Сыр бойының түлегі, Қазақстандағы эксперименттік микология мектебінің негізін қалаушы, биология ғылымдарының докторы, профессор Сардарбек Әбиев сексен жасқа келді. Абай айтқандай, «ақырын жүріп, анық басып», зерттеушілігін, іскерлігін және ұстаздығын қатар ұштастырған көрнекті ғалымның өнегелі өмір өрнектерімен бөліскенді жөн көрдік.
Өмір жолы бұралаң, адам тағдыры әрқилы. Жаңақорған ауданының Қожакент ауылында дүниеге келіп, мектепте үздік оқып жүрген бала Сардарбек әуелі ұшқыш, сонсоң дәрігер болуды армандапты. Биологияны таңдау тіпті қаперіне кірмеген. Алматыға оқу іздеп барған сәтінде ауруханада жатқан Сұлтанбек деген ағасының бірауыз ақылына ұйып, Қазақ ауыл шаруашылығы институтының агрономия факультетіне құжат тапсырады. Сәтін салып, студент қатарына ілігеді. Білімге құштарлығын, сабаққа алғырлығын мұғалімдері тез аңғарады. Әсіресе, фитопатология пәнінен дәріс берген биология ғылымдарының докторы, профессор Бердіқұл Қалымбетов ағайының назары оған ерекше ауады. Бұл ұстазы – өзі секілді Сыр бойының тумасы екен. Ол – қазақстандық микология мектебінің негізін салған ғалым, яғни саңырауқұлақтарды зерттейтін академиялық саланың ұлтымыздан шыққан тұңғыш маманы. Қазір жануарлар дүниесімен бірлікте қарастырылатын бұл өсімдіктің бұрын ғылымға беймәлім болған 100-ге таяу түрін ашқан. Міне, сол ардақты ұстазы салған сара соқпақпен жүріп, іргелі ісін абыроймен жалғастыру Сардарбек Әбиевтің маңдайына жазылыпты. Әуелі шәкірт ретінде оңтүстіктің суармалы аймақтарында өсетін қант қызылшасының ауруларын зерттеп, диплом жұмысын қорғады. Содан соң туған жеріне оралып, бас агроном болып жұмысқа кіріскен. Кім білсін, егер ұстазының ықпалымен, өзінің ғылымға ынтызарлығымен аспирантура табалдырығынан аттамағанда, әрі қарайғы тіршілік сүрлеуі басқа арнамен кетер ме еді… Сөйтіп бетбұрысты сәт ғылымның пайдасына шешілді.
Зерделі де зерек жас ғалым ұстазының ұсынысы бойынша еліміздегі табиғи және мәдени өсімдіктерді зақымдайтын тат саңырауқұлақтарын зерттеумен айналысты. Аспирантураны бітірген бойда сол тақырып бойынша кандидаттық диссертациясын қорғап үлгерді. Ізінше Ғылым академиясы Ботаника институтының Бердіқұл Қалымбетов құрып, басшылық еткен «Споралы өсімдіктер биологиясы» зертханасына аға лаборант болып орналасты. Кейін жаңадан ашылған «Эксперименттік микология» зертханасының меңгерушілігіне тағайындалып, осы бағыттағы тұңғыш ғылыми мектепті қалыптастырды. Бұл зертхананың нысандары – балдырлар, саңырауқұлақтар, қыналар болатын. Іскер ғалым бөлімшенің жұмысын жан-жақты жандандырып қана қоймай, өзі де «Қазақстанның астық тұқымдас дақылдарының тат саңырауқұлақтары» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғап шықты. Бала қиялындағыдай адам дәрігері болмаса да, «өсімдік дәрігері» атанатын дәрежеге жетті. Мысалы, өзі әбден зерттеген бидай дақылының құрамындағы белок – 20, ал саңырауқұлақ 30 пайызға жетеді екен. «Астық тұқымдастарын ауруға ұшыратып, зақым келтіретін паразиттердің қатарына ең алдымен осы тат саңырауқұлақтары жатады. Бұлар бидай өнімінің 20-30 пайызын жойып жібереді. Бидай – бүкіл адамзат баласының басты қорегі. Егетін дақылымыздың сапасын үнемі арттырып отырмасақ, ауыл шаруашылығы саласынан мол өнім күту мүмкін емес. Жер бетіндегі барлық тірі организм табиғи ортадағы өзгерістерге бейімделу үдерісінде болады. Неғұрлым жылдам бейімделген түрлер жақсы дамып, көбейеді, таралады. Керісінше, бейімделе алмаған түрлер бірте-бірте азайып, жойылып кету қаупіне ұшырайды. Сондықтан бағалы деп танылған бидай сұрыптары сол аймақта кең таралған ауру түрлеріне төзімділік тұрғысынан арнайы сынақтан өтуі тиіс», – дейді ғалым. Оның көптеген зерттеу нәтижелері өсімдікті қорғау мәселесіне сәйкес өндіріске енгізіліп, еліміздің ауыл шаруашылығына нақты пайдасын келтірді.
