Мәдениет және ақпарат министрлігінің Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығы 2017 жылы құрылған және еліміздегі, шетелдердегі тарихымызға қатысты көне жазба мұраларды жинаумен, сақтаумен, қалпына келтіріп, ғылыми айналымға қосумен айналысады.
Ұлттық орталықтың жалпы қордағы кітап саны 9 мыңға, оның ішінде аса құнды кітап саны 2 мыңға жуық. Қордың құнды кітаптарының 500-ден астамы ХІХ-ХХ ғасырларға жататын араб, парсы, түркі (шағатай, көне өзбек, татар) тілдеріндегі сирек кітаптар. Олар қолжазбалар, литографиялық кітаптар және типографиялық баспа кітаптары болып бөлінеді.
Қолжазбалардың ішінде Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикмет» қолжазбасын атауға болады. Қолжазба ХІХ ғасырда қайта көшірілген нұсқасы. Литографиялық баспадан жарық көрген кітаптар да маңыздылығы жағынан кем түспейді. Олардың ішінде Суфи Аллаярдың «Мәслак әл-Муттақин», Бурхан-ад-дин Маргинанидың «әл-Хидайа фи шарх ал-бидайа», Убайдалах Ахмад әл-Махбубидің «Шарх әл-викайа», Физулидің «Диван» және т.б. кітаптары бар. Типографиялық баспа кітаптардың ішінде Шамсуддин Ахтаридің «Ахтар әл-Кабир», Ибн Халликанның «Вафийат әл-айан» және Бедиль, Навои сияқты ақындардың өлеңдер жинақтары кездеседі.
Сонымен қатар, төте жазумен, латын графикасымен ХХ ғасырда басылып шыққан кітаптар, қазақ ағартушылары мен ғалымдарының, батыс және орыс зерттеушілерінің еңбектері, 1886-1915 жылдардағы Ақмола, Торғай, Сырдария, Орал, Семей облысы, Жетісу өңірі бойынша ауыл шаруашылығы, демография, мал шаруашылығы, т.б. саланы қамтитын статистикалық шолулар, шағын кітаптар коллекциясы және көне сөздіктер мен энциклопедиялар бар.
Ұлттық орталықта көне жазба мұраларды реставрациялау жұмыстары жоғары деңгейде дамып келе жатыр. Мамандар көне қолжазбалар мен сирек кітаптарды тазалап, дезинфекция және дезинсекциялап, қалпына келтіреді, түптеу, консервация жұмыстарын атқарады. Реставрация және консервация зертханасының жұмысы 2018 жылғы 15 қарашадан бастау алады. Зертхана АҚШ, Ұлыбритания, Корея, Италия, Жапония, Германия сияқты мемлекеттерде жасалған озық технологиямен жабдықталды. Реставраторлар заманауи материалдарды пайдалана отырып, қағаз құжаттарға реставрация жұмыстарын жүргізеді. Мұнда қолданылатын материалдар да шетелдерден алынады.
Қазіргі таңда зертхана реставрация және консервация жұмыстарының толық циклын атқара алады. Мамандар Түркия, Ресей, Иран, Армения, Корея елдерінде тәжірибе алмасып, білім жетілдірді. Шетелден алған білімі мен тәжірибесін отандық әріптестермен де бөлісуде.
Осы бағытқа арналған «Қазақстандағы жазба мұралардың реставрациясы және сақтау мәселелері» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік семинар жыл сайын өткізілуде. Семинарға елімізден және шетелдерден архив, кітапхана, музей саласының қызметкерлері қатысады. Сонымен қатар, сала мамандарына арнап реставрация бойынша біліктілікті арттыру курстары өткізіледі.
«Uly dala murasy» ғылыми журналы 2019 жылдан бері жарық көреді. Журналда Отанымыздың тарихы мен мәдениетіне қатысы бар көне жазба мұралардың, архив деректерінің қазіргі жай-күйін таразылау, сақтау және қалпына келтіру, оларды зерттеп-зерделеу, жүйелеу, каталогтау, жариялау және ғылыми айналымға енгізу бойынша ғалымдардың, сала мамандарының мақалалары жарыққа шығады. Ұлттық орталықта дөңгелек үстелдер мен семинарлар, дәрістер, көрмелер тұрақты ұйымдастырылып тұрады. Осыған дейін 30-дан аса халықаралық және республикалық деңгейдегі көрмелер өтті.
