Қоғам бір орында тұрмайды, әрдайым даму үстінде ізденісте болады. Қазіргі саяси жаңғырудың түпкі мақсаты – мемлекеттілік пен Тәуелсіздікті күшейту және Әділетті Қазақстан құру жолындағы жаңа конституциялық модельге көшу. Осы жолда ұлттың бірлігі, қоғамдық келісім және жауапкершілік айрықша мәнге ие. Қызылорда қаласында өткен Ұлттық құрылтайдың V отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев демократиялық реформаларды жалғастырып жатқан егемен еліміз үшін аса маңызды өзгерістер туралы жариялады.
Бұл – Мемлекет басшысының бастамасымен жасалып жатқан жаңа әрі Әділетті Қазақстан құру жолындағы саяси жаңғырудың қисынды жалғасы. Себебі бұған дейінгі Жолдауында Президентіміз қос палаталы Парламентті бір палаталы заң шығарушы орган етіп құруды, соған сәйкес конституциялық реформа жасап, референдум өткізуді ұсынған еді.
Қазіргі қолданыстағы Конституцияның 48-бабының 1-тармағында «Қазақстан Республикасының Президенті қызметінен мерзімінен бұрын босаған немесе кетірілген, сондай-ақ қайтыс болған жағдайда Республика Президентінің өкілеттігі қалған мерзімге Парламент Сенатының Төрағасына көшеді; Сенат Төрағасының өзіне Президент өкілеттігін қабылдауы мүмкін болмаған ретте ол Парламент Мәжілісінің Төрағасына көшеді; Мәжіліс Төрағасының өзіне Президент өкілеттігін қабылдауы мүмкін болмаған ретте ол Республиканың Премьер-министріне көшеді…» деп бекітілген. Ата Заңға сәйкес, мемлекетіміздегі Президенттен кейінгі екінші және үшінші ең жоғарғы саяси лауазымдар – Парламент Сенаты мен Мәжілісінің төрағалары. Сәйкесінше, реформадан кейін бір палаталы Парламент – Президент ұсынысымен «Құрылтай» деген жаңа атаумен қалыптасатыны, Сенат пен Мәжіліс төрағалары деген лауазымдар болмайтыны анық. Олай болса, жоғарыда көрсетілген конституциялық нормадағы сияқты президенттік өкілеттікті форс-мажорлық жағдайда алмастырып, жалғастыратын саяси тетік қарастырылуы қажет. Міне, сондай саяси тетікті Вице-президент лауазымы атқарады.
Әлемдік тәжірибеде АҚШ-тағы вице-президенттік лауазымы ерекше танымал. АҚШ Вице-президенті – президентпен бірге сайланатын мемлекеттегі екінші тұлға. Конституция бойынша ол АҚШ Президентін мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда ауыстырады. Сондай-ақ Вице-президент Сенатты басқарады, дауыстар тең болған кезде шешуші дауыстың айрықша құқығына ие. Сонымен қатар, Вице-президент президенттік сайлауда бюллетеньдерді алу және санау кезінде ресми түрде төрағалық етеді.
Негізінде, бұл лауазым біз үшін де таңсық жаңалық емес, Қазақстанның саяси тәжірибесінде бұрын қолданыста болған. Мысалы, 1990 жылғы 24 сәуірден 13 мамырға дейін Қазақ КСР Вице-президенті С.Терещенко, ал еліміз тәуелсіздігін алған соң Е.Асанбаев 1991 жылғы 16 желтоқсаннан бастап 1996 жылғы 22 ақпанға дейін Қазақстанның Вице-президенті болғаны есімізде. 1995 жылдың 30 тамызында қабылданған Қазақстан Конституциясына сәйкес осы лауазым жойылды. Вице-президенттің негізгі миссиясы Сенат спикеріне (мүмкіндік болмай жатса Мәжіліс төрағасына немесе Үкімет басшысына) беріліп, атқаратын саяси қызмет жүктемелері Мемлекеттік хатшыға өтті. Мемлекеттік хатшы лауазымы 2022 жылға дейін болды. Ал 2022 жылғы 14 маусымдағы «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кеңесшісінің мәртебесі мен өкілеттігі туралы» Президенттің № 927 Жарлығына сәйкес оның орнына Мемлекеттік кеңесші лауазымы туындады. Оның атқаратын қызметтеріне мыналар кірді:
– Президент үшін стратегиялық ұсыныстар әзірлеу.
– Парламентте, мемлекеттік органдарда, партияларда және халықаралық аренада Президенттің мүдделерін білдіру;
– Негізгі комиссиялар мен консультативтік органдардың жұмысын үйлестіру;
– Қазақстандық стратегиялық зерттеулер институты мен мемлекеттік талдау орталықтарына жетекшілік ету;
– «Тәуелсіздік ұрпақтары» грантын тағайындауды бақылау;
– Президенттің басқа да тапсырмаларын орындау.
