Қай заманда, қай кезде болмасын, гүлденген мәдениеті бар, дамыған әдебиеті бар, өскен, өркендеген өнері бар елдің еңсесі әрқашанда биік, жоғары тұрады. Бұл бір жағынан осындай елдің адамдарының рухани жан дүниесі бай болса, екінші жағынан ел мен елді жақындастырып, халық пен халықты бауырластырып жібереді. Алакөз ойдан құтқарып, халықтың қастерлі қасиетін танытып, елдің ертеңіне жол ашып, әдебиет әлемінің өміршеңдігін дәлелдейді.
Осындай қасиетті құбылыстарға жол ашатын әдебиет пен өнердің, проза мен ғылыми-ғұмырнамалық еңбектің үш бірдей тізгінін қолынан жібермей ұстаған талантты, танымал ақын-жерлесіміз, өмірден ерте өткен Сейсен Мұхтарұлы. Ол бүгін біздің ойымызда, жыры жүрегімізде.
Жасыратыны жоқ, қарт Қаратаудың етегін алып жатқан Жаңақорған ауданы ел мерейін көтеріп жүрген таланттылар мен танымал азаматтардан кенде емес. Әріден алсақ Сыр сүлейлерінің бірі Құлан ақын мен Әлшекей сынды күйшіден бастап, кешегі дүниеден өткен ақындар айтысының туын тіккен, биікке көтерген, Қазақстанның Халық ақыны Манап Көкенов пен белгілі әнші-сазгер Бексұлтан Байкенжеев, танымал қаламгерлер мемлекеттік сыйлықтың иегері Д.Досжан, Т.Нұрмағанбетов, Б.Сарбалаұлы, Б.Исаев, Б.Серікбаев, Ж.Қыдыров, республикамыздың Елтаңба авторы Жандарбек Мәлібекұлы, т.б. талантты өнер иелері осы Жаңақорған топырағында туып, осында түлеген, осыдан үлкен өнерге қадам басып, ел игілігіне айналар талай әдеби, мәдени дүниелердің авторларына айналған.
Солардың қатарында туған елдің тынысы мен тіршілігін әдебиет атты үлкен арнаның кемерінде танытып, келе жатқан осы Сейсен болатын. Шынында да өзінің аз-кем шығармашылық жолында лабораториясының кілтін ашып, оқушысымен етене сырласқысы келіп, соны мұрат, мақсат еткен сүйікті ақынымыз, талай дүниелер мен тарихи ғұмырнамалық эсселердің авторы, үш бірдей шығармашылық Одақтың мүшесі Сейсен жайлы кезінде айнымас дос, бауыр, іні болған менде аз-кем сөз қозғап, көпшілікпен ой бөліскенді өзіме парыз санадым.
Қазіргі қазақ ақын-жазушылары мен өнер зерттеушілерінің талантты өкілдерінің бірі – Сейсен Мұхтарұлы Кейден ауылында (26 бекет) теміржолшы отбасында 80 жыл бұрын дүниеге келген. Туған жердің сұлу табиғаты, Сырдың боямасыз тіршілік-тынысы балаң жүректі мазалап, өлең болып өрілсе, қылқаламның ізінде табиғаттың көрінісі белгі тастап қалып жатты. Ол да тобықтан топырақ кешіп Жетітөбеде балалық шағын өткерді. Мектептен соң қиял жетегіне еріп, Алматыға жол тартты. Қазақтың қарашаңырағы Мемлекеттік университеттің журналистика факультетін бітіріп, сонда еңбек жолын бастады. Шенді офицер ретінде екі жыл Бурят-Моңғолияда әскери қызметін өтеді. Одан соң Алматыдағы «Жалын» баспасында, он үш жылдай Қазақ Совет энциклопедиясында, оның «Өнер» бөлімінде аға редактор болып қызмет атқарды.
