Елімізде, оның ішінде Қызылорда облысында киік, ақбөкен сияқты түз жануарларының саны қанша? Оларды ату заңды ма? Биыл қыста Арал ауданында ақбөкендердің топтасып жүргенін, тіпті елді мекендерге дейін кіргенін білеміз. Бұл қаншалықты қалыпты? «Охотзоопром» ӨБ РМК Қызылорда өңірлік филиалының басшысы Расул Маханов өзара әңгіме барысында осы және өзге де сұрақтарға жауап берді.
– Ақбөкеннің арасында Қызылорда облысында тұрақтайтыны өте аз. Ұлытау, Қостанай, Ақтөбе облыстарын мекендейтін олар қыс мезгілінде қар қалың жауып, қорек таппаған соң жайылымдық жер іздеп осында келеді. Бұл – табиғи заңдылық. Әлеуметтік желіде тараған бейнежазбада киіктердің әлсірегені туралы жазылды. Бұл да алаңдайтын нәрсе емес. Қарашадан желтоқсанға дейін киіктердің күйлеу кезеңі өтеді. Бұл уақытта көбінесе аталықтары әлсіреп, күші қалмайды. Қызметкерлеріміз Арал ауданына барып, аң айдау, оларға жем шашу жұмысын жүргізді. Қазіргі күні аталықтары әлденіп алды, – деді Расул Маханов.
Филиал қызметкерлері Арал ауданының аумағынан әр жерден, қар астынан 12 бас киік аталығының өлексесін тапқан. Былтыр 463 бас аң өлексесі залалсыздандырылған болатын.
– Бүгінде елімізде үш популяцияда есеп бойынша 3 млн 978 мың бас киік тіршілік етеді. Орал популяциясы – 2 млн 300 мың, Бетпақдала популяциясы – 1 млн 600 мың, Үстірт популяциясы – 78 мың. Киік саны он жыл шамасында 40,4 пайызға көбейген. Бұл – былтырғы санақ қорытындысы, санақ төлдейтін сәуір, мамыр айларында жүргізілгенін ескеруге тиіспіз. Біздің есебімізше, Сыр өңірінде 60-65 мыңдай киік бар. Оның 30 мыңнан астамы Арал ауданының аумағында шоғырланған. Киік – тез көбейіп, тез азаятын аң. Қыс қатты, қар қалың болған 1992 жылы киіктер көптеп қырылған көрінеді. Саны тіпті 15 мыңға дейін түсіп кеткен деген дерек бар. Жиырма жылдан астам уақыт көбею тенденциясы байқалды. 2013 жылы еліміздің солтүстік бөлігінде қайтадан аурудан қырылып қалды. Кейін тағы көбейе бастады. Миграция жолымен кезінде киік Қызылорда облысы арқылы Өзбекстанға өтіп кеткен жағдайлар болған, – деді филиал басшысы.
Былтыр шілде-желтоқсан айлары аралығында Батыс Қазақстан, Қостанай, Ақмола, Ұлытау және Қарағанды облыстарының аумағында киік санын реттеу жұмысы жүргізілді. Мамандар мұның себебін сайын дала сұлуының көбеюімен байланыстырады.
– Көктемнен бастап киік егістік алқаптарын таптап кетеді. Егінмен айналысатын шаруа қожалықтарының өкілдері «егінге түседі, еккенімізді тып-типыл етеді» деп шағымданады. Түгендеу жұмысы осындай өтініш негізінде қолға алынған. Киікті аулауға «Охотзоопром» мекемесі қызметкерлерінің қадағалауымен аңшылар жалданды. Нәтижесінде былтыр табиғи ортадан 196 210 бас киік алынды. Олардың еті ет комбинаттарына өткізілді. Ал мүйізі «Охотзоопром» мекемесінің Алматы қаласындағы сақтау орнына жиналды. Әрқайсысының тұсына реттік саны қойылған, арнайы температурада сақтаулы тұр. Мүйізді фармацевтикалық мақсатқа пайдалану бағытында Үкімет іс-шаралар жүргізіп жатыр, – деді Расул Маханов.
Жалпы ақбөкен жойылып кету қаупі төніп тұрған аң болып есептеледі. Бірақ саны көбейгесін 2023 жылы бұл тізімнен алынды. Дегенмен, түз еркесін заңсыз атқаны үшін елімізде қылмыстық жауапкершілік қарастырылған. «Охотзоопром» филиалының қорғау аймағында инспекторлар өткен жылы 17 қылмыстық деректі анықтаса, биылдыққа 2 браконьерді қолға түсірген.
Назерке САНИЯЗОВА,
«Сыр бойы»
