– Олжас Ермекұлы, жаңа қызмет құтты болсын!
– Рахмет.
– Біз бұған дейін медицинаның кейбір түйткілді мәселелері бойынша сұхбат құруға уағдаласқан едік. Әйтсе де, бүгін (26 ақпан) сол пікір алмасуға дейін облыс активі өтіп, өзіңізді жаңа қызметке шығарып салды. Сондықтан сұхбат мазмұны өзгелеу арнаға ойысып отыр.
Ұмытпасам облыстық денсаулық сақтау басқармасы басшысы қызметіне осыдан тура үш жыл бұрын, яғни санаулы күндері ғана кем наурыз айында келдіңіз. Сол үш жылды елекке салып көріңізші.
– Расында осыдан тура үш жыл бұрын наурыз айының 27-сі күні келдім. Облыс әкімі Нұрлыбек Машбекұлы сенім артып, басқарма басшысы қызметіне тағайындады. Үш жылда қолдан келгенінше, шамамыздың жеткенінше қызмет жасадық. Бұл салаға төтеннен келгенім жоқ. Оқу-тәжірибеміз, емханада аймақтық дәрігерден бастап бөлім меңгерушісі, бас дәрігердің емдеу ісі жөніндегі орынбасары, басқармада, министрлікте жұмыс жасағанымыз ескерілді білем. Басқармада орынбасар болып жүргенде және министрлікте қызмет еткенде саладағы түйткілді мәселенің барлығын көрдік. Осының бәрі басқарма басшысы болғанда көп пайдасын тигізді. Мен, шын мәнінде, өзімді осындай талапшыл, табанды басшылықпен жұмыс жасағанымды мәртебе санаймын.
Президентіміз денсаулық сақтау саласына айрықша мән берді. Ұлттық жоба қабылданды. Әсіресе ауыл-аймақтағы медициналық мүмкіндікті күшейту қолға алынды. Қосымша құрылыстар, келіп жатқан құрал-жабдықтар, бәрі-бәрі осы елдің игілігі үшін жасалуда. Осындай істің басы-қасында болу әркез жігерлендіріп отырды. Осы үш жылда ұлттық жоба аясы, үш жылдық бюджетті бекіту кезеңі сәйкес келуі өңірдегі қызметімнің өзегіне айналды.
Сәл шегініс жасайын, осында орынбасар болып жүргенде елді-мекендердегі амбулаториялардың жағдайы қатты алаңдататын. Жылына асып кетсе үш-төрт амбулатория жаңартылатын. Бұл, шын мәнінде, нашар көрсеткіш еді. 200-дің үстінде елді мекенде денсаулық сақтау нысаны бар десек, оның жылына үш-төртеуі ғана жаңарып отыруы төмен нәтиже еді. Ұлттық жоба қабылданды, бізге қажетті 28 нысан жобаға енді. Осылайша Президент пәрменімен өмірге келген «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» жобасы дүр сілкініс әкелді.
Ауыл – алтын тамырымыз. Сол ауылды сақтау үшін инфрақұрылым ішінде медициналық қызметтің орны бөлек. Мектептердің, амбулаториялардың салынуы, аудандық ауруханалардың жақсаруы, сапалы ауызсудың берілуі, бәрі-бәрі Президент бастамасының шапағы. Осы арада айта кетейін, облыс әкімі Нұрлыбек Машбекұлының табандылығы нәтижесінде Қызылорда облысы осы ұлттық жобаны өз мақсатында, тиісті деңгейде қорытындылаған бірінші облыс атанды. Мұны өз саламызға қатысты еңсені тік ұстап айта аламын және қуанамын. Ұлттық жоба қолға алынған кезде министрлікте қызметте едім. Жобаның дайындалу, қабылдану сатысына атсалыстық. Ал жүзеге асырылуы осында басқармаға басшылық жасағанда өзімізге бұйырды.
