Осыдан тура бір ғасыр бұрын, 1926 жылдың 13 қаңтарында Қызылордада қазақ ұлттық театрының алғашқы қойылымы сахналанып, қазіргі М.Әуезов атындағы қазақ ұлттық драма театрының негізі қаланды.
Тарихи деректерге сүйенсек, кәсіби қазақ театрын ұйымдастыру мәселесі алғаш рет Орынборда өткен І Жалпықазақ съезінде көтерілген екен. Ұлтымызға «Қазақ» атауы қайтырылған, Ақмешіттің аты Қызылорда болып өзгерген 1925 жылдың сәуіріндегі бесінші съезде «Халық ағартудың кезекті мәселелері жөнінде» арнайы қарар қабылданып, ұлт театрын құру мәселесі атап айтылды. «Қазақтың ұлттық театрын құру жеделдетілсін» деген шешім жеке тармақ болып жазылды. Алайда, оны орындау күзге дейін кешеуілдеді.
Тарихшы Б.Қойшыбаевтың қазақ ұлттық театрының алғашқы ұйымдастырушысы және директоры Дінше Әділов туралы «Алғашқы директор» атты мақаласынан, қазақ би өнерінің негізін салушы Шара Жиенқұлованың «Өмірім менің – өнерім» атты кітабынан, «Еңбекші қазақ» газетінде сол кезде жарияланған материалдардан осыдан жүз жыл бұрынғы оқиғалар лебі еседі.
Б.Қойшыбаевтың айтуынша, театр құру жұмысына Алаштың айбынды азаматтары кіріспегенде, бұл съездің шешімі де орындалмай қалуы мүмкін еді. Қаулының арнайы тармағын іске асыруға Дінше – Дін-мұхамед Әділов зор еңбек сіңірген.
Автор 1925 жылдың күзінде Қазақстанның бес жылдығы тойланып, Қызылорданың мерекелі орындарында өнерпаздар ән шырқағанын айтады. Әйгілі палуан Қажымұқанның көшпелі цирк аренасында өнер көрсеткені сол кездегі атышулы оқиға болған екен.
Мерекелік іс-шаралар аяқталған соң, 22 қазанда Ағарту халкоматында жазушылар мен мәдениет қайраткерлерінің қатысуымен қазақ театры жайында кеңейтілген мәжіліс өткен. Мәжілісте баяндама жасаған халком Смағұл Сәдуақасұлы ұлт театрын ашуда атқарылып жатқан жұмыстарға тоқталған.
Жоғарыда атап өткендей, Шара Жиенқұлованың «Өмірім менің – өнерім» атты өмірбаяндық кітабында да театрдың құрылған кезеңі туралы мәліметтер бар. Соның бір тұсын келтірейік, «Күндердің күнінде Құрманбек Қызылордадан шығатын «Еңбекші қазақ» газетін оқып отырып құлап қалатындай және бір жағдайға кезігеді. Газетте мынадай хабарландыру басылыпты: «Қызылорда қаласында тұңғыш ұлт театры ашылады. Соған мүше болуға жер-жерден өнерпаздарды шақырады».
Басылымдағы хабарландыруда Семей жағынан Әміре Қашаубаев және төкпе ақын Иса Байзақов, Қарқаралыдан күлдіргіш Қалибек Қуанышбаев, Қостанайдан сауыққой Елубай Өмірзақов әмбе Серке Қожамқұлов, Алматы қаласынан Құрманбек Жандарбеков, тағы басқалар шақырылатыны атап көрсетілген.
Міне, қазақ театр өнерінің негізін салушылар осылайша алғашқы труппаға біріккен еді. Олардың есімі ұлт мәдениеті тарихынан өшпестей орын алды.
Сол кездегі «Еңбекші қазақтың» 1926 жылдың басындағы бірнеше нөмірінде «Ғинуардың 13-і күні кешкі сағат 6-да Мемлекеттік Ұлт театрының ашылу мерекесі болады. Театр артистері Кемеңгерұлының «Алтын сақинасын» ойнайды. Оның соңынан концерт. Демалыс уақыттарында оркестр ойнап тұрады. Театр директоры Дінше» деген хабарландыру басылыпты.
Газетте осылай жазылғанмен, ресми деректерде алғашқы қойылым деп Мұхтар Әуезовтің «Еңлік-Кебегі» көрсетілген. Б.Қойшыбаев алғашқы қойылымға қатысты деректің бұрмалануын Діншенің де, Қошкенің де репрессияға ұшырауымен байланыстырады.
«Еңбекші қазақтың» 1926 жылғы нөмірлерінде ұлт театрының қызметі, арнайы ұйымдастырылған бәйге, жекелеген спектакльдерді қоюшы режиссерлер, ойнайтын артистер, туындыларды сараптайтын комиссия құрамы жайындағы мақалалар үзбей жарияланған. Сондай жарнамалардың бірінде бәйгеге түскен пьесаны талқылауға көрермендердің де қатысуына мүмкіндік берілгені жазылған. «Жеті кісіден сыншы комиссия ойында болып, пьесаның артық-кем жерлерін бақылап отырады», делінген хабарда. Комиссия құрамында ағарту халкомы Смағұл Сәдуақасұлы, өлкелік партия комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі Ораз Жандосов, орыс театрының режиссері Михаил Насонов, ақын-жазушылар Бейімбет Майлин, Молдағали Жолдыбаев, Ахмет Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытов болған.
Қазақ зиялылары ұлттық театрды құрып қана қоймай, репертуар мәселесіне, драматургтерді ынталандыруға жете мән берген. Осындай қамқорлықтың арқасында екі жыл ішінде режиссерлер де, артистер де кәсіби жағынан толысып, іргелі өнер ұжымына айналды. Бұл жайлы Ш.Жиенқұлованың кітабында «Құрылғанына екі жыл болған қазақ драма театры Қызылордадан Алматыға гастрольге келді. Атақ-даңқына сырттай қанық ұлттық драма өнерінің тұңғыш қарлығаштары Қалибек Қуанышбаев, Елубай Өмірзақов, Серәлі Қожамқұлов, Әміре Қашаубаев, Иса Байзақов, Құрманбек Жандарбеков, Жұмат Шанин, тағы басқалары спектакльдер қойып, озық өнеріне жұртшылықты тәнті етті» деп жазылған.
Қазақтың тұңғыш ұлттық театры бар болғаны төрт айға созылған бірінші маусымында спектакльдерді аптаның бейсенбі, жексенбі күндері қойып отырған. Спектакльдер концерттік ойын-сауықтармен астастырыла, соңынан ән-күй, әзіл-сықақ, тіпті, цирк нөмірлері орындалатын. Ешқандай кәсіби білім алмаған таланттар театр артистері болып қызмет атқарды, түрлі образдарды сомдады. Аяғынан қаз тұрып келе жатқан ұлттық театр өнерінің бастауында осындай ерен еңбек жатыр.
Театрдың іргетасы қаланған кезеңді сипаттайтын естеліктерден ұлт мәдениетін өркендетуге ұмтылған, ортақ іске біркісідей жұмылған зиялылардың жанашырлығы, жанкештілігін байқаймыз. Ұлтымыздың ең алғашқы кәсіби театры Қызылордада құрылғанын мақтан тұтамыз.
Гүлжазира ЖАЛҒАСОВА,
«Сыр бойы»