Расын айту керек, Сейсеннің өлеңге құлаш ұрып, әдебиетке ұмтылысы ерте басталды. Табиғат берген таланты оның көңілін мазалап, жүрегін тыншытпады. Содан бері ол ақын, өнер зерттеуші, әрі деректі жазушы ретінде өнімді еңбек етіп, оқушы талғамына лайық шығармалар беріп келді. Студент шақтан басталып, ең алғаш 1967 жылы «Бүлдіршін» деген атпен жарық көрген тұңғыш кітап, «Құм кешкен керуен» (1971 ж), «Қара шаңырақ» (1971 ж), «Саптағы сарбаз» (1974 ж), «Нұрлы жүрек» (1975 ж), «Тағы бір көктем» (1978 ж), «Күн желкен» (1990 ж), «Нұр-тоғыс» (1982 ж), «Суретшінің балалық шағы» (1996 ж), «Қорқыт ата» (1998 ж), «Кәмпеске» (1997 ж) деп аталатын өлеңдер мен поэмалар жинағына ұласып, бірінен соң бірі «Жалын», «Жазушы» баспаларынан жарық көріп жатты.
Сейсен поэзиясына тән жаңалық өлең құрылысы мен ой тереңдігінде жатыр. Мәселен:
Келін сүйген тамағыңа,
ерініңе тиіспейін,
Елден келген баласың ғой,
маңдайыңнан иіскейін.
Татып келдің туған жердің
дәм-тұзын,
Құшып келдің қызғалдағын,
қыздарын.
Көріп келдің аруақтай
шалдарын,
Көріп келдің періштедей
балдарын.
Жақындашы маңдайыңнан
иіскейін, –
«Туған жерді сағыну» аталатын өлеңінде ақын образды ой айтып, көркем сурет салады. Тағы бір өлеңінде:
Сөкпегін мені сөкпегін,
Серідей көрген серігім.
Жетісіп жүр ғой деп пе едің,
Мен саған жаным,
Өмірімнің өлі арасында
жеткенмін.
Тасып бір жүр ғой
деп пе едің,
Шығармай жүрген
жанымды.
Төзімім ғой тек менің.
Ақын ойы, көңіл толғанысы осындай. Кеш келген махаббаттың қадірін өмірімен өлеңге өрнек еткен. Өлең құрылысында, үндестік гармония, жаңалық, елең еткізерлік тебіреніс байқалады.
Тағы бір өлеңінде:
Қаратаудың етегінен
ағып жатыр ақ сағым,
Сылдырындай ақшаның,
Иісіндей бақшаның.
Ақ сағымға шомылғанда
ақша қыз,
Гүл жарады біздің сезім
бақшамыз.
Иә, Сейсен өлеңінде ой қозғар, терең тебіреністер жетіп-артылады. «Замана», «Қарақұм», «Күн батып, таң атқанша», «Бекзат» поэмалары да ақынның алғашқы қалам сілтеген кезінен бастап эпикалық жанрларға төселіп, ширыға түскенін дәлелдейді. Мәселен «Замана» аталатын поэмасында Алатаудың ақиығы атанған әнші-жыршы Кенен Әзірбаевтың өмірі, өнері өзек болады.
Сейсен поэмаларының негізгі арқаулы өнер адамдары, замана тұлғасы атанған сұңғыла суреткерлер, суретші, тағы басқалар. Оған оның «Рембрант», «Махаббат апологиясы», «Винсент вангог» поэмалары мен «Қорқыт ата» дастаны. Оның бұл шығармалары қазақ поэзиясына қосылған елеулі дүниелер ретінде танылған. Бұл турасында белгілі әдебиет зерттеушісі Қ.Салғарин кезінде орынды баға айтып, Сейсеннің «Қорқыт ата» дастанын поэзияның биік шыңы деп баға береді.
Сейсен бүгінгі көзі ашық оқырманға тек ақын ретінде емес, тарихи ғұмырнамалық тамаша туындылар жазған жазушы-шежіреші ретінде танылған. Атап айтар болсақ оның қазақтың ұлы суретшісі Қанапия Телжановтың өмірін арқау еткен «Атамекен» (1985 ж) аталатын зерттеу ғұмырнамалық-тарихи хикаяты.
