Сондықтан мектептегі қауіпсіз психологиялық орта – тек психологтің ғана емес, әр педагогтің күнделікті жұмысының маңызды бөлігі.
Дамира АҚҚОЯНОВА,
Қ.Нұрмаханов атындағы №95 орта мектебінің
педагог-психологі.
Қазалы қаласы
