Соғыстың суық хабары жүректерді мұздай қарығанда, ауыл қаңырап бос қалғанда, ер-азаматтар атқарған тіршіліктің зіл батпан салмағы әйел затына, жасы келген ақсақалдарға, қала берді буыны қатпаған балалардың иығына артылды.
Азаматы мен баласынан хабар күткен әйелдер, қайраты қайтқан қариялар, жас балалар… Бәрінің қолы күріш отаудан, колхоз жұмысынан, күріш, бидай орағынан, қала берді майдандағыларға шұлық, қолғап тоқудан босамайды.
Сүреңсіз көрініс, күн құрғатпай келіп жататын «қара қағаз», әр үйден шыққан қаралы дауыс, жылау, жоқтау…
Әттең-ай, соғыс болмағанда ғой, әркім өз тіршілігін жасап, қайнап жатқан өмірдің ырғағы бұзылмас па еді, кім білсін?! Қайғыдан азап шегіп, сырқат кеудесін сүйреген қарт та, қара жамылған ана да, желегі желбіреген күйі жесір атанған жеңге де, бозторғайдай шырылдаған бала да жан-жағынан тірек іздейді. Мұндайда қайратына мініп кім шығады? Әрине, рухы мықтылар…
Соғысқа дейін алғашқы «Қызыл отауды» ұйымдастырған, 1935 жылы комсомол қатарына қабылданған Тән өзі он сегіз жасында мүше болып кірген Қармақшы ауданына қарасты бұрынғы Ворошилов атындағы колхозда 1939 жылға дейін еңбек еткен еді. Мәдениет ауылында туып-өскен ол он үш жасынан колхозда масақ терді, өгізбен жер жыртты. Күйеуі Орынбай Түменбаев соғысқа кеткенше Ворошилов колхозының төрағасы болды. Халық шаруашылығын өркендетудің бесжылдық жоспарын орындау үшін жан аямады. Тән комсомол секретарьлығын, Қосарық ауылдық кітапхана меңгерушілігін қосымша атқарды, кейін салық агентіне ауыстырылды.
Ертеректе №12 ауылдың төңірегінен Арықбай, Кезең серіктестері құрылып, кейін Ворошилов, Микоян, Түпбөгет колхоздарына біріктірілген. Көп ұзамай тағы екі колхоз Карл Маркс пен Көктөбе қосылды. Төрағасы Орынбай Түменбаев 1942 жылы соғысқа алынды. Күйеуі мен қайнысын соғысқа аттандырып салғанда Тән небәрі 27-де еді. Бұған дейін сынақтан өткен партия кадрына сенім артылып, осы ауылдық кеңеске Тән Түменбаева 1942 жылы төраға болып сайланды.
«Бәрі де майдан үшін, бәрі де Жеңіс үшін!» деп, ортақ іске жұдырықтай жұмылған жұртшылықты басқарып, соғысқа жарамсыз ерлерді, жұмысқа жарамды балаларды, әйелдерді топтастырып, еңбек армиясын жасақтады. Ауыл адамдарын майданға азық-түлік, жылы киім жіберу үшін ұйымдастырып, «Қазақстан колхозшысы» деп аталған танк колоннасына ақша аудару ісін үйлестірді. «Қазақстан комсомолеці» авиаэскадрильясына көмектесу үшін колхозшыларды біріктірді. Күндіз егістікте, қала берді мал басын аман сақтау үшін еңбек еткен әйелдерді түнде жүн иіріп жылы киім, шұлық тоқуға, колхоздан арпа, сұлы, бидай, ет өнімдерін майданға аттандыруға жұмылдырды.
– Шешем туралы небір естеліктер мен құжаттарды сақтап келемін. Мен сәби кезiмде бipнеше орден-медалін бесігіме тағып қояды екен. Содан бірталайы жоғалып кетіпті, – дейді баласы Нұрғиса. – Қазақта «Жақсы әке – балаға қырық жыл азық» деген сөз бар ғой. Жақсы ананың да шарапаты ұрпағына жетеді екен. Басымнан өткесiн айтып отырмын. Байдiлда ағам қайтқанда, бiз жас қалдық. Баланың үлкенi мен 6-класс оқитынмын. Тән анам мен Тыныштық бiзге жетiмдiк көрсетпей, ел қатарына қосты, – деді ол.