Сондай-ақ қазақтың ұлы тұлғаларының бірі Шоқан Уәлихановтың туғанына 150 жыл толуына байланысты зерттеп, жазған көлемді еңбегі «Шоқан және өнер» (1985 ж) кітабы. Еңбек Ері, Қазақтың белгілі қаламгері Ғабит Мүсіреповтің беташар тілегімен «Өнер» баспасынан 1985 жылы жарық көрген бұл кітаптың оқырманға берер тағылымы, тәрбиесі әрине өз алдына. Уақытында жоғарыдағы екі кітапта шығармашылық одақтар мен ғылыми мекемелер тарапынан оң бағасын алып, халқымыздың асыл қазыналарының біріне айналғаны мәлім. Қазақ тарихындағы тұңғыш 12 томдық Қазақ Совет энциклопедиясындағы өнерге, қазақтың ою-өрнегіне, көне мұраларға қатысты дүниелердің барлығына да редакторлық жасап, көпшілігін өзі жазып, елдің игілігіне лайықты үлес қосқаны тағы да белгілі.
Сейсен бойына біткен қасиет соны ізге түсу, қиынға мойынсынып, содан нәтиже шығару еді. Шығармашылық жолында да ол осы қасиеттен айныған емес. Соның бірі соңғы жылдары тұтас ұлтымыздың азапты да азалы өткен ғасырын алдымызға жайып салатын «Кәмпеске» атты көптомдық тарихи-анықтамалық басылым. Ол осы еңбекті дайындау үстінде архив құжаттарын ақтарып, көз майын тауысып еңбек жасап бірінші томын шығарып үлгерді.
«Жалын» баспасының тапсыруымен жазылған көптомдық кітаптың Сейсеннің көзі тірісінде І ші томы ғана шығып, оқырманға тиді. Екіншісі жазылып, үшіншісінің материалдары сұрыпталып жазылып бітпеді. Атынан көрініп тұрғандай, бұл кітапта қазақ халқын отаршыл Ресей тарапынан жер-суға, мал-мүлікке, қала берді, рухани кәмпескеге душар еткен сол бір аласапыран уақыттың көмескі келбетінің пердесі ашылған.
Сейсеннің жан-жақтылығының тағы бір дәлелі ол 1970 жылдан бастап бірыңғай баспагерлік іспен шұғылданып, қазақ өнерінің тарихына қатысты иллюстрациялы өте күрделі басылымдарға сарапшылық жасап, бұл бағытта да керемет шаруалар тындырды. Өнер, өнердің мәні, ұлттық өнердің құдірет күші турасында мерзімді басылымдарда үзбей материалдар жазып жүрді.
Жалпы ақын Сейсен, азамат Сейсен жайлы, оның шығармалары туралы ұзақ айтуға болады. Әрбір поэзиялық шығармаларына, ғұмырнамалық хикаяттарына талдау жасап, пікір бөлісудің өзі ұзақ сонар әңгіме желісіне жететіні аян. Бірақ біздің міндетіміз ол емес. Талантқа тағзым ете отырып, ақын-азаматтың туған жер перзенті болғандығынан шығармашылық жолына аздап барлау жасап, көпке таныстыру ғана. Көзі қарақты, көңілі ояу оқырман қауымның осы әңгімеден соң Сейсен өлеңдеріне творчествосына тереңдей назар аударатынына, бағасын өздері беретініне мен де толық сенімдемін.
Сөз соңында айтарым үш бірдей Одақтың (Жазушылар, Журналистер, Суретшілер) мүшесі, тұнба таланттың иесі, тың тақырыптың түренін салған ақын Сейсеннің атын қастерлеп, туған ауылындағы №208 (Кейден) мектепке есімін беру жөніндегі аудан зиялыларының ұсынысын жоғары жақ қолдап нәтиже шығарып жатса онда оны әдебиет пен өнерді қастерлейтін зиялы қауымның оң қадамы әрі Сейсен ақынға жасалған зор құрмет деп түсінер едім. Ақынын қастерлеген ел қашанда биікте тұрары хақ.
Файзулла САХИЕВ,
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі,
Жаңақорған ауданының Құрметті азаматы
