Әлем дамуының жаңа кезеңінде жасанды интеллект экономиканың ғана емес, қоғамның барлық саласына терең еніп отыр. Бұл – тек технологиялық тренд емес, елдің бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын негізгі факторлардың бірі.
Жасанды интеллект деген не және оның мүмкіндіктері қандай? Бұл туралы біз Қорқыт ата университеті Жасанды интеллект институтының директоры Нұрлан Құлмырзаевпен әңгімелескен едік.
– Нұрлан Серікұлы, осы жылды Мемлекет басшысы «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялады. Жалпы ЖИ-дің қоғамға беріп отырған ең үлкен пайдасы не деп ойлайсыз?
– Мемлекет басшысының бұл шешімі – уақыт талабы әрі өркениет көшіне ілесудің нақты қадамы. Мәселенің түпкі мәніне үңілсек, жасанды интеллект – адамзаттың мүмкіндігін еселейтін қуатты құрал. Оның ең үлкен пайдасы – бізді реактивті өмір сүру салтынан проактивті әрекет етуге жетелеуінде.
Бұрын біз мәселе туындағанда ғана қимылдайтынбыз. Ал қазір үлкен деректерді (Big Data) талдау арқылы болашақты болжауға, қауіптің алдын алуға мүмкіндігіміз бар. Ғылымда мұны предиктивті талдау дейміз. Мейлі ол медицинадағы дертті ерте анықтау болсын, немесе біздің саладағы киберқауіпсіздік болсын, ЖИ уақытты үнемдеп, дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі. Ол адамды бірізді, жалықтыратын жұмыстан босатып, шығармашылыққа, стратегиялық ойлауға жол ашады.
– ЖИ-дің дамуы қандай қауіп туындатуы мүмкін?
– Ең үлкен қауіп технологияда емес, адамның өзінде. Менің басты ұстанымым: «Қауіптісі – жасанды интеллект емес, табиғи интеллектінің жалқаулығы». Егер біз ЖИ-ге сұрақ қоюды ғана үйреніп, оның жауабын сыни тұрғыдан сүзгіден өткізбесек, ойлау қабілетіміз бәсеңдейді. Екінші мәселе – киберқауіпсіздік пен фейк ақпараттар. Қазір дауысты, бейнені айнытпай салу қиын емес. Технология – сиқырлы таяқша емес, ол – күшейткіш. Егер адамның ниеті бұзық болса, ЖИ оның зиянын мың есе күшейтеді. Сондықтан біз техникалық дамумен қатар, цифрлық этика мен жауапкершілікті қатар алып жүруіміз қажет.
– Оның әсерінен жұмыс орындарының қысқаруы мүмкін деген жайт қаншалықты өзекті?
– Бұл – қорқыныш емес, заңды эволюция. Тарихқа қарасақ, станоктар шыққанда да, компьютерлер пайда болғанда да осы үрей болған. Шын мәнінде, ЖИ адамды алмастырмайды, ЖИ-ді қолдана алатын маман ЖИ-ді қолдана алмайтын маманды алмастырады. Керісінше, жаңа мамандықтар пайда болып жатыр. Мәселе – бейімделуде. Біз жастарды дайын жауапты іздеуге емес, күрделі алгоритмдерді басқаруға үйретуіміз қажет.
– Адам ЖИ-ге шамадан тыс тәуелді болып кетуі мүмкін бе?
– Әрине бар. Егер біз шешім қабылдау құқығын толығымен алгоритмге беріп қойсақ, өз еркімізден айырыламыз. Адамның жаны, түйсігі және ниеті бар. Ал ЖИ-де тек логика бар. Логика әрқашан адами құндылықтармен сәйкес келе бермейді. Тәуелділіктен сақтанудың жолы – білім мен ішкі рухани өзек. Біз ЖИ-ді қожайын емес, серіктес ретінде қабылдауымыз керек.
– Байқасаңыз, қазір балалардың қолынан телефон түспейді. Енді тіпті ЖИ дамыған кезеңде кері әсерінен қалай қорғауға болады?
