Ұлтты біріктірген ұлы жиындар
Құрылтай туралы айтқанда, «бұл – түркі-моңғол халықтарының, оның ішінде қазақтың төл сөзі. Түпкі мағынасы құралу, жиналу, түгелдену дегенді білдіреді» деген анықтама көңілге қонады. Өйткені күні бүгінге дейін үлкен ас-жиынға ағайын-туыс түгел келгенде, «бәріміздің басымыз құралып қалды» деп қуанатынымыз бар.
Ал құрылтайдың тарихы арғы дәуірлердің қойнауына, Шыңғыс хан империясы құрылғаннан бергі кезеңге кетеді. Қазақ тарихындағы Қарақұмдағы халық құрылтайы, Ордабасыдағы құрылтай елдегі өзекті мәселелерді шешу үшін шақырылғаны белгілі. Хандық өкілдері 1710 жылы Қарақұм құрылтайына жиналып, жоңғар басқыншылығына қарсы күрес ұйымдастыру үшін үш жүздің басын қосқан.
Елді бірлікке ұйыстырып, рухын көтерген жиынды ұйымдастыруға ықпал жасаған Әз Тәуке хан болды. Осы бірігудің, күш қосудың нәтижесінде басқыншыларға соққы берілді. Қазақ қоғамының шиеленіске толы ішкі-сыртқы жағдайы ретке келді.
Тарихшы-ғалым Манаш Қозыбаев «Жауды шаптым ту байлап» деген еңбегінде Қарақұм құрылтайына «ұлы құрылтай» деп баға берген. «Халқымыз Ордабасыға 1726 жылы екінші рет бүкілқазақтық құрылтайға ұзақ жол жүріп жетті. Ол Қасым хан салған қасқа жол, ол Салқам Жәңгір салған Отанды қорғау қабілетін баянды ету жолы, ол Әз Тәукенің Күлтөбенің басында күнде кеңес өткізіп салған «Жеті жарғы» жолы» делінген кітапта.
Сол кезеңде Қарақұм үш жүзге тең орта, қолайлы жер болыпты. Тарихи басқосу болған қазіргі Арал ауданында осы атаулы оқиғаның 300 жылдығына арналып іс-шаралар өткізілді. Қарақұм құрылтайын жоңғарларға қарсы соғысты ақылдастық жиыны деп қана айтуға болмас, бұл ел басқару ісіне ірі жаңашылдықтар енгізілген аса маңызды басқосу еді.
Тағы бір тарихи құрылтай Ордабасыда өткен. Бұл халқымыз «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның» қасіретіне ұшыраған сын сағатта үш жүздің басын қосқан жиын болды. 1726 жылы Бадам өзені бойындағы Ордабасы тауында үш жүзден хандар, сұлтандар, билер мен батырлар, ел ішіндегі даңқты қолбасшылар жиналды. Жоңғар басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық азаттық күресті ұйымдастыруды ойласқан, қазақтың келешектегі тағдырын шешкен басқосу болғаны тарихта таңбаланған.
Ордабасы құрылтайынан кейін Бұланты-Білеуті, Аңырақай шайқастары өтіп, қазақ жасақтары жауына күйрете соққы берді. Бұл жеңістер қазақ халқының рухын көтерді, ұлт біріккенде ғана күш екенін дәлелдеді.
Бүгінде Ордабасы төбесінде осы құрылтайдың тарихи маңызын айқындайтын үш бидің ескерткіші орнатылған. Бұл ескерткіш қазақ халқының тәуелсіздігі мен бостандығы жолында бір қолдың саласындай, бір үйдің баласындай болып біріккенінің мәңгілік белгісіндей асқақтап тұр.
Алаш құрылтайлары
1917 жылы Орынборда өткен Бірінші жалпықазақ құрылтайында «Алаш» партиясын құру туралы шешім шығарылған. «Съезд қаулысы халыққа мағлұм. Партия ұраны десек, бабамыздың «Алаш» ұранынан артық ұранды іздесек те таба алмаймыз. Сүйтіп қазақ саяси партиясының атын «Алаш» қою әуре болмастан ауызға түсіп тұр. Жалпы қазақ съезінің қаулысын қабыл етіп, қазақ өз алдына саяси партия болуын қостайтындар сайлауда кандидат списогін «Алаш» партиясының списогі деп жүргізулері керек» деп жазды «Қазақ» газеті сол уақыттағы нөмірлерінің бірінде.
