Қазақстан Республикасының мемлекеттік даму жолындағы әрбір белес – бұл тек уақыттың еншісіндегі өзгеріс қана емес, бұл ұлттың саяси санасының толысуы мен құқықтық мәдениетінің жаңа сапалық деңгейге көтерілуінің айқын көрінісі. Бүгінгі таңда еліміз «Әділетті Қазақстан» құру жолындағы стратегиялық бағытын айқындап, мемлекеттік басқару жүйесін түбегейлі трансформациялау кезеңіне аяқ басты.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың соңғы мәлімдемелері мен жаңа Конституция жобасына қатысты бастамалары біздің заңдық кеңістігімізді ғана емес, бүкіл қоғамдық қатынастар жүйесін қайта форматтауды көздейді. Бұл үдерістің негізгі мақсаты – мемлекетті азаматтардың мүддесіне қызмет ететін, ашық, әділ және технологиялық тұрғыдан озық құрылымға айналдыру. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап біз құқықтық мемлекет құру идеясын ұстандық, алайда уақыт пен жаһандық сын-қатерлер бізге бұрынғы модельдердің жеткіліксіз екенін көрсетті. Сондықтан 2022 жылғы референдумнан басталған реформалар легі бүгінде жаңа Конституциялық мәтін арқылы өзінің логикалық шыңына жетіп отыр.
Президенттің бұл қадамға баруының астарында терең философиялық және прагматикалық себептер жатыр, өйткені қазіргі әлемде мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі тек қазба байлықпен емес, сол елдің құқықтық жүйесінің икемділігімен және адами капиталдың қорғалу деңгейімен өлшенеді. Қолданыстағы Ата Заңның 80 пайыздан астамын қайта қарау қажеттілігі туындауы – бұл ескі жүйенің ресурсқа негізделген басқару тетіктерінің сарқылғанын білдіреді. Біз ендігі жерде «мемлекет – азамат үшін» деген қағиданы жай ұран ретінде емес, конституциялық міндет ретінде бекітуіміз керек. Бұл трансформацияның өзектілігі халықаралық аренадағы геосаяси тұрақсыздық пен ішкі қоғамдық сұраныстардың тоғысуынан туындап отыр. Азаматтар мемлекеттен тек тұрақтылықты ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік әділдікті, билік тармақтарының нақты бөлінісін және өз құқықтарының мүлтіксіз сақталуын талап етеді. Сондықтан жаңа Конституция – бұл жай ғана заңдар жиынтығы емес, бұл – Қазақстанның ХХІ ғасырдағы жаңа саяси коды, оның болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілігінің кепілі.
Реформаның ең ауқымды тұстарының бірі – мемлекеттік биліктің институционалдық архитектурасын жаңарту болып табылады. Осы орайда Парламенттің бірпалаталы жүйеге көшуі және «Құрылтай» институтының заманауи заң шығарушы орган ретінде қайта түлеуі ерекше маңызға ие. 145 депутаттан тұратын бұл құрылым заң шығару процесіндегі бюрократиялық кедергілерді жойып, шешім қабылдау жылдамдығын арттыруға тиіс. Бұл – билік тармақтары арасындағы тепе-теңдіктің жаңа моделі, мұнда Парламенттің рөлі мен жауапкершілігі еселеп артады. Сонымен қатар, Вице-президент институтын енгізу мемлекеттік басқарудың үздіксіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін стратегиялық қадам болып табылады. Бұл жүйе атқарушы биліктің тиімділігін арттырып, мемлекеттік аппараттың халық алдындағы есептілігін нығайтуға мүмкіндік береді. Осындай іргелі өзгерістер арқылы біз биліктің бір қолға шоғырлану қаупін сейілтіп, саяси бәсекелестікке жол ашамыз.
Жаңа Конституцияның заманауи сипатын айқындайтын тағы бір бағыт – цифрлық құқықтар мен азаматтардың виртуалды кеңістіктегі бостандықтарын қорғау. Біз жасанды интеллект пен үлкен деректер дәуірінде өмір сүріп жатқандықтан, адамның жеке деректері мен цифрлық болмысын қорғау – мемлекеттің конституциялық міндетіне айналуы тиіс. Бұл – Орталық Азия елдері арасындағы алғашқы бастама, ол Қазақстанның цифрлық демократия жолындағы көшбасшылығын айқындайды. Технологиялық прогресс адам құқығын шектеуге емес, керісінше, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін арттыруға және басқарудың ашықтығын қамтамасыз етуге қызмет етуі керек. Осы тұрғыдан алғанда, Ата Заңдағы жаңа нормалар киберқауіпсіздік пен ақпараттық еркіндіктің арасындағы алтын көпір болмақ. Бұл өзгерістер білім беру жүйесіне де тікелей әсер етеді, өйткені болашақ маман тек өз мамандығының ғана емес, сонымен бірге өз құқықтарының да терең білгірі болуы қажет.
