Аты әлемге мәлім Арал аймағында төрге шықса төбедей, төбеге шықса төредей, жақын мен алысты тең көрген, елінің жігері, қоғамның тірегінің бірі болып жүрген азамат Әйімбетов Әділбек десек, асыра айтқандығымыз болмас. Біздің бұлайша пайымдауымызға бір ойшылдың «Өзгеге де сенбе, өзіңе де сенбе, істеген ісіңе сен» деген қағидасы себеп болып отыр.
Айтса айтқандай, биыл Әдекең 80 жасты еңсеріп, ел-халықтың ыстық ықыласына кенеліп жүрсе де қарапайым қалпынан айнымай адами қасиетін, жаратылысындағы кісілік пен кішілік болмысын жоғалтпай, еңбек етуімен жайраңдай басып жүріп келеді.
Осы жазбаны ойға алғанда жерлесіміз, белгілі жазушы Қуаныш Жиенбаевтың «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған «Әдекең теңізге қарыз, теңіз Әдекеңе қарыз» деген көлемді мақаласы еске түсе кетті. Алдымен Әдекеңнің өнегелі өмір жолына сәл-пәл шегініс жасалық.
Әдекең 1946 жылдың қаңтар айында Арал теңізі жағасындағы «Қарашалаң» ауылына қарасты балықшылар «Станында» өмір есігін ашады. 1963 жылы Жалағаш кентіндегі орыс орта мектебін күміс медальмен тәмамдаған ол еңбек жолын қатардағы құрылысшы болудан бастады. 1965 жылы Плеханов атындағы Мәскеу халық шаруашылығы институтына оқуға қабылданды. Экономика мамандығын иеленіп жолдамамен Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Алматы экономика ғылыми-зерттеу институтына инженер-экономист қызметіне тағайындалды.
Теңізбен тамырлас азаматты туған жерге оралсам деген ой күн сайын мазалайды. Сөйтіп 1970 жылы Аралымен табысып, алдымен «Аралтұз» комбинатында лаборатория бастығы, кейіннен «Қызылордақұрылыс» тресінде бөлім бастығы қызметтерін атқарды. Бертін келе Қызылорда қалалық, облыстық партия комитеттерінде нұсқаушы, экономика бөлімінің меңгерушісі, «Аралтұз» комбинатының директоры, Арал аудандық атқару комитетінің төрағасы қызметтерінде болып, «Арал балық өндірістік бірлестігінің» бас директоры қызметіне 1991 жылы тағайындалады. Тоқырау жылдары іргелі өндіріс орнының құрдымға кетпеуіне Әдекеңнің сіңірген еңбегі орасан зор.
Ресей Басқару академиясынан менеджер мамандығын алған ол аймақ басшылығының ұсынысымен 2000 жылы республикалық «Қамыстыбас балық өсіру питомнигі» мемлекеттік кәсіпорнына директор болды. Осы жерден зейнет демалысына шықты, бірақ қол қусырып қарап отыруды қаламайды. Арал балық комбинаты орнына «Арал сервистік дайындау орталығы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігін құрды. Осы зауыттың атқарушы директорлығына қоса облыстық балық шаруашылығын дамыту консорциумының төрағасы қызметін атқарып келді. Арал аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы қоғамдық қызметі тағы бар. Қазір елімізді ғана емес, ондаған шет елді балық өнімдерімен қамтамасыз етіп отырған «Арал сервистік дайындау орталығының» тыныс-тіршілігі жайлы сәлден соң баян етілмек. Жоғарыда айтқандай, «Әдекең теңізге қарыз, теңіз Әдекеңе қарыз» пайымына сөз берелік.
– Жазушы ініңіз Қуаныш Жиенбаев айтқандай, Арал теңізі сізге қарыз көрінеді ғой? – дедім сөз арасында.
– Жо… жоқ, біз теңізге, Аралға қарызбыз. Айтайын, – деді ол ойлы жүзбен. – Өздеріңізге мәлім, кезінде мұз жастанған аралдық балықшылар Еділ бойына 14 вагон балық жөнелтіп, есімдері тарихқа жазылып қалған. Өкінішке қарай, Кеңес үкіметі кезінде Сырдария мен Әмудария өзендерінің суын орынсыз пайдалану салдарынан теңіз тартылып, жағалаудан 150-200 шақырымға қашықтап кетті. Тұтас бір аймақтың экологиялық тепе-теңдігі бұзылып, экологиялық аймаққа айналды. Теңіз суында тұз мөлшерінің шектен тыс көбеюінен балықтар мүлде жойылды десем, асыра айтқаным болмас. Осы тұста «Арал тағдыры – адам тағдыры» деген ұстаным ажырамас тіркеске айналды. Міне, теңіз бізге емес, біз теңізге қарызбыз.