Тағы да осы «Қазақ» газетінде Міржақып Дулатұлы: «Ресейде неше түрлі партия бар. Бірақ ешқайсысының бағдарламасы қазақ ұлтының мұрат-мүддесіне сай келмейді» деп жазыпты. Зерттеушілер бұл кезеңде қазақ зиялылары ұлттың жоғын жоқтайтын партия құруды көздеген дейді.
Тарихшылардың сөзіне сүйенсек, қазақ зиялылары дәл осы басқосуда сол замандағы қазақ қоғамының ең өзекті мәселелерін көтерген. Күн тәртібіне қойылған он төрт мәселе мемлекеттік құрылысқа, Қазақ автономиясына, жер, халық милициясы, земство, оқу, сот, дін, әйел мәселелеріне, Бүкілресейлік құрылтай жиналысы, Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі, Қазақ саяси партиясы, Жетісу оқиғасы, Киевте өтетін Бүкілресейлік федералистер съезіне және Санкт-Петербургтегі оқу комиссиясына қазақтан өкіл жіберуге қатысты болды.
Қабылданған қаулыда «Осы күнгі дайын әскер орнына халық милициясы құрылсын. Жалпы міндетті бастауыш оқу аса қажет. Бастапқы екі жылда оқу баланың ана тілінде болсын. Мектеп кітаптары болсын, өзге баспасөздер болсын, бәрі де «Қазақ» емлесімен жазылсын» делінген.
Қаулының «Суд мәселесі», «Дін мәселесі», «Әйел мәселесі» деп аталатын тармақтарында «Осы күнгі қазақтың народный суды жоғалсын. Өзгерілетін судтың орнына қазақ тұрмысына лайық айрықша суд құрылсын. Мағлұматты адамдардан жаңа судтың жобасын жасауға әр облыста суд комиссиясы болсын», «Ақмола, Семей, Жетісу, Торғай, Орал һәм Закаспий (Маңғышлақ уезі) облыстарының қазақтары уақытша Орынбор муфтилігіне қарасын. Қазақ бөлімінің істері таза қазақ тілінде жазылсын», «Әйелдер саяси құқықта ерлермен тең болсын, тағы да басқа шешімдер қабылданған.
Бірінші жалпықазақ құрылтайы осылайша тәуелсіздікке ұмтылған ерлердің ерік-жігері жария болған, «Алаш» партиясын тарих сахнасына шығарған, ел тағдырына қатысты шешімдер қабылданған басқосу ретінде қазақ жылнамасына жазылды.
Сол 1917 жылдың соңында Орынборда екінші жалпықазақ құрылтайы өтіп, Алаш автономиясы жарияланды. Бар қазақтың басын бір тудың астына біріктіруге үндеген Алаш идеясының мұраты айқындалды. Ұлт көсемі Әлихан Бөкейханов бір сөзінде: «Әр ұрпақ өзіне артылған жүкті жетер жеріне апарып тастағаны дұрыс. Әйтпесе, болашақ ұрпағымызға аса көп жүк қалдырып кетеміз» деген еді. ХХ ғасыр басындағы Алаш қайраткерлері «өздеріне артылған жүкті» мойымай көтеріп, нысанаға алынған тәуелсіздік мәселесін ұлттың жадына өшпестей жазып кетті.
Жер-жаһандағы қазақтың басын қосқан
Еліміз тәуелсіздігін алғаннан кейінгі Дүниежүзі қазақтарының алғашқы құрылтайы 1992 жылы өтті. Оған әлемнің 33 елінен 800-ден аса қандас қатысты. Шеттен келгендер киелі де көрікті жерлерді аралады, ата-баба рухына тағзым етті.
Дүние жүзінің түкпір-түкпіріндегі қандастар тұңғыш рет алқалы жиын, салтанатты мәжілісте бас қосты. Қауымдастық құрылып, оның жарғысын қабылдау, басшы органдарын сайлау мәселелері талқыланды.
Екінші құрылтай 2002 жылы Түркістанда өтіп, оған алыс және жақын 32 шет мемлекеттен 400-ден астам өкіл қатысты. Осының алдында ғана тарихи қаланың 1500 жылдығы аталып өткен болатын. Құрылтайда тарихи отанына оралуды аңсап жүрген қандастар қатарының толығуы жайында сөз болды. Осы жолы көші-қон квотасының мөлшерін ұлғайту жоспары қарастырылды.