Педагог және ғалым ретінде мені бұл реформалардың тәрбиелік және идеологиялық мәні қатты толғандырады. Конституцияның жаңа мәтінінде ұлттық құндылықтар мен адам құқықтарының үйлесім табуы – біздің рухани тәуелсіздігіміздің көрінісі. Неке институтын ер мен әйелдің одағы ретінде нақтылау, білім берудің зайырлы сипатын бекіту және мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайту – бұл қоғамның ішкі тұтастығын сақтаудың кепілі. Жаңа Конституция арқылы біз жас ұрпаққа әділдік, заңға құрмет және жауапкершілік сияқты қасиеттерді сіңіруіміз керек. Біздің студенттеріміз, ертеңгі ел тізгінін ұстар жастар, жаңа Ата Заңды тек құжат ретінде емес, өз өмірінің басты бағдары ретінде қабылдауы тиіс. Бұл үшін педагогикалық қауымдастық конституциялық реформаларды түсіндіру жұмыстарына белсенді араласып, құқықтық сауаттылықты жаппай арттыруға үлес қосуы қажет.
Конституцияны реформалау – бұл тек заңдық мәтінді түзету емес, бұл – елдің саяси мәдениетін жаңғырту. Жаңа құжаттың жалпыхалықтық референдум арқылы қабылдануы мемлекеттің өз халқымен санасатынын, әрбір азаматтың дауысы маңызды екенін көрсетеді. Бұл үдеріс қоғамдағы сенім дағдарысын еңсеруге және билік пен халық арасындағы жаңа диалог алаңын қалыптастыруға жол ашады. Мемлекет басшысы атап өткендей, Әділетті Қазақстанды біз бірлесе отырып қана құра аламыз. Әрбір азаматтың конституциялық реформаға қатысуы – бұл оның өз болашағына, балаларының болашағына деген жауапкершілігі. Біз минералды ресурстарға ғана сенген елден, заң үстемдігі мен адами капиталды негізгі капитал ретінде қарастыратын озық мемлекетке айналуымыз керек.
Сондай-ақ, жаңа Конституциялық жоба аясында мемлекеттік аппараттың жұмыс істеу принципі де түбегейлі өзгереді. Бюрократияның азаюы, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының өкілеттігін кеңейту және Конституциялық соттың рөлін нығайту – бұның бәрі азаматтардың күнделікті өміріне оң әсерін тигізеді. Ендігі жерде әрбір азамат өз құқығы бұзылған жағдайда мемлекеттің ең жоғары заңдық деңгейінде қорғалатынына сенімді болуы керек. Бұл – әділетті қоғамның басты шарты. Реформалардың сәтті болуы оның қағаз бетінде қалуында емес, оның іс жүзінде орындалуында. Осыған байланысты, эксперттер мен азаматтық қоғам өкілдерінің реформаның жүзеге асуына тұрақты мониторинг жүргізуі маңызды.
Қорытындылай келе айтарым, жаңа Конституция – бұл Қазақстанның жаңа тарихының бастауы. Бұл құжат біздің мемлекеттік егемендігімізді нығайтып, демократиялық құндылықтарды тереңдетуге және экономикалық серпіліске жол ашады. Трансформация кезеңі – бұл қиындықтармен қатар, жаңа мүмкіндіктердің уақыты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамаларымен қолға алынған бұл реформалар еліміздің ХХІ ғасырдағы даму қарқынын айқындайды. Біздің ортақ мақсатымыз – заң үстемдік ететін, азаматтары бақытты әрі қауіпсіз, болашаққа сеніммен қарайтын Әділетті Қазақстанды құру. Бұл жолда Ата Заңымыз бізге әрқашан берік іргетас және адастырмас темірқазық болары сөзсіз. Елдің ертеңі – бүгінгі қабылдаған шешімдеріміз бен жаңа Конституциялық ойлау деңгейімізге тікелей байланысты.
Қанат Қыпшақбаев,
педагогика ғылымдарының магистрі,
«Болашақ» университетінің жоғары колледжі оқытушысы
