Қазақ даласының топырағын түрте қалсаңыз, көне заманнан сыр шерткен қаншама құнды қазына алдыңнан шығады. Десе де әлі күнге дейін олардың кейбірін қарапайым халық біле бермейді. Қазір сол құндылықтарды зерделеуге үлкен мүмкіндік ашылып отыр. Облыстық тарихи-өлкетану музейінің ұйымдастыруымен Қармақшы ауданындағы Шах-Шах палеонтологиялық кешенінде өткен баспасөз турында көптеген қызықты дерекке көз жеткізіп қайттық.
Табиғи паркке айнала ма?
Тарихи кешен «Жосалы» станциясынан солтүстік шығысқа қарай 80 шақырым жерде. Онда қазба қалдықтары мен ежелгі тіршілік иелерінің іздері жақсы сақталған. Ұзақ жылдар бойы көзден таса, елеусіз қалып келген кешенде кезінде белгілі ғалымдар тарапынан ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. Қазір олардың жазған еңбегі мен нәтижесін көпшілікке түсіндірудің маңызы артып тұр.
– Алдағы уақытта бұл тарихи орынға халықтың қызығушылығын оятып, ішкі және сыртқы туризмді дамытуға ықпал етуіміз қажет деп ойлаймын. Бұл өңірдің табиғи-мәдени әлеуетін көрсетуге ерекше әсерін тигізеді. Сол арқылы тарихи кешеннің имиджін арттыру, геопарк немесе ерекше нысан ретінде қорғауға көңіл бөлсек деген ойымыз бар. Осы мақсатта алғаш рет журналистерге арналған «Шах-Шах палеонтологиялық кешені – ғылыми туризмнің жаңа бағыты» атты баспасөз туры ұйымдастырылды. Алдағы уақытта бұл орыннан тарихи парк ұйымдастыру ойымызда бар. Ол үшін еліміздің Мәдениет және ақпарат, Экология және табиғи ресурстар министрлігі, Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитеті тарапынан тиісті жұмыстар жасалуы тиіс, – деді облыстық тарихи-өлкетану музейінің ғылыми хатшысы Асхат Сайлау.
Оның айтуынша, палеонтологиялық бұйымдарды зерттеуде облыстық музей тарапынан көптеген іс-шара жүзеге асты. Былтыр мекеменің жаңа ғимаратқа көшуіне байланысты алғаш рет «Табиғат және палеонтология» экспозициялық залы ашылды. Оған музей қорында сақталған 1958 жылы Мезозой эрасы, Бор кезеңімен мерзімделетін Шах-Шах кешенінен табылған (93-86 млн жыл) тіршілік иелері, өсімдіктердің қалдығы және Аралозаврдың реконструкциясы қойылды. Сала мамандарының барлау экспедициясы негізінде кешеннен табылған Бор дәуіріндегі тіршілік иелерінің сүйек қалдығы жинақталды.
– Сондай-ақ сәуір айында облыстық музейде ғылыми бағытта халықаралық ынтымақтастық аясында Ұлыбританияның Кембридж университетінің докторанты, канадалық палеонтолог Джаред Майло Юрий Шиферт тарихи кешен жәдігерлеріне ерекше көңіл бөлді. Нәтижесінде Шах-Шах палеонтологиялық кешеніне қатысты кейінгі зерттеудің нәтижесі және оның болашақтағы ғылыми маңызын таныстырған онлайн семинар ұйымдастырылды. Ендігі кезекте қыркүйек айында халықаралық ынтымақтастық аясында музей қызметкерлері Қазақстан және АҚШ ғалымдарының бірлескен экспедициясына қатысады деп жоспарланып отыр, – деді ол.
Құм басқан құпиялар
Қазақстан аумағындағы жоғарғы бор дәуірінің бірқатар құрлықтық стратиграфиялық бірліктерінен омыртқалы жануарлардың қазба қалдығы табылған. Олардың арасынан Арал теңізінің солтүстік-шығысында жүздеген шақырымға созылып жатқан Бозтөбе формациясы жан-жақты зерттелген.
Мамандардың айтуынша, 1956 жылы Бозтөбе формациясындағы Шах-Шах шатқалынан орыс палеонтологтары К.В.Никифорова мен Н.А.Константинова алғашқы омыртқалы жануарлар соның ішінде тасбақалар, крокодилтәрізділер және динозаврлардың қазба қалдығын тапқан. 1957 жылы Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Палеонтология институтының А.К.Рождественский жетекшілік еткен экспедициясы тарихи кешенде ауқымды қазба жұмыстарын жүзеге асырды.