Мемлекеттік бағдарлама қабылданып, тарихи отанына оралушылар саны артты. Қандастар ұлттық экономикадан бастап, өндіріс, сауда, кәсіпкерлік, өнер, тағы басқа салалардың дамуына үлес қосты.
Қазақтардың үшінші Дүниежүзілік құрылтайы 2005 жылы Астанада өткізілді. Оған алыс және жақын 32 шет мемлекеттен, соның ішінде Ресейден, Қытайдан, Аустриядан, Чехиядан, Норвегиядан, Италиядан, Сингапурдан, Мысырдан, 300-ден аса, сондай-ақ Қазақстанның барлық облыстары мен Алматы және Астана қалаларынан 200-ден астам өкіл қатысты.
Алқалы жиында шетелде тұратын қазақ жастарын Қазақстанның жоғары оқу орындарында оқыту үшін жағдай жасау, сондай-ақ тарихи отанына инвестициялар орналастыру мүмкіндіктері талқыланды. Бизнес байланысты нығайту, шеттегі қандастардың республика экономикасы туралы толығырақ ақпарат алуына ықпал ету, кәсіпкерліктің даму жағдайы, мемлекет пен бизнес-қоғамдастықтардың өзара қарым-қатынасы секілді мәселелер қаралды.
Ел тәуелсіздігінің 20 жылдығы қарсаңында, яғни 2011 жылы төртінші құрылтай өтті. Оған Қазақстандағы және басқа елдердегі жастар ұйымдарының, студенттер бірлестіктерінің көшбасшылары, таяу және алыс шетелдерден, 35 мемлекеттен 380 делегат, сондай-ақ Алматы мен Астана қалаларынан, еліміздің өңірлерінен 300-ден астам өкіл шақырылды. Делегаттардың 60 пайызын 30 жасқа дейінгі жастар құрады. Олардың қатарында шығармашылықтың, ғылым, педагогика, зияткерлік, бизнес, спорт салаларының, мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың, бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері болды. Ұлттық спорт түрлерінен әртүрлі жарыстар, халықаралық жыр мүшәйрасы, қолөнер шеберлерінің көрмесі өтті.
Дүниежүзі қазақтарының бесінші құрылтайы 2017 жылы өтіп, «Шетелдегі қазақ диаспорасы: мәдениет, спорт, ақпарат құралдары жөнінен қолдау және дін істері мәселесі», «Шетелдегі қазақ диаспорасы: этникалық көші-қонның әлеуметтік сипаты және бейімделудің өзекті мәселелері», «Қазақстанға білім алу мақсатында көшіп келу: ҚР Білім және ғылым министрлігінің кезекті міндеттері», «Шетелдегі қазақ диаспорасы: Қазақстанмен бизнес, кәсіпкерлік және ауыл шаруашылығы саласындағы серіктестік», «Қазақстандағы денсаулық сақтау мәселелері және шетел қазақтары» тақырыптары талқыланды.
Толғақты мәселелер талқыланған төрт құрылтай
«Жаңа Қазақстан бір күнде немесе бір жылда құрылмайтыны анық. Бұл – бүкіл қоғамды өзгертетін күрделі әрі ұзақ үдеріс. Мұны жүзеге асыру үшін бір ғана билік әрекет етсе, бұл, әрине, жеткіліксіз. Бүкіл ел болып жұмылсақ, көздеген мақсатымызға жетеміз. Сол себепті, мен Жолдауымда Ұлттық құрылтай шақыру туралы бастама көтердім.
Құрылтай шақыру – ертеден келе жатқан ата дәстүріміз екенін жақсы білесіздер. Бабаларымыз маңызды мәселелерді осындай алқалы жиында талқылаған. Халық өзара ақылдаса отырып, бір тоқтамға келген. Мұндай шешімдер бүкіл елді біріктірген.
Төл тарихымызда ұлт тағдырын шешкен құрылтайлар болған. Оның көбі халқымыз үшін маңызды кезеңде өткізілген. Талас құрылтайынан кейін Алтын Орда дербес мемлекет болды. Қарақұм және Ордабасы құрылтайлары жұртымызды ел қорғауға ұйыстырды. Орынбордағы бірінші қазақ құрылтайында Алаш партиясы құрылды. Екінші құрылтайда Алаш автономиясы жарияланды.