Енді болашақтағы Вице-президенттің атқаратын қызметтерін салыстыра кетсек, ұқсастықтар анық байқалады:
– Халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен келіссөздерде Қазақстанның мүдделерін білдіру;
– Парламентте Президенттің мүддесін білдіру;
– Отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағарту ұйымдарымен өзара іс-қимыл жасау;
– Президенттің өзге де тапсырмаларын орындау.
Жоғарыда тоқталған АҚШ саяси тәжірибесінде вице президенттікпен қатар Мемлекеттік хатшы лауазымы да қатар жүретінін де айта кеткеніміз жөн. АҚШ Мемлекеттік хатшысы – Сенаттың келісімімен Президент тағайындайтын, Президенттің сыртқы саясат жөніндегі бас кеңесшісі. Ол сыртқы саясат мәселелерін шешеді, халықаралық келіссөздерге қатысады, дипломаттардың жұмысын бақылайды, халықаралық келісімдер жасайды және түсіндіреді, шетелдегі азаматтар мен мемлекеттің мүдделерін қорғайды және мемлекеттік департаментті басқарады. Өзге қосымша міндеттеріне АҚШ-тың Ұлы мөрін сақтау, Президент жарлықтарын дайындау және халықаралық шарттардың ресми тізілімін жүргізу кіреді.
Мемлекет басшысы Қызылордада өткен алқалы жиында Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтай өздерінің тарихи миссияларын табысты аяқтағанына тоқталып, енді саяси жаңғырудың жаңа сатысында жалпыұлттық диалогты жүзеге асыратын жоғары консультативтік орган мәртебесіне ие, кең ауқымды пікіралмасу платформасы болатындай жаңа институт ретінде Қазақстанның Халық кеңесін құруды ұсынған болатын. Сонымен қатар, мұндай жалпыұлттық биік саяси мінбердің құрылымы мен қызметі қандай болуы тиіс екенін де нақтылап берген еді.
Қазақстан Президенті өзі тағайындайтын 126 мүшесі бар Халық кеңесі этномәдени орталықтардың 42 өкілінен, азаматтық қоғамның ірі қоғамдық бірлестіктерінің 42 өкілінен, мәслихаттар мен аймақтардағы қоғамдық кеңестердің 42 өкілінен теңдей жасақталмақ. Қоғамның белді үш саласының өкілдерінен құралып, өкілдік демократияның жарқын үлгісіне айналмақ. Ал кеңес төрағасын оның мүшелері сайлайды, оның қоғамдық негізде жұмыс істеп, ротация арқылы тағайындалатын екі орынбасары, сондай-ақ хатшылық меңгерушісі болады. Халық кеңесінің жоғары органы жылына кемінде бір рет шақырылатын сессия болады.
Халық кеңесінің қызметіне келер болсақ, қазір бұл мәселе Конституциялық реформалар жөніндегі мемлекеттік комиссияның талқылауынан өтуде. Себебі Халық кеңесінің мәртебесі мен құрылу тәртібі Ата Заңның арнайы бөлімімен және конституциялық заңмен реттеледі.
Аталған комиссияның 3-ші отырысында әлем елдеріндегі консультативті құрылымдардың оң тәжірибелерін ескере отырып құрылатын Халық кеңесі қызметінің үш негізгі бағытын ел Конституциясында бекіту ұсынылуда:
1. Кеңес ішкі саясаттың негізгі бағыттары, қоғамдық келісім, бірлік және ынтымақтастық мәселелері, сондай-ақ базалық қағидаттар мен жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейтін болады;
2. Халық кеңесі Құрылтайға заң жобаларын енгізу құқығына ие болады, бұл қоғамдық сауалға нақты заңнамалық нормаларда көрініс табуға мүмкіндік береді;
3. Кеңес кең қоғамдық заңдылықты және азаматтардың тікелей қатысуын талап ететін мәселелер бойынша шешім қабылдау құралы ретінде республикалық референдум өткізу туралы бастама көтере алады.
Көріп отырғанымыздай, Халық кеңесіне заң шығаруға бастамашылық ету құқығы берілуге тиіс деген Мемлекет басшысының ұсынысы ескерілген. Бұл шынында оның саяси-құқықтық мәртебесін айтарлықтай арттыратыны сөзсіз, яғни, өкілдік демократия жағдайындағы қоғамдық диалог алаңы ретінде туындайтын Қазақстанның Халық кеңесі ел халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган болмақ.
Конституциялық реформалар жөніндегі комиссия қазақстандық қоғамдық пікірді барынша ескеріп, ұсынылған пікірлерді мұқият талдап, барша түзетулерді жан-жақты қарады. Жаңа түзетулер Конституцияның барлық бөлімі мен 77 бабын, жалпы мәтіннің 84 пайызын қамтыған. Бұл жаңадан Конституция әзірлеумен тең деген сөз. Сондықтан комиссия мүшелері Қазақстанның жаңа Ата Заңын қабылдау мәселесін алға тартып, нәтижесінде мазмұны Преамбула, 11 бөлім және 95 баптан тұратын оның алғашқы жобасын жариялады.
