Бәрі есімде. Көнекөздер төгілте әңгіме айтып отыратын. Шағын ауылдағы Қаржаубай, Тапал, Әжмағанбет, Таңат, Бәлке, Көмірбай аталарымның қолына су құйып, батасын алып өстік. Әкімал мақсұм нағыз шежірешіл қарт еді-ау. Сұрапыл соғыс еңсе көтертпей қарт біткен еңбек етті. Шәрбан, Бұршан, Дәніш, Күмісқал сынды әже-жеңгелерім жесірліктің тауқыметін тартты. Майданнан ұлдары оралмаған Есберген, Шайырқожа бастаған аталар ұлдарын аңсаумен, күтумен ғұмыр кешті. Жауынгер ағалардың үшбұрышты хаттарын оқып бергенімізде мәз-мәйрам болып, бір жасап қалатын-ды.
Қиын кезеңдер артта қалды. Сұрапыл соғыс жеңіспен аяқталды. Майданнан алғаш оралған Шахап, Жүніс, Оразбек, Шәмшат, Іздіқұл, Қонысбай, Ертай, Мұхамеджан, Алуадин сынды ағалар тобы ортамызға келіп, ауыл еңсе көтеріп ажарлана түсті. Майдан әңгімелерін төгілте айтып, сусынымызды қандыратын.
Ел еңсе көтере түсті. Әр шаңырақта берекелі еңбек басталды. Майданнан оралған ағалар шаңырағында от жанды, әжелер немере сүйіп, өткен күндерді ұмыта бастады.
Соғыстан әбден қажыған ауыл еңсе көтере бастаған сәтте тағы бір дүрбелең басталды. Еңбек армиясы құрылды, азаматтарды Мәскеу, Қарағанды шахталарына сабылта аттандыру жорығы қыза түсті.
Сонымен біздің «Қоғалы» ауылында кезең-кезеңімен еңбек армиясына күн сайын ондаған азаматты аттандыру бұлжымас заңға айналды. Еңбек армиясынан бас тартқандарға қатаң заң қабылданды.
Менің алтыншы сыныпта оқитын кезім. Әкем ауылда диқан еді. Белсенділер бас көтерер азаматтарды еңбек армиясына аттандыруға қызу атсалысты. Ауылдан алғашқы 13 адам Мәскеу іргесіндегі Степняк деген жердегі шахтаға аттанатын болып, қолдарына бұйрық қағазын алып, жолға әзірленді. Сол бір сәттегі толассыз жылап-сықтау басталғаны әлі есімнен кетпейді.
Сонымен шағын «Қоғалыдан» қыстың көзі қырауда менің әкем бастаған 13 адам Мәскеу шахтасына аттанды. Әбу, Әбсәлем, Махат, Тұңғышбай, Міркен, Сағаттарды әжелерімізге ілесе Қызылорда вокзалына шығарып салардағы өксіп жылаған сәттер еске түссе, жүрек шіркін әлі қан жылайды. Бір топты бастаған Жұмабай, Жылкелді ағалар Қарағанды шахтасында екі жылдай еңбек етіп, туған жерге ауру-сырқау болып оралды.
Әкемнің хат танымайтын сауатсыз, жасы елуге таянып қалған кезі еді. Көп ұзамай Мәскеу шахтасынан хат келді. Сірә, біреуге жаздырған секілді.
– Аманбыз. Ауылдан аттанғандар шахтадамыз. Күніне үш вагон көмір тиейміз. Қатарымыздағы Әбсәлем жақында шахтадан құлап, бір қабырғасын сындырып алды. Дәрігерлер қатарға қосуға атсалысып жатыр. Жақында бір посылка саламын. Ішінде бір килодай үнді шайы бар. Сәлеммен, Мырзахмет. 1946 жыл 12 ақпан.
Әкемнің осы бір хаты бізді бір қуантып тастады. Үй-үйге жағалай жүріп, оқып беріп, әр отбасын қуанттық. Еңбек армиясына аттанған аталар түгелдей мерзімін бітіріп, 1948 жылы елге оралды. Шаруашылықтағы еңбекке атсалысты. Бір сәт әкемді ортаға алып, әңгіме айтуға қолқа саламыз. Әңгіменің майын тамыза айтушы еді, жарықтық.
– Ал, тыңдаңдар! – дейді әкем. – Күн суық. «Қоғалыдан» 13 адам бір вагонға жайғастық. Бәріміздің бір-бір қалта талқан, бауырсағымыз бар, жастық астында. Содан бірер күн жүріп, Мәскеуге жақындадық. Бір кезде бір разъезге вагонымыз ұзақ тұрды. Төрт-бес басбұзар келіп, талқан, бауырсағымызды тартып алды. Таласып жүргенімізде алдымен Әбуді, сонан соң мені әлгі төрт-бес басбұзар бұзықтар вагоннан лақтырып жіберді. Әудем жерде Әбу жатыр. «Амансың ба?» деп айқайладым.
– Өзің амансың ба, Мырзахмет, – деген Әбудің дауысы естілді.
– Аманмын, еш жерім сынбаған. Бауырым қозғалтпай тұр дегенім есімде, – деп әкем әңгімені одан әрі соза түсті.
– Сонымен, – деді әкем – «Қоғалыдан» шыққандар түгелдей әлгі разъезде лақтырылған екенбіз. Күн қақап тұр. Дереу разъезд кезекшісі отырған бір бөлменің есігін аштық. Шамалы орысша бар, «Здравствуй!» деп қолын алдым.
«Здравствуй!» деп ол да қол алысты. Иман жүзді орыс жігіті разъезд бастығы екен. Бәрімізді бір бөлмеге кіргізіп, тынықтырды. Шай берді. Бойымыз жылынып, есімізді жинадық. Бірер күннен соң әлгі разъезд бастығы бәрімізді бір вагонға мінгізіп шығарып салды. Сонымен, аман-есен Степняктегі шахтаға жеттік. Екі жылдай еңбек етіп, елге оралдық. Міне, шырағым, біз көрген қиындық, – деп әкем әңгімесін аяқтап, көзін орамалымен сүртті.
Содан бері талай жыл өтті. «Қоғалыдан» Мәскеу шахтасында еңбек еткен адамдардың ұрпақтары қазір сол ауылда тұрып жатыр.
Иә, бір кезде «Қоғалыдан» аттанған 13 адам Мәскеу шахтасында еңбек етіп, бейбіт еңбектің көрігін қыздырғанын біреу білсе, біреу білмейтін болар. Әттең, осы аталарды еске алып, ауылдағы көшелердің біріне есімі берілсе, артық болмас еді. Осы бір ой әркез мазалайды. Әлбетте, осы бір ойды ауыл әкімі қозғаса, кәнеки!
Қайыр ҚОРАСАНИ.
Сырдария ауданы