Егемендік кезеңінде Дүниежүзі қазақтарының алғашқы құрылтайы өткізілді. Бұл жиында сырттағы қандастарымыз Атамекенге шақырылды. Ұлы көш Тәуелсіз Қазақстанға бет алды.
Қазақ құрылтайларының бәрі ел дамуына зор өзгеріс әкелген. «Кеңесшіл ел кемдік көрмейді» деген нақыл сөз содан қалса керек. Біз бабалар жоццлын ұстанып, Құрылтай шақыру дәстүрін жаңғырттық».
Бұл – Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлытауда өткен бірінші құрылтайда сөйлеген сөзі.
Ұлытаудан кейін Түркістан, Атырау, Бурабайдағы алқалы жиындарда Қазақстан қоғамын ортақ мақсатқа жұмылдыруға арналған бірегей идеялар талқыланып, Ұлттық құрылтай стратегиялық қадамдар ұсынатын институтқа айналды.
Құрылтай мүшелері осы құрылымның төрт отырысы мен жұмыс кездесулерінде көптеген бастама көтерді. Оның басым бөлігі орындалды. Мәселен, қоғамда еңбек құндылығы идеологиясын ілгерілету, тіл саясатын дамыту, еліміздің ақпараттық доктринасын жүзеге асыру, заңсыз ойын бизнесіне және лудоманияға қарсы күрес, оқушылар мен жастар арасында электронды темекі/вейп тұтынудың алдын алу мәселесі талқыланды. Сонымен қатар, «Балалар кітапханасы» бағдарламасы, волонтерлікті дамыту мен қолдаудың 2024-2026 жылдарға арналған жол картасы сияқты маңызды құжаттарды қабылдау ұсынылды.
Құрылтайдың гуманитарлық бағыттағы жұмыстарына тоқталсақ, «Әзірет Сұлтан» тарихи-мәдени музей-қорығына ұлттық мәртебе беріліп, Ясауи мұраларын зерттеуге арналған ғылыми орталық құрылды, халықаралық симпозиум өтті. Мектептерге арналған «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы дайындалды. Ұлттық кітап күні белгіленді. Құрылтайда көтерілген бастамаларды жүзеге асыру аясында 16 заң қабылданды. Атап айтқанда, «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» заңға түзетулер енгізіліп, 25 қазан – Республика күні ұлттық мереке мәртебесіне ие болды. «Түркістан қаласының ерекше мәртебесі туралы» заң қабылданды. «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» заңға, ғылым және білім беру мәселелері жөніндегі заңнамаларға түзетулер енгізіліп, креативті индустрияны қолдауға арналған заңнамалық шаралар нақтыланды. Жұмысшы мамандықтар мәртебесін көтеру үшін 9 құрметті атақ берілетін болды. Әйелдердің құқығы мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, есірткі өндірушілер мен оны тасымалдаушылардың жауапкершілігін саралау, вандализммен күрес және табиғи объектілерді қорғау, бұқаралық ақпарат құралдары жөніндегі заңнамаларға түзетулер енгізілді.
«Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» заң қабылданды, «Айбын» орденінің түрлі дәрежесіне майдангер-батырлар Сағадат Нұрмағамбетовтің, Бауыржан Момышұлының және Рақымжан Қошқарбаевтың есімі берілді. Ономастикаға және символикалардың бірыңғай стандартына қатысты түзетулер енгізіліп, мемлекеттік наградаларға толықтай немесе оның кейбір элементтеріне түр-сипаты ұқсас наградаларды даярлауға, онымен марапаттауға тыйым салатын заң қабылданды.
Қазір тағы 5 заң жобасы, атап айтқанда, археология саласына қатысты, арнайы қажеттіліктері бар балаларды кешенді қолдау, ғылым қалашықтарын құру, коммерциялық емес ұйымдар, мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс туралы заң жобалары әзірленіп жатыр.
Осылайша Ұлттық құрылтай ел дамуына қатысты ұзақ мерзімге арналған күн тәртібін қалыптастыратын маңызды құрылымға айналды.
Гүлжазира ЖАЛҒАСОВА,
«Сыр бойы»