Кешегі іргетасы қаланған перинаталдық орталық, бірі білсе, бірі білмес республикада осындай 8 нысан салынуы тиіс еді. Ол кейін 7-еу болды. 8-ші тұрған Қызылорда тізімнен түсіп қалды. Осыны облыс әкімі тиісті министрлікке шығып, қайта қостырды. Бізде ана мен бала орталығы бар, бірақ оның құрылыс сапасы, мүмкіндіктері кейінгі талапқа жауап бере ала ма? Осындағы бар мәселе түгелдей сүзгіден өтті. Заман өзгерді, талап қатайды, ана мен балаға сол орталықта көрсетілетін медициналық қызмет тіпті жаңарып кетті. Енді сәтін салса, көздеген мүмкіндіктер жаңа перинаталдық орталықта жүзеге асады.
– «Қазақстан халқына» қоры өңір медицинасына не әкелді?
– Осы арада бір мәселені айтайын. Медицина бойынша әуелгіде осындай қор арқылы бұлшықет жетіспеушілігі дертіне шалдыққан балалардың ұмытпасам ата-аналары бастама көтерді. Ондай қатерлі дертке шалдыққан елімізде 100-дің үстінде бала болды. Оның емі өте қымбат. Америкалық препарат 1 млрд теңге тұрады. Ол кезде алып беретін қаржы шектеулі, әрі ол дәрі Қазақстанда тіркелмеген. Содан шет елдердің тәжірибесін іздендік. Сөйтіп Ресейде «Круг добра» деген қор барын білдік. Ол қор тіркелмеген дәрі-дәрмекті алуға, ауыр науқастарға көмектесуге арналған. Әлгі қорға ресейлік ірі компаниялар, олигархтар, бай-дәулеттілер жылына бір мәрте қайырымдылық есебінде қаржы салып тұрады. Солай науқас балаларды емдейді.
Қаңтар оқиғасынан кейін «Қазақстан халқына» қоры құрылды. Осы қордың көмегімен бізде Арал, Жаңақорғандағы оңалту орталықтары, жылжымалы медициналық кешен, қаншама дәрі-дәрмек алынды. Қазірге дейін қордан өңірдегі тек медицина саласына 5 млрд теңгеден астам қаражат бөлінді. Бұл – үлкен қолдау. Енді қор арқылы 4 млрд теңгеге онкологиялық ауруханаға өте маңызды жабдық алуға келісім-шарт жасалды.
Өздеріңіз білетіндей, жуырда ғана Қызылордада ашылған «Орхун медикал» медициналық орталығы елімізде Маңғыстаудан кейін Қызылордада іске кірісті. Бұл орталық есепте тұратын онкологиялық науқастардың бірқатарына Астана, Алматыға сабылмай осында ем алуына қызмет көрсетеді. Жалпы осы орталықтың негізі өзіміз министрлікте жүргенде қаланып еді. Тізімге енді, ал тізімге алынған дүниені біздің басшы жүзеге асырмай қоймайды.
– Енді міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне келсек. Біздің бастапқы сұхбатымызға түрткі болған осы тақырып еді. Ел ішінде түрлі пікір бар. Ақ-қарасын қалай айырсақ болады?
– Жалпы Қазақстанда 20 миллионнан астам халық болса, соның ішінде МӘМС-ке қаржы төлейтіндері 4 миллионға жуық. МӘМС жүйесі енгізілгелі бірінші кезекте денсаулық сақтау саласының бюджеті едәуір көбейді. Облыста 2019 жылы МӘМС жүйесі іске қосылғанға дейін тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлеміне шамамен 45,9 млрд теңге бөлінген болса, 2026 жылға медициналық көмекті қаржыландыруға 130,9 млрд теңге көзделген. Оның ішінде ТМККК бойынша – 64,8 млрд теңге, МӘМС бойынша – 66,1 млрд теңге. Жүйені енгізудің арқасында денсаулық сақтау саласын қаржыландыру көлемі 285 пайызға өсті. Қаржыландыру көлемінің артуы медициналық ұйымдардың материалдық-техникалық базасын нығайтуға, қызмет көрсету сапасын жақсартуға және тұрғындарға медициналық көмекке қолжетімділікті кеңейтуге мүмкіндік берді.
Енді қараңыз, 2019 жылы бір тұрғынға арналған шығын көрсеткіші орташа есеппен 60041 теңгені құраса, жүйені іске асырудың арқасында бұл көрсеткіш 266 пайызға артып, 2026 жылы 159 990 теңгеге жетті. Демек, әрбір тұрғынға көрсетілетін медициналық көмек көлемінің едәуір артқанын және жүйенің тиімділігін көруге болады.