«Аралбалық» комбинатына бас директор болып келуім-ақ екен, кәсіпорынға еркіндік берілді. Себебі, еліміз Тәуелсіздігін алған жылдары мемлекеттің бұл өндіріс орнын ұстап тұруға шамасы жоқ еді. Ол кезде теңізде де тіршілік көзі жоқ есеп-ті. Көлдерден ауланған балық кәсіпорын сұранысының 5 пайызын ғана қамтамасыз ететін…
Өндіріс орнының шаңырағын шайқалтпай ұстап қалу оңайға соққан жоқ. Әдекеңнің тікелей бастамасымен «Каспий», «Қапшағай», «Балқаш», «Бұқтырма» су қоймаларымен байланыс жасалып, балықшылар осы жерге аттандырылды. Сондай-ақ Атырау балық комбинатымен де келісім жасалады. Мұнда ауланған балық сол жерде тұздалып, Аралға өндіріс орнына жеткізілетін. Тіпті сонау Мурманскіге барып, Қиыр Шығыс, Балтық жағалауынан жылына 6-7 мың тонна мұхит балығын әкелуге мұрындық болады. Ал 1990 жылдары «Ақбасты» учаскесінің «Шығанақ» аймағы мен «Тастүбек» учаскесіне камбала балығын жіберген, олда ауланып, өндіріске енгізіледі. Бұл – даниялық балықшылармен жасалған «Каттегаттан Аралға дейін» деген халықаралық жоба. Әдекең Данияға қоғамдықтың шақыруымен 14 күн өз мамандарымен барып, соңынан 30 балықшысымен де барып, камбала аулау технологиясын үйреніп, игерді.
Екі жылдан кейін атыраулықтар сыр бере бастады, қызғанышыда барма қалай?
– Бердібек Машбекұлы Сапарбаев Қызылорда облысының әкімі қызметіне тағайындалды. Жаңа жұмысына енді кіріскелі жатқан Б.Сапарбаевқа Алматыда іс-қағаздарын тапсырып жатқан уақытында қабылдау бөлмесіне барып, кіруге талап жасадым. Тез қабылдады, Атырау облысының әкіміне телефон соғып, бір минут сөйлесіп мәселемді шешті.
Сол күні Атырауға ұштым. 150 тонна көксерке балығын қабылдап алуға рұқсат алдым. Сөйтіп ұжымымды бір қуанышқа кенелткенім бар, – дейді Әдекең марқұм Бердібек Машбекұлының сол көмегі Арал балықшыларының мәңгі есінде қалғанын айта отырып.
2000 жылдың наурыз айында «Қамыстыбас» балық өсіру питомнигіне басшылыққа келді. Мемлекеттен бары-жоғы 4 млн 800 мың теңге алынады екен. Айлықтарын алты айлап ала алмай жүргендіктен ауыл тұрғындары үдере көшіп жатты. Өндіріс орнын сақтап, ауыл тұрғындарының көшуіне тоқтам салуды ойлаған Әдекең ат сабылтып қаржы көзін іздестіреді. Үкіметтен 9 млн теңге, ал келесі жылы 11 млн теңге алуға қол жеткізеді.
– Ұмытпасам, 2002 жылы Қызылордаға сол кездегі ҚР Премьер-министрі Қасым-Жомарт Тоқаев көшпелі мәжіліс өткізуге келді. И.Абибуллаев пен Ә.Әйімбетовтің «Қамыстыбас» балық өсіру питомнигінде 3 миллионнан 12 млн бас майда шабақ өсіру ұсыныстарын қолдады. Мұны іске асыруға 36 млн теңге қосымша қаржы сұралып, Үкімет қаулысына енді. Ал қаржының қаралуына кезіндегі Парламент депутаттары Б.Досмамбетов пен Ұ.Қараманов ағамыздың сіңірген еңбегі орасан болды, – дейді ол.
Иә, Әдекең айтса айтқандай, сол жылдары «Қосжар» мен «Тастақ» ауылдары ажарланып, балық өсіру питомнигі озық өндіріс орнына айналды. Жаңа ғимараттар жарыса бой көтеріп, ондаған тұрғын үй салынды. Сондай-ақ өндіріс орнына көптеген техника алынып, балық сақтайтын 200 тонналық мұздатқыш пайдалануға берілді. Балық бассейні салынды, өзі бастап Израильге балық өсірушілерімен барып, «Машав-Юсайд» арқылы құны 200 мың АҚШ доллары тұратын уылдырық шайқау аппараттары алынды.
Даниялық Курт есімді азаматтың бастамасымен Аралға бір мың ау, балықшы киімдері мен құралдарын әкеліп, камбала балығын аралдықтардың асыраушысына айналдырады.
«Әдекең басшылыққа келген жылдары өсірілетін майда шабақтар 3 млн-нан 13 млн данаға жеткізілді, 420 мың дана екі жаздық шабақ өсіру орны жолға қойылды. Жүзге жуық жаңа жұмыс орны ашылып, еңбекақымыз 6 мың теңге болса, ол 7 есе өсті», – дейді ауыл тұрғындары.
