1961 жылы 12-сәуірде космос кеңістігіне алғаш рет адам баласы көтеріліп, болашаққа жарқын жол ашты. Тұңғыш космонавт Юрий Гагарин есімі тек кешегі Кеңес Одағын ғана емес, бүкіл әлемді шарлап кетті. Жер-жерлерде Гагарин атымен аталатын көшелер, қалалар, түрлі кешендер мен мәдени орындар көбейді. Мектеп жасындағы баладан бастап, еңкейген қарияға дейін тұңғыш космонавт Гагаринді жатқа білді. Юрий Гагарин – сол уақытта ерлік пен батырлықтың, жеңіс пен жасампаздықтың символына айналып кетіп еді. Міне, биыл сол дүниені дүр сілкіндірген айтулы оқиғаға да 65 жыл толып отыр.
Біз ол кезде әлі мектеп табалдырығын аттамаған сарыауыз балапан болатынбыз. Алайда Юрий Гагарин десе, жанымызға барынша жақын адам жайлы естігендей, дереу елең ете қалушы ек. Арада көп уақыт өтпеді, Қызылорда қаласында Гагарин атындағы мектеп-интернат ашылыпты деген сүйінші хабар ауыл-ауылды аралап кетті. Ең қызығы – онда негізінен алыс шалғайдағы малшылардың балалары оқиды екен, соларды құшақ жая күтіп алып, қабылдап жатыр деген жағымды жаңалық болатын. Міне, осы бойсіңді жаңалық біздің кішкентай ауыл – Қырашты да бір сілкінтіп өтті. «Қайтсем де сонда барып оқуым керек» деп, буынып-түйініп, жолға жиналушылар саны көбейе түскен-ді.
…Балдай тәтті балалық шағымды еске алсам, ең алдымен есіме Қызылорда қаласындағы Гагарин есімін иеленген мектеп-интернат түседі. Оның себебі бар әрине. Менің алдымдағы ағаларымның біразы он жылдық орта білімді сол жақтан алып, сосын жоғары оқу орнына аттанды. Мен де соны қатты арман еттім. Қашан жетінші сыныпқа көшем деп асыға күтумен жүрген едім. Алайда, отбасылық шешім маған келгенде басқаша болып шыға келді. Әкем оңашада анашыма «бұл баланы жібермей-ақ қояйық, қасымызда болсын» депті. Ол заманда отағасы шешімі – заң! Ол талқылауға жатпайды.
***
Жә, мен бұл жазбаны бастағанда өзім жайлы айтқым келмеген еді. Әңгіме – сол Гагарин атын иемденген мектеп-интернаттың сонау алпысыншы жылдары ішінде бітірген бір ғана ауылдан шыққан түлектері жайында. Олар жай түлектер емес, ең алдымен – менің ағаларым! Ет жақын туыстарым! Одан да маңыздысы – кейіннен әрқайсысы бір-бір тұлғаға айналған, туған халқының құрметтісі болған айтулы азаматтар. Әрине, бірге оқыған көп сыныптастары жайлы аз білем, сосын да есімдерін түгел атап жатпасам, алдын-ала кешірім өтінем. Тек өзім жақсы білетін ағаларым хақында бес-алты ауыз сөз өрмекшімін. Бұл – арнайы тапсырмамен жазылып отырған мақала емес, аяқастынан туындаған көңіл шешімі.
Қызылордадағы аты аңызға айналған Гагарин мектеп-интернатына ақжүрек ағаларым – Сейсен Мұқтарұлы, Көбей Өтжанов, Даутбек Жұматов, Қамбарбек Әжібеков, Тастемір Рахимов, т.б. барып, екі-үш жыл оқып, содан соң арман жолына түсіп, Алматыға аттанды. Бұл – алпысыншы жылдың аяқ шені болатын. Арманшыл жастар бас қаладағы өз көңілдері қалаған оқу орындарына талаптанып, жоғары білім алуға талпыныс жасады. Мысалы, мектеп қабырғасында жүргенде-ақ өлең жазып, жас ақын болып таныла бастаған Сейсен Мұқтарұлы – сол кездегі Киров атындағы ҚазМУ-дың журналистика факультетіне түссе, Көбей Өтжанов та ақынжанды еді, алайда ол құрылысшы болу үшін, басқа оқу орнының есігін ашты. Бірақ екеуі де «Гагариннің түлегіміз» деп мақтана алатындай студент болды, екеуі де ақын ретінде танылып, қазақ әдебиетіне олжа салуға ұмтылуын доғарған жоқ. Нәтижесінде, Сейсен Мұқтарұлы – оннан астам өлең кітаптарын шығарған танымал ақын, оған қоса ерте замандарды қаузап, «Кәмпеске», «Шоқан және өнер» секілді толымды еңбектер жазған тарихшы һәм зерттеуші атанса, Көбей Өтжанұлы – құрылыс саласының майталман маманы бола жүріп, қалам шаруасынан да қол үзген жоқ. Екі-үш өлеңдер жинағы жарық көрді. «Иматай» атты тарихи роман жазып аяқтады. Өкінішке орай, осы екі ағатайларым өмірден ерте озды. Егер осы кезде тірі жүргенде бірінен соң бірі сексен деген жасқа толар еді де, ел-жұрты ұлан-асыр тойлап жатар ма еді? Бұл күнде есімдерін сағынышпен еске аламын. «Сіздер атақты Гагарин мектеп-интернатының мақтанышы болып қалдыңыздар» деп іштей күбірлеп айтарым да бар. Тағы бір ағам – Тастемір Рахимов! Ол Алматыдағы ҚазМУ-дың заң факультетін бітіріп, ұзақ жылдар бойы сот-прокуратура және ішкі істер саласында еңбек етті. Соңғы қызмет орны – Қызылорда облыстық ішкі істер департаментінің бастығы. Прокуратура және ішкі істер саласының полковнигі. Жеңгеміз Рабиға екеуі бірнеше ұл-қыз өсіріп, ұядан ұшырды. Балалары республиканың түкпір-түкпірінде әртүрлі жауапты қызметтер атқарып келеді.
