Аспирантураға түсіп, Алматы қаласындағы әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің химия факультетіне бардым. Ғылыми жетекшім, химия ғылымдарының докторы, профессор Суербаев Хаким Абдрахимұлы «сенің диссертациялық жұмысыңның тақырыбы менің және Ә.Бектұров атындағы химия ғылымдары институтындағы табиғи қосылыстар химиясы зертханасының зерттеу жұмыстарының түйіскен тұсында болады» деді. Өзі сол институтқа ертіп апарып, әріптесі, аталған зертхананың меңгерушісі, химия ғылымдарының докторы, профессор Джиембаев Болат Жазкенұлымен (екінші ғылыми жетекшім) таныстырып, болашақ тақырыбымды талқылады. «Осы баланы ғылым кандидаты қылып шығаруымыз керек, әзірге осы институт базасымен танысып жұмысын бастай берсін» деп қалдырып кетті. Болат ағай менің қызылордалық екенімді біліп, өзінің әріптес досы химия ғылымдарының докторы, профессор Ержанов Қазбек Бекмағамбетұлымен таныстырды.
Қазбек ағай бізбен көрші физиологиялық белсенді қосылыстар химиясы зертханасын басқаратын. Қарапайымдылығы, жастарға деген ізеті, терең білімі, ғылымдағы жетістіктері, жоғары мәдениеті, жүріп-тұрысы, сөйлеген сөзі, әзілі, барлығы бізді тәнті ететін әрі сол кісіге ұқсап-бағуға тырысатынбыз. Бетімізге бір қарап-ақ нені қажет ететінімізді, неден қиналып жүргенімізді бірден білетін. Бірде досым Нұрлыбек Ахатаев ақшадан қиналыңқырап жүрген, біздің де бөлісетін ақшамыз жоқ, өзіміздің де қалтамыз жұтаң. Соны Қазбек ағай сұрамастан-ақ байқап, кабинетіне шақырып алып, ақша беріп, «кейін бір ыңғайы келгенде қайтарарсың» дегені бар. Кішіге ізетіне келер болсақ, біздің және ол кісінің зертханасы институттың 4-қабатында орналасқан болатын. Бірде өзіміздің зертхана орналасқан қабаттың басқа басынан баспалдақпен көтерілсем ағай арғы басында тұр екен. Сәлем берейін деп ол кісіге қарай бет алғанымда, қарсы келе жатыр. Мен ағай келмесін деп тезірек жүріп барып амандастым. Қолымды алып, жағдайды білісіп біршама әңгімелесетіні бар еді, сол әдетінше жағдай сұрады да қайта кетіп бара жатыр. Сөйтсем ол кісі баласындай адам болсақ та, жағдайымызды сұрауға келе жатыр, маған ғана емес, барлық жастарға осылай жасайды екен.
Тағы бірде баспалдақпен асығып жүгіріп түсіп келе жатсам алдымнан Қазбек ағай мен академик Сембаев Даурен Хамитұлы көтеріліп келе жатты. Амандасып жол берейін, кері көтерілейін деп жатсам екі ағамыз «жастарға жол берейік» деп орталарын ашып ілтипат білдірді. Мұны ескертусіз тәрбие бергені деп қабылдадым.
Аспирантурада кандидаттық минимум деген бар, органикалық химия бойынша емтиханды Қазбек ағай қабылдады. Билеттегі екі сұрақты жақсы білемін, 3-сұрақ енамин-иминді таутомерия жайлы болды. Осы сұрақ бойынша дайындығым аз болатын, олай айналып өтсем де, бұлай айналып өтсем де ағай ұстап ала береді. Соңында «білмейсің бе?» деді. «Иә» десем, «солай айта берсейші, өзіміз ғой» деп әзілдегені бар.
Бұл ағайдың кішіпейілдігін өзім көргенім, ал ғылымдағы жетістіктерін төбе деуге келмейді, асқар таумен теңестіруге болады.
Қазбек Бекмағамбетұлының еліміздің химия саласы, оның ішінде органикалық химия саласы үшін жасаған еңбегі ұшан-теңіз. Ғылыми зерттеулері жайлы қысқа жазар болсам, ацетилен химиясы, қаныққан гетероциклдер, биологиялық белсенді қосылыстар алуға бағытталған. Ацетиленді қосылыстар, азот, оттек, күкірт, фосфорорганикалық моно және бициклды кетондар, иминдер, фосфор, кремний, германий және қалайы органикалық қосылыстар салаларындағы іргелі зерттеулерімен ғылымды байытты. Зерттеу нәтижелері мыңнан аса ғылыми еңбек түрінде жарық көрді.
Оның жетекшілігімен 42 кандидаттық, 1 PhD және 7 докторлық диссертация қорғалды. Шәкірттері еліміздің ЖОО мен ғылыми ұйымдарында жемісті еңбек етуде, салған ізін жалғастырып шәкірт тәрбиелеуде. Ағайдың еңбегі ескерусіз қалған жоқ, «Ерен еңбегі үшін» медалімен, Құрмет грамоталарымен, Ресейдің «Ғылыми әріптестік» қорының Алтын медалі және дипломымен марапатталды. Айта берсек, ұстаздың салған сара жолы қазір үлкен даңғылға айналды.
2019 жылы науқастанып Қазақстанның химия ғылымының қарашаңырағы аталып кеткен Ә.Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтындағы жұмысын тоқтатып, туған жері Қызылорда қаласына оралды. Демі 2025 жылдың 15 наурызында 83 жасқа қараған шағында тоқтады. Туған жердің топырағы бұйырып, Қызылорда қаласының іргесіне жерленді. Осында ізбасарлары ретінде Марат Сыздықбаев, Нұрлыбек Ахатаев, Нұрғали Ақылбеков бәріміз жаназасына қатысып, қабіріне топырақ салдық.
Дүниеден асыл адам, үлкен ғалым, ұлағатты ұстаз, қазақ химия ғылымының корифейі өтті. Жатқан жері жайлы, топырағы торқа, мекені пейіш болсын.
Нұрбол АППАЗОВ,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің профессоры
