Кейінгі кезде сталкинг ұғымы туралы қоғамда түсінік қалыптаса бастады. Біреуден қысым не зәбір көрсеңіз, сыртыңыздан біреу аңдып, қорқытып-үркітіп жүрсе құқық қорғау органдарына шағымдана аласыз. Бұрын мұндай нәрселерге көз жұмып, бейжай қарайтын болсақ, қазір заң күшейіп, Мемлекет басшысы қол қойды.
Алдымен, сталкинг ұғымы туралы ақпарат бере кетейік. Бұл – бір адамның екінші адамды келіспестен әрі жүйелі түрде (қайталанып) қудалауы, бақылауы, қоңырау шалу, хабарлама жіберу, аңду әрекеттері. Мұндай әрекеттер зорлық болмаса да, құрбанының психологиялық күйіне айтарлықтай зиян келтіреді, қорқыныш туғызады, қалыпты өмір сүруіне кедергі жасайды. Мұндай жағдай ғаламтор арқылы да жасалуы мүмкін. Айталық, киберсталкинг, мысалы, онлайн бақылау, жалған айыптаулар, жеке мәліметті жариялау түрінде жүзеге асады.
Қылмыстық кодекске жаңа бап 115-1 «Сталкинг» енгізілді. Оның негізгі қағидаларына әдеттегі қорқыту, аңду, жиі хабарласу, жеке өмірге араласу сияқты әрекеттер жатады. Оның жазасы да ауыр. Мәселен, 200 айлық есептік көрсеткішке дейін айыппұл, 200 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстар, 50 тәулікке дейін қамау. Кей жағдайда ауыр баптар бойынша да қарастырылуы мүмкін.
Еуропалық гендерлік институттың дерегінде дүние жүзіндегі оныншы әйел сталкингке ұшырайтыны айтылған. Көбіне адамдар өзінің құрбы-достарынан, жақындарынан зәбір көріп жатады. Мәселен, көптен бері араласпай кеткен досыңыз сізге шектен тыс көңіл бөлсе, тіпті бейтаныс нөмірлерден хабарласып мазаласа, бұл – сталкингтің жеңіл түрі. Сарапшылардың айтуынша, жағдай одан ушығып, адам өміріне қауіп төндіретін кездер де болады.
– Сталкинг – бұл психиатриялық диагноз емес және ол халықаралық аурулар тізімінде өз алдына ауру ретінде көрсетілмеген. Дегенмен, ол көбіне нақты психикалық бұзылыстардың симптомы ретінде көрініс табуы мүмкін. Мұндай әрекеттердің артында бірнеше себеп тұрады: біріншісі, сандырақ сенімдерге (эротомания) беріліп, өз әрекетін дұрыс деп санайды. Екіншісі, тұлғалық бұзылыстар, мұнда адам өзге біреуді бақылау арқылы өзін растауға тырысады және жоқ дегенді түсінбейді. Үшіншісі, әлеуметтік сталкинг, бұл – адамның мінез-құлқындағы обсессивті ойлар мен эмоцияға тәуелділіктің нәтижесі. Құрбаны одан қашқан сайын, бақылауды жоғалтып жатқанын сезіп, агрессияға басады. Ең қауіптісі – сталкерлер өз әрекетінің қауіпті екенін сезінбейді, олар өз қылығын қамқорлық немесе сүйіспеншілік деп ақтап алады. Сондықтан олар өздігінен маманға бармайды, – дейді әлеуметтік психолог Жанна Баетова.
АҚШ пен Ұлыбританияда сталкинг үшін адам қылмыстық жауапкершілікке тартылады.
Шетелде сталкинг заңмен реттеле ме?
Әлем елдері сталкингпен күрестің түрлі жолын таңдаған. Алғаш рет 1990 жылы Калифорнияда сталкинг туралы заң қабылданған. Бұл заң актриса Ребекка Шаффердің қайғылы өлімінен кейін енгізілген. АҚШ-та ол үшін жаза 1 жылдан 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру, ал ауыр жағдайларда 10 жылға дейін. Оған қоса киберсталкинг те бөлек қылмыс ретінде қарастырылады.
Көп елде сталкинг қылмыс ретінде қаралады немесе арнайы қорғау шаралары бар екен. Мәселен, Англияда сізді жүйелі түрде мазалап, қорқыныш тудыратын әрекеттер заңмен «harassment және stalking» деп танылуы мүмкін. Егер әрекеттер сізге зорлық немесе айтарлықтай алаңдаушылық тудырса, 5 жылға дейін түрме жазасы қарастырылған. Сонымен қатар 2019 жылы құрбандарды қорғауға бағытталған арнайы шаралар енгізген. Ал Германияда сталкингке дейінгі әрекеттер, яғни адамды қорқыту немесе өміріне араласу – қылмыс. Француз кодексінде моральдық қысым (moral harassment) деп аталатын заң бар. Бұл заң бойынша қудалау әрекеті адамның денсаулығына және психикалық жағдайына зиян келтірсе, айыппұл салынып, тіпті бір жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы бар. Үндістан 2013 жылғы түзетулерге сәйкес сталкинг қылмыс ретінде мына жағдайды енгізген. Бірінші рет жасалса, 3 жылға дейін бас бостандығынан айыру және айыппұл, қайталанған жағдайда 5 жылға дейін бостандығы шектеледі.
Жыл басынан 6 дерек тіркелді
Бүгінге дейін сталкингті көбіне отбасылық кикілжің, тұрмыстық түсініспеушілік деп немесе оған бейжай қарайтын едік. Алдыңғы заңнамада мұндай әрекеттерге байланысты нақты ұғым да, арнайы бап та болмады. Соның салдарынан құқықтық жауапкершілік те қаралмайтын. Арыз-шағымдар негізінен Қылмыстық кодекстің «Жеке өмірге қол сұғу» (147-бап) немесе «Қорқыту» (115-бап) баптары бойынша бар-тұғын. Алайда бұл баптар сталкингтің барлық формаларын толық қамти алмады. Оның үстіне қорқытып-үркітуді қылмыстық жазаға тартпайтын.
Жыл басында Шымкенттегі 21 жастағы студент Нұрай Серікбайдың өлімі еліміздегі сталкинг мәселесінің қаншалықты қауіпті екенін және жүйенің дәрменсіздігін тағы да ашып көрсетті. Марқұм тірі кезінде құқық қорғау органдарына бірнеше мәрте көмек сұрап жүгінгеніне қарамастан, қорғаусыз қалып, ақыры өзін аңдыған сталкердің қолынан қаза тапты. Қоғамда бұл жағдай резонанс тудырды. Содан кейін сталкинг туралы заңның бар екені, оның пәрмені күшейтілгені туралы құқық қорғау органдары жан-жақты түсіндірме жұмыстарын жасай бастады.
Полиция басқармасы отбасылық тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес бөлімшесінің қызметкерлері «Сталкингті тоқтат» республикалық науқаны аясында түсіндірме жұмыстарын жүргізуде. Іс-шара некеге мәжбүрлеу, сталкинг және әйелдерге қатысты өзге де зорлық-зомбылыққа төзбеу қағидатын қалыптастыруға, сондай-ақ азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыруға бағытталуда. Науқан наурыз айының 10-на дейін жалғасады. Негізгі мақсаты – әрбір әйел мен қыз бала үшін қауіпсіз орта қалыптастыру, зорлық-зомбылыққа жол жоқ екенін және мұндай құқықбұзушылықтар міндетті түрде заң аясында жауапкершілікке әкелетінін ұғындыру.
Сталкинг дерегі бойынша Қызылорда қаласының №2 сотында қылмыстық іс қаралған. Облыстық соттың баспасөз қызметінің мәліметінше, сотталушы жәбірленушіге әлеуметтік желі арқылы және ұялы телефонына хабарласып, сезімін білдіре бастаған. Алайда жәбірленушінің байланыс орнатуға ниеті жоқтығына, абоненттік нөмірлерін бұғаттап тастағанына қарамастан, мазасын ала берген. Қала берді, тұрғылықты мекенжайына, жұмыс орнына көлігімен қайта-қайта барып, шығуын талап етіп, аңдыған. Осылайша 2022 жылдан бері жәбірленушіні жүйелі түрде аңдып, сталкинг жасаған. Сот отырысында жәбірленуші осы оқиғаның салдарынан қала аумағында емін-еркін жүре алмай, басқа үйге көшуге мәжбүр болғанын көрсетіп, сотталушыға жаза қолдануды және моральдық зиян өндіруді сұраған.
Сот бойжеткеннің тыныштығын бұзған жігітті Қылмыстық кодекстің 115-бабының 1-тармағымен 25 тәулікке қамауға алу жазасын тағайындады. Сондай-ақ жәбірленушінің пайдасына 500 мың теңге моральдық зиян өндірді.
Облыстық полиция департаментінің дерегінше, жыл басынан бері облыс аумағында әйелдерге қатысты сталкингтің 6 дерегі анықталып, жолы кесілді. Барлық жағдайда күдіктілер жәбірленушілермен бұрын таныс болған. Қарым-қатынас тоқтатылғанына қарамастан, күдіктілер жәбірленушілерді мазалауын жалғастырған. Олар түрлі нөмірлерден қоңырау шалып, хабарламалар жазған, үйіне және жұмыс орнына барып, тыныштығын бұзған. Жәбірленушілер байланысын толық үзгеніне, әлеуметтік желілерде бұғаттағанына және кездесуден бас тартқанына қарамастан, қудалау әрекеттері тоқтамаған.
Полиция басқармасы азаматтарға мұндай құқықбұзушылықтар үшін қолданыстағы заңнама аясында қатаң жауапкершілік қарастырылғанын ескертеді. Егер сіз немесе жақындарыңыз осындай жағдайға тап болса, дереу полицияға хабарласу қажет.
Айсәуле ҚАРАПАЕВА,
«Сыр бойы»