– Тыйым салу – ең тиімсіз жол. Қорғаудың ең дұрыс әдісі – иммунитет қалыптастыру, яғни оларға технологияның ішкі құрылымын көрсету. Жастар телефондағы әдемі қосымшаны сиқыр деп қабылдамауы керек, олар оның артындағы кодты, алгоритмді, логиканы түсінуі тиіс. Біз институтта студенттерге тек батырманы басуды емес, сол жүйенің қалай жұмыс істейтінін үйретеміз. Жастар тұтынушы емес, жасампаз (creators) болуы керек. Сонда ғана олар технологияның құлы болмайды.
– Болашақта адамды басқаруы мүмкін деген пікірге көзқарасыңыз қандай?
– Ғалым ретінде де, азамат ретінде де айтарым: ЖИ-де сана (consciousness) және ерік-жігер жоқ. Ол қанша жерден ақылды болса да, оның мені жоқ. Басқару – ол ниеттің жемісі. Ал ниет – тек тірі жанға тән қасиет. Сондықтан, «Терминатор» фильміндегі сценарийден гөрі, адамдардың технология арқылы бір-бірін басқару қаупі шындыққа жанасады. Тізгін әрқашан адамның қолында болуы шарт.
– Қарапайым адам ЖИ-ді қауіпсіз әрі тиімді пайдалану үшін нені білуі керек?
– Үш қарапайым ереже бар. Біріншісі – «Сенбе, тексер». Интернетте көрген ақпаратты, суретті ресми дереккөзбен салыстыру. Екіншісі – дербес деректерді қорғау. Үшіншісі – ЖИ құралдарын (ChatGPT, Gemini және т.б.) күнделікті өмірді жеңілдету үшін қорықпай қолдану. Бұл – қазіргі заманның сауаттылық өлшемі.
– ЖИ дәуірінде қандай мамандықтар сұраныста болады?
– Қазіргі тренд – Prompt Engineering (ЖИ-ге дұрыс тапсырма беру шеберлігі), Big Data сарапшылары және киберқауіпсіздік мамандары. Бірақ менің ойымша, гуманитарлық ғылымдар мен техниканы ұштастыра алатын мамандар алтынға бергісіз болады. Мысалы, қазақ тілін цифрлық әлемге бейімдейтін компьютерлік лингвистер. Себебі ұлттық кодты технологияға енгізу – болашақтың еншісінде.
– Сіз басқаратын институт биыл қандай жобаларды іске асырады?
– Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Жасанды интеллект институты өңірдегі цифрлық трансформацияның орталығы болуды мақсат етіп отыр. Біз биыл қоғам үшін маңызды әрі нақты нәтиже беретін бірнеше ауқымды бастаманы қолға алдық.
Біріншіден, өңірлік киберқауіпсіздік мәселесі. Қазір интернет алаяқтық өршіп тұр. Осыған орай, біз «PhishGuard AI» жобасын әзірледік. Бұл жүйе фишингтік және алаяқтық сайттарды автоматты түрде анықтап, бұғаттауға қауқарлы. Біз бұл жоба арқылы құқық қорғау органдарына техникалық қолдау көрсетіп, халықтың қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге үлес қосамыз.
Екіншіден, ұлттық мазмұн. Тілімізді цифрлық кеңістікте сақтау үшін қазақ тіліндегі үлкен тілдік модельдерді (LLM) жасақтау және NLP (табиғи тілді өңдеу) бағытында ғылыми жұмыстар жүргізілуде. Бұл – стратегиялық маңызы бар бағыт.
Үшіншіден, білім беру экожүйесін дамыту. Студенттеріміздің стартап жобаларын жүзеге асыру үшін aiproject.kz порталын іске қосып жатырмыз. Сонымен қатар, еліміздің жетекші техникалық университеттерімен (Сәтбаев университеті, ШҚТУ) бірлесіп, «Qazaq AI Alliance» консорциумын құру жұмыстары жүргізілуде.
Төртіншіден, білім трансферті. Институтымызда жинақталған озық тәжірибені тек университет қабырғасында қалдырмай, облыс мектептері мен колледждеріне таратуды жоспарлап отырмыз. Арнайы әдістемелік құралдар арқылы мұғалімдер мен оқушыларға жаңа технологияларды тиімді қолдануды үйрету – біздің әлеуметтік жауапкершілігіміз. Мақсат – Қызылорданы жай ғана технологияны тұтынушы емес, сапалы цифрлық өнім жасайтын интеллектуалды орталыққа айналдыру.
– Әңгімеңізге рақмет!
Әңгімелескен
Айсәуле ҚАРАПАЕВА,
«Сыр бойы»