Қамбарбек Әжібекұлы – мен үшін барынша жақын, тіпті туған ағам десе де болатындай. Өйткені, Әжібек пен Әлмаш (Әнуарбек) Жұматовтар туған аға-іні болса, олардың жарлары Ибагүл мен Бекзада да туыс. Қаратау қойнауын мекен еткен атақты Шахан бидің қыздары. Қамбарбек ағам Алматыдағы ауылшаруашылық инстиутының экономика факультетін аяқтап, көп жылдар бойы салық, банк және қаржы саласында тапжылмастан еңбек етті. Қызылордадағы «Жилсоцбанк» және облыстық қаржы департаментінің басшысы болды. Біршама уақыт облыс әкімінің қаржы-финанс мәселелері бойынша орынбасары болғаны тағы бар. Жеңгеміз Гүлбарам Ділданқызы екеуі ұл-қыз өсіріп, немерелер қызығын көруде. Еңбегіне лайық отандық наградалары да баршылық. Қызылорданың құрметті азаматы.
Даутбек Алмашұлы – біздің он бала тәрбиеленген ыстық ұяның ең үлкені. Әкеміз Жұматов Алмаш (Әнуарбек) және анамыз Жұматкеліні Бекзада екеуі де ауыл-аймаққа сыйлы, таза еңбегімен өмір сүрген жандар еді. Даутбек ағаның қызмет жолы Алматы шаһарымен тығыз байланысты. Сосын да Сыр өңірінің жұрты ол кісінің өмір жолын біле бермейді. Әуелі Қыраш ауылындағы жетіжылдық мектепте оқып, сосын Қызылордадағы Ю.Гагарин атындағы мектеп-интернатта білімін жалғастырып, 1965 жылы орта білім туралы аттестат алды. Сол жылы Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтына оқуға түсіп, 1970 жылы экономист мамандығы бойынша ойдағыдай бітіріп шықты. Студент кезінде бокспен айналысты. Қазақстандағы үздік студент-боксшы қатарына ілініп, одақтық ЖОО арасындағы жарыстарда қазақ елінің намысын қорғай білді. «Спорт шебері» атағын қорғап шықты.
1970-1974 жылдары Алматы қаласындағы Қазақ ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және экономика ғылыми-зерттеу институтының (ҚазҒЗИ) ғылыми қызметкері болса, 1974-1977 жылдары ҚазҒЗИ-дың аспирантурасында оқыды. 1980 жылдың қаңтарында, өзі түбегейлі зерттеп-зерделеген тақырыпта ғылыми атағын қорғады. Экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді де, оны тәртіп бойынша Мәскеудегі одақтық кеңес бекітті. Бұдан соң Даутбек аға Алматы қаласы маңындағы ауданаралық мамандандырылған қой бордақылау шаруашылық бірлестігі басшысының орынбасары бола жүріп, ғылымдағы өзі негіздеген жаңалықты өмірге енгізуге күш жұмсады. Осының әсерінен бірлестіктің экономикалық көрсеткіштері жыл санап өсе түсті. Ғалым ретінде өзі оқыған Қазақ ауылшаруашылық институтына оқытушылық жұмысқа шақырту алып, шаруашылық істерін басқару және сараптау, ауылшаруашылық өндірісін ұйымдастыру және жоспарлау кафедрасының доценті ретінде қызмет жасап, шәкірттер тәрбиеледі. PhD докторы. Ал кейінгі жылдары Алматы облысы бойынша Мемлекеттік қаржы бақылау басқармасы бастығының бірінші орынбасары, Қазақстанды дамыту мемлекеттік банкі және «Эксимбанк» ЖАҚ Аудиторлық қызмет департаментінің директоры, «Қазагропромбанк» АҚ, «Қазақстан Халық Банк» ААҚ филиалдарының басқарушысы, «Қазпочта» ААҚ департаментінің директоры, Алматы қалалық Кедендік бақылау департаментінің бөлім бастығы, Алматы қаласының Туризм және спорт басқармасы бастығының орынбасары секілді аса жауапты қызметтерді абыроймен атқарды. Зейнет жасына шыққан соң да, басшылық тарапынан ұсыныс жасалып, Алматы қаласы Туризм және спорт басқармасының Олимпиадалық резервтегі мамандандырылған спорт мектебінде бірнеше жыл директор орынбасары болды. Әр жылдарда институттың және тиісті министрліктің мақтау грамоталары және дипломдармен марапатталды. «Қаржы саласының үздігі» және «Банк саласының үздігі» белгісімен наградталды. Кеудесіне «Еңбек ардагері» медалін тақты. «Денешынықтыру және спортты дамытудағы еңбегі үшін» атағы берілді. Өмірлік жары Жұматова Кәмила Маманқызы екеуі Жанар және Жазира есімді қыздарын тәрбиелеп өсіріп, немерелер сүйіп отыр.
***
Міне, Юрий Гагарин атындағы мектеп-интернаттан түлеп ұшқан ағалардың әрбірі мақтана алатын, өмір-жолдары үлгі етуге боларлық тұлғалар емес пе? Бұл күнде сол бала көңілімізде арман отын тұтатқан, аңыз болған мектеп-интернат қандай күйде екен, оны білмедім…
Жолтай ЖҰМАТ-ӘЛМАШҰЛЫ,
жазушы-драматург, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері
