Қолөнер – ата-бабаларымыздың тұрмыс-тіршілігімен, дүниетанымымен, салт-дәстүрімен тығыз байланысты қалыптасқан ұлттық мұра. Талғам, шеберлік және өмірге деген көзқарасты айқын көрсететін баға жетпес құндылық.
Қазақ қолөнері – тек тұрмыстық қажеттілікті өтейтін бұйым жасау ғана емес, сонымен бірге халықтың эстетикалық талғамын танытатын өнер түрі. Ертеде шеберлер ағаштан, теріден, сүйектен, киізден және металдан түрлі бұйымдар жасап, оларды ұлттық ою-өрнекпен безендірген. Сан алуан тұрмыстық заттар, әшекей бұйымдар, киім-кешек пен үй жиһаздарын жасаған.Кең тараған түрлеріне зергерлік өнер, ағаш өңдеу, тері өңдеу, киіз басу, кесте тігу, тоқымашылық және сүйек өңдеу жатады. Әсіресе ерекше шеберлікпен жасалған зергерлік бұйымдар сәндік әшекей ғана емес, ұлттық мәдениеттің айнасы болып саналады.
Өткен заман шеберлері мекендеген жерінде күнделікті тұрмысына қажетті болғандықтан түрлі бұйымдарды қолдан жасап, қолөнерді дамытқан. Сондықтан болу керек, қазақ қолөнерінің түрі, сапасы, өрнегі, бояуының өмірге келуі көшпелі өмірмен тығыз байланысты.
Ал біздің әңгімемізге арқау болған кейіпкер Қармақшы топырағының тумасы, қолөнер шебері, зейнеткер Самалбек Бурабаев. Айтуы бойынша, бұл өнер бойында бала кезінен бар. Әкесі ағаш шебері болған екен. Көзін ашқалы әкенің шеберлігіне қанығып өскен бала ер жеткенде осы өнерді қолға алған. Кішкентайынан көріп өскесін болуы керек, бойында бейім пайда болады. Әкесі ағаштан ат әбзелдерін, ер-тұрман сондай-ақ қалақ, шелек сияқты тұрмысқа қажеттінің бәрін жасаған екен.
Бірақ ағамыз бұл өнерді ер жетіп, жұмысқа орналасқаннан кейін ғана қолға ала бастаған. Өзінің айтуы бойынша бастапқы кезде ағаштан түрлі заттар жасаған. Кейіннен бір жолдасы қошқардың екі мүйізін әкеліп берген. «Бір жерден көрдім, грузиндер осы мүйізден су ішетін ыдыс жасайды екен, сен де осылай жасап көрші» деп берген. Содан бастап қызығушылық пайда болады да, сүйекпен жұмыс жасай бастайды. Негізгі қолданатын сүйектері – қойдың жауырыны мен жіліктері, сиырдың, қошқардың, ешкінің мүйіздері.
Қолөнер шеберінің айтуы бойынша сиырдың мүйізін өңдеп, аршыса, ішіндегі 1-2 қабатын алса, неше түрлі түстер шығады екен. Міне, осы ақпаратты білген соң білімін әрі қарай жетілдіру үшін кітаптар ақтарып, ізденіп, ата-бабаларымыз қалай өңдеген деп қызығып, зерттей бастайды. Осылайша қажырлы еңбектің, төзімділіктің арқасында нәтижеге жетеді. Алланың адамға берген талантын оңынан қолдану, сол талантыңа еңбегіңді қосып жұмыс жасау, кез келген істе тынымсыз еңбек, шыдамдылық таныту үлкен жетістікке апарары анық.
Енді мүйізден түрлі бұйымдардың жасалу жолына тоқталсақ. Шебер әуелі тазартып алған мүйізді екіге бөліп, тіліп алады да, ыстық суға салады. Сол уақытта қағаз сияқты жұмсарады екен. Жұмсарған мүйізді тез арада қажетті қалыпқа келтіріп алады. Ыстық судан шығарғанда мүйіз қайтадан қатады да керекті қалыпты ұстап қалады. Бұйымның әрбір бөлігін осылайша бөлек-бөлек жасап алады. Қалыпқа келген дайын бөліктерді бір-бірімен тағы да сүйек арқылы бекітеді. Шебердің шеберлігі де сонда, шеге я темір пайдаланбайды, тек желім қолданады. Әр біріктіретін бөлікке желім жағып, оның үстіне сүйекті жонғаннан, қырғаннан қалған майда қиқымдарды себеді. Сонда желім көрінбейді, арасында жік қалмайды.
Мұндай жұмысты жасау үшін кейде бір күн, кейде бір апта уақыт кетеді дейді шебер. Әр кезде адамның ішкі ынтасына, көңіл-күйіне көп нәрсе байланысты.
Қазір облыста және аудандарда ұйымдастырылатын көрмелерге қолөнершілер жасаған заттарын апарып жүр. 2017 жылы облыс әкімдігінің қолдауымен өткен көрмеге қатысқан шеберлердің арасынан 22 қолөнершіні таңдап алып, EXPO-ға апарды. Облыстың онкүндігі кезінде өзінің 50-ден астам бұйымын көрермен назарына ұсынды. Әр мемлекеттен келген қонақтар қызығып, тамашалап, біраз бұйымын сатып алған.
Қолөнершінің тағы бір қызығушылығы – ата-бабадан мұра болып қалған этнографиялық заттарды, жезден, мыстан жасалған тостаған, құман жинау. Жоғарыда айтылғандай, әкесі аттың жүгенін, ер-тұрман, әбзелдерін әшекейлеп жасаған. Содан бері темірге деген қызығушылығы артып, көрген жерінен жинайды. Әр жәдігердің сыртындағы ою-өрнекті зерттеп, олардың сырын білуге құмартады. Қазіргі кезде шеберханасында түрлі ер-тұрман, ат әбзелдері сақтаулы.
Көненің көзіндей болған әр жәдігер – тұнып тұрған тарих. Өлке тарихынан сыр шертер құнды мұра. Осынау мұралар арқылы ғана ата-бабамыздың қалай, өмір сүргенін, қандай заттарды қолданғанын, ежелгі наным-сенімдер мен салт-дәстүрімізді танимыз. Сондықтан қолөнер бұйымдарын насихаттау, дәріптеу, сақтау, келер ұрпаққа жеткізу – біздің алдымызға қойылған үлкен міндет.
Бүгінде қолөнер бұйымдары мәдени мұра ретінде бағаланып, көрмелерде, музей қорларында және түрлі мәдени іс-шараларда кеңінен насихатталып келеді. Бұл – халқымыздың бай мәдениеті мен дәстүрін танытатын ерекше құндылық.
Әнсая ӘЗИЗҚЫЗЫ,
Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану
музейінің әдіскері