Сардарбек Әбиев тәуелсіз Қазақстанның ғылымын дамытуда мықты менеджерлігімен де танылды. 1995 жылы Алматыдағы Ботаника ғылыми-зерттеу институты мен еліміздің Бас ботаникалық бағы біріктіріліп, сол уақыттағы Білім және ғылым министрлігіне қарасты Ботаника және фитоинтродукция институты болып құрылды. Тәжірибелі ғалым сол мекеменің басшылығына тағайындалып, қарымды қайраткерлігінің арқасында он жыл бойы тізгінін ұстады. Бұл ғылымның күйі тайған аса бір қиын жылдар еді. Басқалар секілді, биолог мамандардың да көбі күнкөріс соңында басқа кәсіппен айналысып, тиын-тебен іздеп кеткен. Міне, сол қиын-қыстау шақта жауапкершілікті мойнына алған салмақты да салиқалы директор ботаника, микология, фитоинтродукция саласында көптеген ірі жобаларды іске асыра білді. Бірқатар ғылыми-зерттеу бағдарламаларын түзді. Республикадағы өсімдіктер дүниесінің жағдайы сараланып, бүкіләлемдік биоалуантүрлілікті сақтау талаптарына сәйкестендірілді. Табиғи өсімдіктердің аймақтық мәлімет қоры түгенделіп, экологиялық картасы жасалды. Сөйтіп институт еліміздің халық шаруашылығын өзекті қолданбалы ғылым жетістіктерімен және табиғатты қорғау технологияларымен қамтамасыз ететін ботаника саласындағы жетекші орнын айқындады.
Бұған қоса, Сардарбек Әбиевтің тағы бір ерен еңбегі – Астана төріндегі Ботаникалық бақтың ашылуына бастамашы болғандығы. Ол бұл мәселені тоқсаныншы жылдары, егемендіктің елең-алаңында көтерген еді. Өйткені әлемнің отызға жуық еліне табаны тиген ол қай өркениетті мемлекеттің бас қаласына барса да, міндетті түрде ботаникалық бақ болатынын көрді. Сондай-ақ солтүстік өңірдің табиғи-климаттық және топырақ ерекшеліктеріне лайық келетін әлемдік флора түрлерін іріктеп әкеп жерсіндіру, яғни интродукциялау мақсатын жүзеге асыру аса қажет деп ойлады. Өсімдіктер дүниесін сақтауда, оның тұқымдық қорын молайтуда, халыққа экологиялық білім беруде ботаникалық бақтардың маңызы өте зор. Бұл ретте тиісті құзырлы ұйымдарға хат жазды, табалдырықтарын тоздырды, тіпті олардың басшыларын ертіп апарып, елорда аумағындағы сәйкес орындарды көрсетті. Данышпан Абай: «Адамның адамшылығы істі бастағандығынан білінеді, қалайша бітіргендігінен емес» дейді ғой. Ұзаққа созылған талпыныстан соң, ұстазының идеясын шәкірті – кезінде өзі басқарған институттың қазіргі директоры, биология ғылымдарының докторы Гүлнар Тоқбергенқызы Ситпаева жүзеге асырғанын мақтаныш тұтады.
Сардарбек Әбиев табиғатты, оның ішінде өсімдіктер дүниесін қорғау ұлттық деңгейде жолға қойылу үшін экологиялық тәрбие беруді балабақшада, бастауыш сыныпта міндетті пән ретінде жүргізген жөн деп санайды. Ғалымның айтуынша, бір түрдің сол түр болып қалыптасуы үшін табиғат миллиондаған жылдар бойы әрекет етеді, ал оны табиғаттан жойып жіберуге адамның бар болғаны ондаған жылдар ішінде жасаған ойсыз тірлігі жетіп жатыр. Мысалы, Қазақстанда өсімдіктерге арналған «Қызыл кітаптың» екі басылымы жарық көріпті. 1982 жылы шыққан алғашқы кітапқа жойылу қаупі төнген 303 өсімдік түрі кірсе, 2014 жылы жарық көрген екіншісіне 387 түр енгізіліпті. Яғни бар болғаны 30 жылдай уақыт ішінде жойылу қаупі төнген өсімдік түрлерінің саны сексен төртке артқан. Жасыл әлемнің жоқшысына айналған ғалым осының бәріне шын алаңдайды.
Сардарбек Әбиев – нағыз ұстаз, кәнігі тәлімгер. Жоғары оқу орындарында жарты ғасырдан астам уақыт бойы дәріс оқып келеді. 2005 жылдан бастап Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Биология және экология» кафедрасын, содан соң «Биология және биотехнология» кафедрасын басқарды. Қазір осы оқу ордасының биология және геномика кафедрасының профессоры. Өзінің бекзат болмысымен, кісілік келбетімен, қазақы қасиетімен үлкен-кішінің құрметіне бөленген. Ол студенттерге арнап «Заманауи микология» және «Фитопатология» атты құнды оқулықтар жазған. Республиканың және алыс-жақын шетелдердің ғылыми басылымдарында 250-ге жуық мақаласы жарық көрген. Жалпы саны 24 ғылым докторы мен ғылым кандидаттарын, PhD әзірледі. Қазір 5 докторанты ғылыми жұмысын қорғау үшін дайындық үстінде. Оның Ұлдай Жетігенова, Сәтбай Нұрашов, Ләззат Қызметова, т.б. шәкірттері ғылымдағы өзінің жолын қуып, жоғары жетістіктерге жетті.
Сардарбек Әбиев бірқатар Еуропа, Азия, Африка, Америка елдеріне ұйымдастырылған ғылыми экспедициялардың құрамында болған. Қазақстанда оның табаны тимеген түкпір жоқ шығар. Сөйтіп жүріп, ол қолы қалт етсе, жанындай жақсы көретін туған өлкесі – Сыр бойына тартып отырады. Өйткені оған бұл өңірдің топырағы, әр бұта, тал, өсімдігі, әлбетте, адамдары ерекше ыстық.
Дәуіржан ЕЛУБАЕВ,
«Сыр бойы»