«Архив-2025» жобасы аясында 2022 жылы ұлттық орталық жанынан құрылған ғылыми экспедиция тобы Ресей Федерациясының Мәскеу, Санкт-Петербург қалалары, Татарстан және Башқұртстан Республикалары, Түркия, Венгрия, Үндістан, Иран Ислам Республикасы, Мысыр және Катар мемлекеттерінде іссапарда болып, Қазақстан тарихына қатысты маңызды тарихи деректерді Ұлттық архив қорына жинақтады. Нәтижелі жүргізілген ғылыми ізденіс жұмыстарының арқасында Ұлттық архив қоры архив құжаттарынан басқа араб, парсы, шағатай тілдеріндегі еліміздің тарихына қатысты құнды деректерге, бай қолжазбаларға, сирек кітаптарға толықты. Атап айтар болсақ, Тегеран қаласындағы Мәлік кітапханасынан Алла елшісінің немересі Имам Хасае ибн Али ибн Аби Талиб(а) қолымен жазылған (көшірген) VII ғасырдағы Құран қолжазбасы, Мәскеу қаласының Ресей мемлекеттік кітапханасының қолжазбалар қорынан Ибн Умар ат Тафтазани, Хамдаллах Мустауфи Казвини, Искандер-бек Муншидің және Қазақ хандығының тарихына қатысты құнды деректері бар, XVII ғасырға жататын Шах Махмуд Чуростың тарихи қолжазбасының көшірмесі алынды. Стамбул қаласындағы Сулеймания кітапханасындағы іздестіру-зерттеу жұмыстары кезінде қазақ жерінен және Орта Азиядан шыққан ортағасырлық ғұламалар Әл Фарабидің (Китаб аль мадхаль ила сана аль Мусики, Таквим ас Сияса), Хибатулла Таразидің (Табсаратуль фи Усули Дин), Наджмуддин Насафидің (Аль Фаик филь Васаик), Аль-Исфиджабидің (Шарх Джамиа ас Сабир), Шамшетдин аль Курланидің (Аль-Кифайа Шерхил хидая), Хусам ад дин Сығнакидің (Ат Тасдид фи Шархи Тамхид), Сағди ат Туркестанидің (Ат Рисалатул ала-и-е фил Месалили Хасабие) және т.б. еңбектері анықталды.
Ұлттық орталық жер-жерден қолжазбалар мен сирек кітаптарды жинаумен айналысуда. Еліміздің әрбір аймағында жазба дүниелер тұрғылықты халықтың сандығында, шатырында немесе сарайында сақтаулы. Сақталған көне жазбалардың жағдайы өте нашар, құрып кету алдында тұрғанын көресің. Халық бұл жазбалардың аз уақытта жоғалып кету қаупі бар екенін түсінуі қажет. Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығы оларды сақтаудың қаншалықты маңызды екенін ел арасында түсіндіру және қолжазбаларды жинау үшін былтыр Қызылорда, Түркістан, Жамбыл, Абай, Көкшетау, Павлодар, Қарағанды өңірлеріне археографиялық көне жазба мұраларды іздестіру іссапарларын ұйымдастырды.
Нәтижесінде барлығы 300-ден аса көне қолжазба мен сирек кітап түпнұсқалары Ұлттық орталық қорына жинақталды. Хронологиялық шеңбері 18-20 ғасырлар аралығын қамтиды. Олардың ішінде Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикмет» кітабының бірнеше данасы, Бурхан ад Дин Наср ад Дин Рабгузидің «Кысас әл Әнбийя» литографиялық баспасының бірнеше нұсқасы, Сүлеймен Бақырғанидың «Бақырған кітабы», Софы Аллаяр өлеңдерінің қолжазбасы және баспа нұсқасы, Физули мен Хафиздің өлеңдері, Шахаб ад Дин Марджанидің, Шамсуддин Сарахсидің, Садр аш-Шарианың құнды еңбектері, Ислам тарихына қатысты, шариғат жайындағы, араб, түркі грамматикасына қатысты кітаптар мен мұсылман күнтізбелері бар.
Ұлттың рухани мұраларын сақтау және болашақ ұрпаққа жеткізу – әрбіріміздің міндетіміз. Көне мұраларды ұлттық орталық өз деңгейінде сақтап қалу үшін көп жұмыс атқаруда. Ұлттық орталықтың бастамаларын қолдап, өз қолыңыздағы көне қолжазбалар мен сирек кітаптарды өткізіп, сақтап қалуға сіз де үлесіңізді қосыңыз.
К.ПӘРІМБЕКОВА,
Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығы ғылыми-зерттеу бөлімінің басшысы,
А.БАЙМАҒАМБЕТОВА,
есепке алу, сақтау және көрме ұйымдастыру бөлімінің
басшысы