– Мұнда өткен ғасырдың алпысыншы-жетпісінші жылдары ғалымдардың зерттеуі бойынша динозавр сүйегінің қалдығы табылған. Бұл жаңалық сала мамандары тарапынан ерекше қызығушылық туғызды. Жалпы алғанда, мұнда үш-төрт мәрте қазба жұмыстары жүргізілгені бізге белгілі болып отыр. Табылған жәдігерлерді зерттеген ғалымдар олардың қай кезеңде өмір сүргенін нақтылап, өз қорытындысын жасап шықты. Десе де бұл кешен қазірге дейін әлем ғалымдары тарапынан жоғары бағасын алып келеді. Олар тарихи кешенге арнайы келіп, зерттеу жұмысын қолға алады деген ойдамыз. Сондықтан алдағы уақытта бұл орын қалың жұртшылық жиі келетін туризм орталығына айналады деген үміттеміз, – деді Қармақшы аудандық-өлкетану музейінің аға ғылыми жетекшісі Ерсін Тоқтаров.
Мұндай зерделі зерттеу шаралары 1961-1964 жылдар аралығында Алматыдағы Зоология институтының қызметкері Т.Нурумовтың жетекшілігімен жалғасын тапты. Ал 1977 жылы палеонтолог П.Шилин Шах-Шахтың солтүстігінде Аққорған мекенін ашып, Л.Несов Бозтөбе формациясынан бірнеше жаңа омыртқалы жануарлар мекендерін (соның ішінде Бөріойнақ, Бәйбіше және Егізқара) анықтады.
Сондай-ақ 1980-1982 жылдары Жеркіндік формациясынан алғашқы омыртқалы қалдықтарды (Түлкілі) тапты. Қосымша омыртқалы жануарлардың қазба қалдығы, оның ішінде микрожануарларға жататын үлгілер, 1995 жылы Шах-Шахтан қазақ-американ экспедициясы барысында палеонтологиялық материалдар жинақталды. 2012 жылы Санкт-Петербург қаласындағы Ресей Ғылым академиясына қарасты Зоология институты ұйымдастырған экспедиция тарапынан қосымша үлгілер құнды жәдігерлер қатарына қосылды. 2007 және 2012 жылдары Шах-Шах және Түлкілі аумағында ауқымды елеу-жуу (screen-washing) жұмыстары жүргізілген. Нәтижесінде көптеген микрожануардың, соның ішінде сүтқоректілер қалдығы табылған.
Арал теңізінің алып кесірткесі
1968 жылы КСРО палеонтологы Анатолий Рождественский Арал теңізінің солтүстік-шығысындағы Бозтөбе шатқалы маңындағы Шах-Шах аумағынан сенсациялық жаңалық тапты. Бұл – Мезозой эрасының Бор кезеңіне (Сантондық және Кампандық кезеңдердің шекарасы) жататын динозаврдың сүйегі еді.
– Табылған қалдықтардың ішінде негізінен бас сүйегінің артқы жартысы (төменгі жақсүйегі жоқ) және кейбір дене сүйектері (мысалы, иық сүйегі, жамбас сүйектері, аяқ сүйектері) болды. Бұл археологиялық олжа өз уақытында айрықша жаңалық деп айтуға негіз бар. Себебі, ол бұған дейін ғылымға белгісіз динозавр түрі еді. Сол себепті ғалымдар оны «Аралозавр» (Aralosaurus tuberiferus) деп атады. Яғни Аралдан табылған бұл олжа «Арал теңізінің алып кесірткесі» деген атаумен ғылыми айналымға енді, – деді Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейінің ғылыми қызметкері Әзірбек Бақтыбаев.
Аралозавр – гадрозаврлар тұқымдасына (Hadrosauridae) жататын шөпқоректі динозавр. Оның ұзындығы шамамен 8-10 метр, биіктігі 3-4 метр болған деп есептеледі. Бас сүйегінің ерекшелігі – мұрын бөлігіндегі қуысты өсінділер, ол дыбыс шығаруға немесе жұптасу рәсімдерінде қолданылған болуы мүмкін. Табылған сүйектердің фрагменттеріне қарағанда, бұл динозавр өз заманындағы ең алғашқы ламбеозавриндердің (Lambeosaurinae) бірі болған.
Әрине, бұл дүниелердің барлығы алдағы уақытта зерделі зерттеуді, ауқымды еңбекті қажет етеді. Осы орайда тиісті сала мамандары және ғалымдар тарапынан жүйелі жұмыс жүргізіледі деген ойдамыз. Мұндай орындар елімізде оннан асады екен. Олардың барлығы дерлік жиһанкездер тарапынан жоғары бағаланып отыр. Ал Шах-Шах палеонтологиялық кешенін жан-жақты насихаттау арқылы ел арасында оның танымалдығын арттыруға әбден болады.
Әділжан ҮМБЕТ,
«Сыр бойы»
