Досым ағасы туралы әңгімелеп отыр.
– Қызметтік аядан шыға алмады. Әйтпесе өрісті, білімді азамат еді, шіркін. Бізді білімге баулыған, кісілікке үйреткен Аралбай аға еді. Ажал да Аралбайға аранын ерте ашты. Бүгінде мен сол Аралбай ағамнан қайда жасым үлкен…
Кеңес досым күрсініп қалды.
Мен оның күрсініп, сағынышты әңгімемен еске алатын ағасы туралы қызыға сұрадым. Өйткені Кеңестің ағасын осыншалық махаббатпен еске алуы бірінші рет емес. Әрдайым осылай. Әрдайым еске алып отырады. Өмір белеңінің сәтті, кейде сәтсіз сәттерінде осылай еске алады. Шамасы, менің орнымда Аралбай ағам болса не істер еді деп ойлайтын болса керек. Демек, өміріне өлшем тұтқаны.
Байқай бермейміз. Әйтпесе, өзінен бұрын өзгені ойлайтын, жан дүниесімен айналасын нұрландырып жүрер азаматтар болады. Қарадай ру-руға, тіпті ата-атаға бөлініп, қу сиырдың бүйрегіндей қырық бөлек болып бара жатқан мына өзімшіл қазақ қоғамына бір жетпесе, сондай жаны нұрлы, алысты жақындатып жүрер, қазақ қоғамын аламалай-бөлмей тұтас сүйер жайсаң азаматтар жетпей жатады. Ондай жандар азайып кетті ғой, азайып кетті.
Аралбай азайып кеткен асыл жандардың бірі болған екен. Теміржолшының отбасында дүниеге келген. Жастай өнер-білімге құштар болып өсіпті. Жеткіншек кітапқа үйірсек болса керек. Өспірім шақтан театрға әуестенген. Облыс орталығында жоғары педагогикалық білім алыпты. Оқу орнының комсомол жетекшісі болыпты. Қызылорда қалалық жастар ұйымында, облыстық партия комитетінде жауапты қызмет атқарыпты.
Қызметті кісі әрқилы істейді. Біреу өз міндетін ұқыпты атқарады. Жетеді. Біреу өзінен қызметі төмендеу лауазымдыларға ықпалды болады. Кейде адуын мінезбен, кейде кішіпейіл мінезбен жетекшілік жасайды. Болады. Енді біреу қызметі төмен бола тұра өзінен жоғары лауазымды кісілерге ықпалы жүреді. Біреуі жағынып ықпал етеді. Күні құрсын ондай «ықпалдың». Келесісі өзінің абырой-беделін сақтай отырып ықпал етеді. Жұрт қамын жейтін, істің көзін табатын, елдің сөзін табатын шынайы ықпалдылық, міне, осы!
Кеңес досым әкеліп берген бұрқыраған қағаздардан менің көргенім, оқығаным, оқып болып танығаным осы болды. Дос ағасы Аралбай көпшіл, принципшіл, үлкен мен кішіге бірдей ықпалды, білімді, алғыр абзал жан болған екен.
Өзі домбыра тартып, ән салады екен әуелетіп. Өзбекстанның тамаша әншісі, КСРО Халық әртісі Батыр Закировпен дос болуына да оның осы музыкалық білімі, туа біткен табиғи білімі себепкер болса керек. Аралбай бейнесінде Батыр Закиров кәсіби музыкант, тамаша өнерпазды таныпты. Таныпты да, дос тұтып өмірінің ақырына дейін сезімін де, сенімін де ақ сақтапты. Жиі-жиі Ташкентке сапарлап, Ташкенттегі досын Қызылордаға шақырып, жиі араласыпты. Сықиған партия қызметкерінің бұл әрекеті уақытының партиялық этикасына қалай сыйған қайдам? Сыйыпты. Рахмет!