Осылайша «Қосжар» балық өсіру питомнигі ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Ең үздік өнеркәсіп» атағын алды. Ә.Әйімбетов «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталып, «Балық шаруашылығының еңбегі сіңген қызметкері» атағын иеленді.
«Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтау» жобасының нәтижесінде қаладан 75 шақырымға қашықтап кеткен теңіз 17 шақырымға дейін жақындады. Бұрын жоғалып кеткен балықтың 22 түрі қайта тіріліп, балықшылар атакәсіптеріне орала бастады.
Бір өкініштісі, балық қабылдау пункті мен өңдеу зауытының жоқтығынан балықшылардың теңіз-көлдерді жағалап аулаған балығы тістегеннің аузында, ұстағанның қолында кетіп жатты. Демек, балық қабылдануы, өңделуі, ел-халық несібесіне берілуі керек. Осындай шешімге КИМЭП бітірген, Англиядан магистратура тәмамдаған баласы Нұрбекпен тоқтам жасаған Әдекең 2008 жылы «Оңтүстік» әлеуметтік корпорациясы мен банктен қомақты несиеге қол жеткізіп, балықты қазіргі заман талабына сай өңдеуге кіріседі. «Аралбалық» комбинатын мүмкіндігінше қайта қалпына келтіріп, балық өңдеу зауытының іргетасын қалап, 2010 жылы қараша айында зауыт жұмысын бастады. Осы жылы «Арал сервистік дайындау орталығы» ЖШС шаңырақ көтерді. Оның демеушілігіне баласымен кірісіп, күні бүгінге дейін жылма-жыл инвестиция салып, зауыт еуростандартқа сай 2012 жылдан еврокодпен жұмыс жасауда.
Кейінгі 10 жылда зауыт дамуына 3,5 миллиард теңге инвестиция құйылды. Арал қаласы мен Бөген, Жалаңаш ауылдарынан бірнеше балықты терең өңдейтін цехтар мен бөлімшелер бой көтерді. Жаңа технология енгізу аясында шетелдерден және республикадан 25-ке жуық мұздатқыш, балық қыршу, мұз дайындайтын аппараттар, катер, қайықтар алынып, 20,9 мың тонна балық ауланды. Балық өнімінің шығарылуы 200 млн теңгеден 2 миллиард теңгеге жеткізілді, экспорт үлесі 90%, балықты терең өңдеу үлесі 88%. Теңізді және бекітілген көлдерді балықтандыруға 38,2 млн теңге, ғылыми-зерттеу жұмыстарына 225 млн теңге жұмсалды.
Жаңадан тұрақты 60 жұмыс орны ашылып, өңдеушілер мен балықшылардың табыстары жылма-жыл 30-40% өсуде. Бүгінгі таңда зауыттың балық өнімдері жеті Еуроодақ елдеріне және көршілес Ресей, Грузия, КХР мемлекеттеріне жөнелтілуде.
Зауыт ұжымы 8 мәрте өткен облыстық слеттердің бесеуінде «Облыстың үздік балық шаруашылығы», «Үздік экспорттаушысы» атанып, марапатталды. 2005 жылы «Қамыстыбас» балық питомнигі Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Үздік шаруашылық» марапатын иеленді.
Әдекеңнің ел алдындағы еңбегі ескерусіз қалған емес. Ондаған мерекелік медальдары бар. ІІІ дәрежелі «Еңбек даңқы» орденімен марапатталды. 2025 жылдың өзінде ҚР Ауыл шаруашылық министрлігінің және Қызылорда облысының Құрмет грамотасымен марапатталып, Қызылорда облысының дамуына еңбек сіңірген медалі және «Облыстың құрметті ардагері» атағын иеленді.
Ә.Әйімбетов 1986-1992 жылдар аралығында Қызылорда облыстық және Арал аудандық Кеңестерінің депутаты, облыстық және Арал аудандық партия комитеттерінің мүшесі, 2007-2012 жылдары облыстық мәслихаттың депутаты атанды.
Әйімбетовтер – өскен, өркен жайған әулет. 2015 жылы «Мерейлі отбасы» республикалық конкурсында көш бастап, жүлдегер атанды. Бұған Әдекеңнің өмірлік жары Бағдагүлдің қосқан үлесі орасан зор.
– Мен үшін ең басты марапат – ел-халықтың алғысы. Билік те, байлық та уақытша, ал басты байлық – сау-саламат жүріп, елің үшін еңбек ету, жұртшылыққа қамқор қолыңды созу. Біз теңізге қарызбыз. Осы қарызды өтеу – біздің өтелмеген парызымыз. Өйткені біз бақытты теңізден таптық, – дейді Әділбек Әйімбетов.
Еркін ӘБІЛ,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі,
Арал ауданының құрметті азаматы