МӘМС жүйесі енгізілгеннен кейін медициналық көмектің қолжетімділігі мен көлемі айтарлықтай кеңейді. Атап айтқанда, жоғары технологиялық медициналық көмек көлемі кейінгі 5 жыл ішінде 206 млн теңгеден 1 046 млн теңгеге, яғни 5 есеге артып отыр. Бұл қаржы қымбат әрі күрделі медициналық қызметтерді, оның ішінде нейрохирургиялық, кардиохирургиялық, онкологиялық оталар, сондай-ақ трансплантация сияқты өмірлік маңызды операцияларды қамтамасыз етуге бағытталған. Қаржыландырудың артуына байланысты жыл сайын қызметтердің саны көбейіп, күрделі оталарды жасау мүмкіндігі кеңейіп келеді.
Медициналық оңалту қызметтерін қаржыландыру көлемі 60 млн теңгеден 4140 млн теңгеге артқан. Қазіргі таңда МӘМС жүйесінде сақтандырылған тұрғындар стационарлық, амбулаториялық және үй жағдайында оңалту қызметтерін пайдалана алады. Сонымен қатар, консультативтік-диагностикалық қызметтерді қаржыландыру көлемі 909 млн теңгеден 19 487 млн теңгеге артты. Бұл дегеніңіз тұрғындарды қажетті мамандардан кеңес алып, диагностикалық тексерулерден өткізуді қатамасыз етуге, ауруларды ерте анықтауға және асқынулардың алдын алуға мүмкіндік беріп отыр. Сондықтан бұл денсаулық сақтау саласын тұрақтандыруға, халыққа медициналық қызметтің қолжетімділігін арттыруға және жалпы елдің денсаулық деңгейін көтеруге бағытталған маңызды жүйе саналады.
Мысалы, Германияда міндетті медициналық сақтандыру 100 жылдан астам уақыттан бері жұмыс істейді. Ел тұрғындарының басым бөлігі сақтандыру қорларына міндетті түрде жарна төлейді, ал мемлекет әлеуметтік осал топтар үшін жарналарды өз мойнына алады. Сақтандырылған азаматтар дәрігерді және медициналық ұйымды еркін таңдау құқығына ие.
Францияда медициналық сақтандыру жүйесі аралас модельге негізделген. Мемлекеттік сақтандыру негізгі медициналық қызметтердің көп бөлігін қамтиды, ал қосымша ерікті сақтандыру азаматтардың жеке қажеттіліктерін өтеуге мүмкіндік береді. Бұл модель медициналық көмектің жоғары қолжетімділігін қамтамасыз етеді.
Ұлыбританияда денсаулық сақтау жүйесі салық есебінен қаржыландырылады. Азаматтар медициналық көмекті тегін алады, ал міндетті сақтандыру қағидаттары әлеуметтік теңдік пен жалпыға бірдей қолжетімділікке негізделген. Ал Оңтүстік Корея мен Жапонияда міндетті медициналық сақтандыру жүйесі мемлекет, жұмыс беруші және азаматтардың ортақ жауапкершілігіне сүйенеді. Бұл елдерде сақтандыру арқылы халықтың 95-100%-ы медициналық қызметпен қамтылған. Көршілес Ресей Федерациясында міндетті медициналық сақтандыру жүйесі 1993 жылы, Эстонияда 1992 жылы, Латвияда 1990 жылдары, Литвада 1997 жылы, Түркияда 2012 жылы қолданысқа енгізілген.
Жалпы біздегі МӘМС әлеуметтік жүйеге негізделген. Турасын айтқанда, дені сау, табыс тауып отырған адам сол МӘМС-ті пайдаланушыларға қолдау көрсетіп отыр. Бұл арада өзіміздің ұлттық болмысымыздың, әдет-ғұрып, таным-түйсігіміздің өлшемі айқындалатынын да ескермей болмайды. Жоғарыда келтірген цифрлар МӘМС-тің қажеттігіне дәлел болса керек. Ал онсыз әлгі айтқан 45,9 млрд теңгеге қайта келеміз. Мұны неге қайталап отырмын?