Жазушы ағайын келсе, облыстық партия комитеті Аралбайды іздей бастайды екен. Әсіресе, досы жазушы Қалтай туған жеріне келсе, ауылдасы Шарипаның қолын алар-алмастан Аралбай досын іздейді екен. Үйіне түседі, тізе қосып бір жүреді. Пікірлеседі. Спектакль қойылымын бірге тамашалайды. Бірге талдайды. Шыңғыс Айтматов сынды байыпты досына Аралбайды таныстырған да Қалтай. Сондағысы не? Не себеп? Сондағысы – Аралбайдың білімділігі. Кәнігі әдебиетшідей пікір сабақтап, пікірін бетке айтатын дағдысы ұнаса керек. Ұнаған, пікірі кәсіптік шеңберден табылған шығар, әйтпесе, пьесасы бойынша спектакль Москва театрларында қойылғанда да қолқалап Аралбайды Қызылордадан бірге ала кетеді екен.
Қалтайдың қияметтік досы Шыңғыс Айтматов Қызылордаға барған сапарында Аралбайдың үйінде болып, оның адами тұлғасына, әдеби біліміне қайран қалыпты. «Алғаш кездескенде ол уақыттың партия қызметкерлеріне кездесе бермейтін білім, жан-жақтылық, бай дүниетанымы қайран қалдырды. Ұлы ақындардың өлеңін жатқа соқты. Домбырада ойнап, ән шырқады», – деп еске алады. «1966 жылы Ыстықкөлде демалып жатқан жерінен келіп, Қырғызстан Жазушылар съезіне қатысты», – дейтіні тағы бар. 1967 жылы Аралбайдың үйінде болған Шыңғыс: «Был приятно удивлен его богатой библиотекой», – дейді таңырқасын жасыра алмай. 1972 жылы «Көктөбедегі кездесу» «Современник» театрына дайындалып жатқанда театрдың бас режиссері Галина Волчекпен талдау жүреді. «Арекен также живо участвовал в этой беседе», – дейді Шыңғыс аға тағы да сүйсініп.
Ол дос-жаран жүрген қаламгердің бірі түркмен жазушысы Даулет Есенов екен. Ол да бір қимас достық болса керек. Бірде Қалтай аға «Аралбай, досым, сен жазатын Қалжан типтес білімді адам едің. Жазушы, әйтпесе профессор болатын-ақ адам едің. Менің пьесаларым бойынша қай жерде, қандай спектакль қойылады? Тіпті Мәскеуде қойылса да. Ол ерінбей-жалықпай арнайы келіп көреді. Талдауға қатысып, белсене пікір айтады. Айтқанда да осындағы мына біздің Оразай Батырбековтердің аузын ашқызып тамаша талдап айтады. Қайтсін? Өзі жастайынан өкпе ауруынан азап шекті. Кейін рак деген пәлеге ұшырады. Ерте кетті», – дегені бар Аралбай Махамбетовті еске алып.
Кеңес досым әкеліп берген қағаздардың арасында аранын ерте ашқан ажал шіркінмен арпалысып жатып інісіне (К.Махамбетовке), ұлдарына, жарына жазған аманат сөздері бар екен. Оқып отырып денем тітіркенді, арқамнан құмырсқа жүріп өткендей жыбырлады.
Өлім шіркіннің келіп қаларын біліп сөйлейді. Мойынсұнбай. Бірақ мойымайды. Адам баласына бір келетін өлім. Бірақ ажалды қалай қарсы алу туралы батыл сөйлейді. Ажалдың алдында «құлым» қалмас үшін әрбір адам азаматтық биігіне көтеріле білуі керектігін талмай айтады. Санкт-Петербургтен жоғары білім алған, мемлекеттік қызметке араласып үлгерген інісіне: «Егер абыройлы боламын десең, басшыңа да, қарамағыңдағы бағынышты қызметкерлеріңе де бірдей қара, бірдей бол. Ашуыңмен емес, ақылыңмен басшылық жаса. Ақылыңа мол білімің серік болсын. Ұлттық дәстүр аясынан шығып кетпе. Ұлттық біліміңді молайт», – деп аманаттапты.