Мұқағали ақынның:
– Қайран біздің шешелер,
Арды ойлаған.
Шілік шауып, ши орып,
бау байлаған.
Жігіттерден айырылып, қалмай
қараң,
Қырман басып, егін caп, арба айдаған, – деп келетін өлеңінің кейіпкерлері осындай гүлден нәзік, тастан берік жандар еді.
Жеңістің ақ таңы арайлап атқанмен, Тәннің жары Орынбай майданнан оралмады. Ендігі мақсаты екеуі бірігіп жаққан ошақтың отын сөндірмеу, Байділданы ел қатарына қосу болды. 1949 жылы Қармақшы ауданынан Компартияның IV съезіне делегат болып қатысты. Облыстан курс оқып, еңбек ете жүріп білімін жетілдірді. Ауылдық, поселкелік совет председательдерін, секретарьларын дайындайтын жоғары даярлық курсын, Мәскеуден Жоғары партия мектебін бітірді.
Қосарық ауылдық советі атқару, кейін халықтық бақылау комитетін басқарды. «Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында қой шаруашылығын өркендетуді ұйымдастыру» атты қаулыға сәйкес, Қызылқұмның қойнауында «Жаңақала» қой совхозы құрылғанда Тән ана сонда қоныс аударды. Директорға кеңесші болып еңбек етіп, республикалық дәрежедегі дербес зейнеткерлікке шықты. Қазығы енді қағылған ауылдың бой түзеуіне елеулі үлес қосты.
– Соғыс уақытында колхозда жұмыс істеген Раунақ деген апамыз бiздiң үйде жатқан екен. Марқұм сол кici «Тән тәуліктің қай мегзілінде болсын, жағдайын айтқан адамның шаруасын бiтipетiн. Халықтың үжжаты үшiн күн демей, түн демей атына мiнiп кете беретiн» дейтін.
Қайсар жан ұзақ жыл ат үстінде жүріп халықтың мұң-мұқтажына ден қойды. Комсомолда қызмет атқарғанда ауданға жаяу қатынағанын көзкөргендер айтып отырады екен. Бет қаратпайтын қарлы боранда, аспан айналып жерге түсердей ыстықта жалғыз, жаяу… Оның үстіне әйел адам. Елсіз жердегі қаптаған ит-құс зәресін алатын. Бірақ қоғам қажеттілігі, өзіне сенім артқан жұрттың игілігі үшін осындай табандылық керек еді.
Тылдағы еңбегі ескеріліп соғыс ардагеріне теңестірілген Тән анаға жеңіл көлік, пәтер алуға жеңілдіктер берілді. Бірақ қолдағы барына қанағат қылған ол отбасының амандығы мен халықтың тыныштығынан артық бақыт жоқ деп ұқты. Қарапайым тірлік кешіп, 1997 жылы өзі тұрған ауылда дүниеден озды. Ұрпақтары жоғары білімді, балалары, немерелері еліміздің әр қиырында еңбек етіп, өсіп-өнуде.
– Шешем мен туғанда қуанып, алты қанат үй тіккен еккен. Қазір алпыс жылдай болды, сатуға қимаймын. Керегелері сөгіліп кетсе, сыммен емес, түйенің мойнағымен көктеймін. Бау-шуы мен киізін орағанда, күйе жемес үшін арасына адыраспан саламын. Табиғи қалпын сақтап, анамның көзі ретінде қаладағы үй алдына тігіп қойғым келеді, – дейді Нұрғиса Түменбай.
Жақында ауыл мектебінің 8-сынып оқушысы Iнжу Нұрланқызы қолдағы құжаттар негізінде ардагер Тән Ерманқызы, оның тылдағы ерлігі туралы еңбек қорғады. Ардагер ананың ерен еңбегін республикаға танытып, өте жақсы баға алды. Бұл – ерліктің тағылымы ұмытылмайтынына, өскелең ұрпақ жадында жаңғыра беретініне дәлел. Дегенмен тылдағы еңбек майданының басы-қасында жүріп, ер-азамат орнына атқа қонған Тән Түменбаеваның есімін есте қалдыру үшін өзі тұрған ауылдан, аудан орталығынан көше аты берілсе деген ұсыныс бар. Ардагердің ұрпақтары еңбектің бағасын білетін ел азаматтары ескерер деп үміттенеді.
М.МЕРЕЙ