МӘМС болмаған кезде, яғни 2019 жылы өңірдегі денсаулық сақтау саласын қаржыландыру 45,9 млрд теңге ғана болды. Бәріміз білеміз, сырттан келген жоқпыз. Сол кездері бір ғана облыстық медициналық орталықта жыл аяғына қарай қаражат тапшылығынан тек шұғыл жағдайдағы науқастарға көмек көрсетілгені болмаса, жоспарлы ем, енгізу, күрделі ота жасау қызметтері шектелетін. Науқас амал жоқ келесі жылды күтетін. Айталық, 2019 жылы облыста 763 мың халық болса, әлгі 45,9 млрд жан басына шаққанда 60 мың теңге жобасында келеді. Ал қазір 818 мың халыққа 160 мың теңгеден қаражат келіп тұр. Демек, сақтандыру жүйесінің пайдасы бар.
– Мына дәлелдемелеріңізге қарап үлкен қолжетімділікті байқауға болады. Ал енді саладағы ірі жобалар туралы не айтасыз?
– Өздеріңіз білесіздер, Президент пен Үкіметтің қолдауы, облыс әкімінің іскерлігі нәтижесінде өңір медицинасы жақсы даму қалыптастырды. Аймақ басшысы бірде-бір көтерген бастамамызға қолдау білдірмей қалған емес. Үш жылда медицина саласы осыны сезінді.
2022-2025 жылдары аймағымызда 26 млрд 400 млн теңгеге 40 медицина нысаны салынып, пайдалануға берілді. Бүгінде облыс орталығында 36 млрд 400 млн теңгеге бір ауысымда 100 келушіге арналған емханасы және онкологиялық бөлімшесі бар 300 орындық көпбейінді аурухананың құрылысы қарқынды жүруде. Жыл соңына дейін пайдалануға беріледі. Әлгінде айтқандай, жақында құны 45 млрд 800 млн теңгеге 200 төсек-орынға арналған жаңа перинаталдық орталықтың, 14 млрд 700 млн теңгеге 500 келушіге арналған емхананың және 9 млрд 800 млн теңгеге Титов қыстағынан ауысымына 400 келушіге арналған №5 қалалық емхана құрылыстары басталды. Қысқасы, осының бәрі ел саулығы жолында жасалып жатқан игілік.
Әрине, кем-кетіксіз тіршілік жоқ. Дамыған мемлекеттердің өзі МӘМС жүйесін жөндеп, бірін алып, бірін салып, тәжірибе жүзінен өткізіп жатыр. Ал біздің бастамамызға бес-алты жылдың айналасы болды.
– Ойға алып, уақыты келмей қалған жоба бар ма?
– Ойда, ойда емес бастама ретінде балалар оңалту орталығын ашуды қолға алдық. Арал, Жаңақорған және қаладағы орталықтарды біріктіріп, облыстық оңалту жүйесін құру межесі тұр. Енді санаулы уақытта оның да кезегі келеді. Бұл біздің балаларымыз үшін, өзге өңірлерге сабылмай ем алу үшін жасалатын мүмкіндік.
Есептеулер бойынша, халықтың медициналық көмекке қанағаттану деңгейі облыста – 61 пайыз, республика көрсеткіші – 38 пайыз. Бұл өлшемді біз жүргізбейміз, арнайы ғылыми-зерттеу институттары сараптама жасайды. Ал олардың қай кезде келіп, кімнен, қалай талдау жасағаны бізге де беймәлім. Сондықтан осындай жетістіктердің артында күні-түні жауапкершілік арқалап, адам өмірі үшін күресіп жүрген әріптестерімнің еңбегі тұр.
Осында қызмет еткен үш жылда басшылар қолдады, қажет жерінде қорғады. Қанаттаса бірге жүрген әріптестер қарсы келген жоқ, әркез демеу, көңілге медеу болды. Шынайы ізгі-ниет мақсат жолын жеңілдетеді екен. Өңірде 3 мың дәрігер, 12 мың орта буын, 5 мыңға жуық өзге де медицина қызметкері, барлығы 20 мыңға тарта адам осы салада еңбек етуде. Осы үлкен саланың өте жауапты қызметін адал атқарып жүрген әріптестеріме шын көңілден ризалығымды жеткізгім келеді.
– Жаңа қызметіңізге сәттілік тілейміз.
Сұхбаттасқан
Қуат ШАРАБИДИНОВ,
«Сыр бойы»