Ұлдарына: «Ажалдан қашып құтылған адам жоқ мынау өмірде. Қорқыт аталарың Сырдария жағасында жатыр ғой. Ол кісі де құтылмаған ажалдан. Ажалдан қашып келіп жеткен жері – Сыр бойы! Тек ажал сендердің әкелеріңе қарағанда ертерек салды. Қырық жас деген немене? Алайда мен ажалдың бетіне тура қараймын. Өлімнен қорықпаймын. Жүрегім ақтық сәтін соққанша беріспеймін. Қорықпайтыным – жоғары лауазымды қызметтер атқара жүріп, өзімнің алдымдағы азаматтарға өтірік сөйлемедім, жағымпаз болмадым, сыртынан ғайбат сөйлемедім. Не айтсам бетіне айттым, жаным ашып айттым. Сондықтан олармен дос болдым. Өзімнен кейінгі жастарды шамам келгенінше қоғамға берілген, адамдарға адал, іскер етіп тәрбиеледім. Өзімнен асып түссе деп армандай жүріп тәрбиеледім. Алаламадым. Бөлмедім. Бәріне бірдей қарадым. Сондықтан олармен қызметтес қана емес, дос болдым.
Мен өмірден өткен соң не менің басшым болған, не қосшым болған азаматтардың бірі де сендерді көзтүрткі етпес. Қолынан келгенінше қамқор болар. Есесіне сендер де Аралбай Махамбетовтің балаларымыз деп кеуделерің ашық, жүздерің жарқын жүріңдер. Өкінішім, жас қалып барасыңдар. Аяулы аналарың аялар, қиналсаңдар, менің қызметтес болған достарымның қай-қайсысы болсын, сендерге қамқор қолын соза алады.
Алайда сендер де, менің қимас перзенттерім, оларға мендей адалдық таныта біліңдер.
Өз орталарыңда алар орындарың болсын. Ол үшін адамгершілік сабақтарын бойларыңа ұялата біліңдер. Жан-жақты мол білім алыңдар. Сонда мұраттарыңа жетесіңдер!
Мен сендерге дүние қалдыра алмадым, есесіне тәрбиелі ұрпақ – сендерді мынау дүниеде қалдырып барамын деп көңілім тоқ, – деп жазыпты.
Перзенттеріне деген әкелік мейірімін төге отырып балаларына адами ізгілікті аманат етіпті. Әрине, өкініші де көп. Дегенде, өкінішін жұбанышына жеңдіре сөйлепті. Айналасын, ұрпағын жігерлендіре сөйлепті.
Уақыттан оза туған осындай адамдар болады. Көрініп қалайыны жоқ, бетегеден биік, жусаннан аласа тірлік кешеді. Есесіне, айналасына адал мейірім, кісілік шуағын шашып өтеді өмірден. Әдетте біз қазақ қоғамы қалай жақсарады деп жатамыз басымызды қатырып. Оған жауап тапқандаймын. Қоғамда жақсы адамдар, жайсаң жандар көп болса, қазақ қоғамы жақсарады. Өйткені адам – қоғамның басты байлығы! Ал білім, ізгілік, адамгершілік, қамқорлық – адамның басты байлығы. Аралбай – сондай адамның бірі. Ұрпақ бойына дүние қалдыра алмадым деп емес, еселенген білім мен есті тәрбиені әлі де молынан егіп үлгере алмадым деп өкініп бара жатыпты марқұм мынау жалған дүние есігін жабарда…
…Досым ағасы туралы әрдайым әңгімелейді. Ол ағасы жайында әңгімелеген сайын көз алдыма бірсыпыра жыл Қызылорда облыстық партия комитетінде бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарған, үлкен-кішіге бірдей сыйлы болған, толық білім, кәміл кісілік иесі бола білген азамат бейнесі елестейді. Қаншама үлгі-өнеге қалдырып өткен азамат! Мынау қазақ қоғамына бір жетпесе ізгілік жетіспейді.
«Адам бекерге жасамайды» деймін мен досыма! Адам бекерге жасамайды.
Құлбек ЕРГӨБЕК,
ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