Жаңа Конституцияның жобасынан еліміз үшін аса маңызды бұл басты құжаттың әрбір бабы уақыт талабы мен қоғамның сұраныстарына жауап беретіндей тұжырымдалғаны анық байқалады. Соңғы кездері әлемдік саясатта тұрақсыздық пайда болып, ірі державалар тарапынан халықаралық құқық нормаларының аяққа тапталуы, егеменді елдердің ішкі істеріне қол сұғылуы, тәуелсіз мемлекеттердің территориялық тұтастығының бұзылуы сияқты іс-әрекеттер жиі орын алуда. Бұл тұрғыда Қазақстан Президенті БҰҰ ұйымының дәрменсіздігі мен жұмысындағы кемшіліктерін әлденеше рет атап көрсетіп, сынға алғаны белгілі.
Қазіргі әлемнің түкпір-түкпірінде соғыс пен төңкеріс көбейіп, саяси-экономикалық дағдарыстар тереңдеп жатқан алмағайып заманда көптеген елдер үшін тәуелсіздік мәселесі өзекті болып отырғаны ащы шындық. Сондықтан жаңа Конституциямызда егемендік пен тәуелсіздік, бірегейлік, аумақтық тұтастық бұлжымас құндылықтар санатына жатқызылып отыр. Ата Заңның Преамбуласында мыңжылдық тарихы бар Ұлы Даланың бай мұрасын сақтай отырып, мемлекетіміздің унитарлығы, шекарасы мен аумағының тұтастығына қол сұғуға болмайтыны нақтыланған.
Жаһандық ауқымдағы демократиялану үдерісіне сай адам құқықтары мен бостандықтары алғаш рет мемлекеттің негізгі басымдығы ретінде жарияланып, мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және егемендіктің иесі Қазақстан халқы екені, заң мен тәртіп үстемдігі, бейбіт өмір мен халықтың ынтымақ-бірлігі, ұлтаралық және дінаралық келісім мемлекеттіліктің негізі ретінде Ата Заңда құқықтық тұрғыда бекітілген.
Зайырлы және зияткер ел ретінде Қазақстан мәдениет пен білім, ғылым мен инновацияның құндылықтарын бағдарға ала отырып дамитыны нақты айқындалған. Қоршаған ортаға антропогендік және техногендік әсер етудің салдарынан жаһандық жылыну, климат ауысу, су тапшылығы, шөлейттену сияқты сан алуан экологиялық апаттар туындап жатқаны қаперге алына отырып, жаңа Конституциямызда табиғатты аялау қажеттігі ерекше мойындалған. Мұның барлығы – біздің келешек ұрпақ алдындағы жауапкершілігімізді арттыратын қағидаттар.
Сонымен қатар, мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және егемендіктің иесі Қазақстан халқы екені бекітілген. Ата Заңымыздың жаңа мәтінінің басты идеясы ретінде білім мен ғылым, мәдениет пен инновация анықталды. Бұл – мемлекеттің болашағы минералды ресурстар мен табиғи байлықтармен емес, адами капиталмен және азаматтардың жетістіктерімен анықталатынын көрсететін түбегейлі маңызды бетбұрыс.
Тағы бір маңызды мағыналық бағыт – цифрландыру. Осыған байланысты Конституцияның жаңа мәтінінде алғаш рет азаматтардың құқықтарын цифрлық ортада қорғау туралы норма бекітілді. Конституцияның жаңа мәтінінің басты ерекшелігі – адам құқықтарына бағдарлануы. Осылайша, адам құқықтары мен бостандықтары жаңа Преамбулада ғана бекітіліп қоймай, бүкіл Конституцияның ерекше басымдығы әрі мағыналық өзегі ретінде айқындалған. Дін мен мемлекеттің ара-жігі нақты ажыратылып бекітіледі. Білім беру мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипаты айқындалады.
Қазіргі қолданыстағы конституциямыз Қазақстанның тәуелсіз ел ретінде мемлекеттілігін қалыптастыру мен нығайтуда өзінің тарихи миссиясын орындап шықты. «Елу жылда ел жаңа» дейтін халық даналығына сәйкес, демократиялық реформаларды қарқынды жүзеге асырып, саяси жаңғырып жатқан Жаңа, Әділетті Қазақстан үшін тың идеялар мен нақты өзгерістерге құқықтық негіз жасайтын, қазіргі саяси шынайылыққа жауап беретін жаңа Конституция қажеттігі анық.
Жаңа Конституция бойынша нақты шешімді еліміздің азаматтары жалпыұлттық референдумда қабылдағаннан кейін заман талабына сай келетін Ата Заң Отанымыздың одан әрі қарыштап дамуына ерекше серпін береріне сеніміміз мол.
Пірімбек СҮЛЕЙМЕНОВ,
саяси ғылымдар кандидаты, профессор
әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
«Әл-Фараби» ғылыми-зерттеу орталығының директоры
Сейілбек МҰСАТАЕВ,
әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры
