«Музей – өткенді оятып, болашаққа із қалдырар мәдени мекен» десек, қате айтпаған болар едік. Ғылыми қызметкерлердің жобалары аясында қорға тарихи жақұт түсіп, «Жас өлкетанушы» жобасы бойынша сирек кездесетін жәдігермен толықты. Ол – белемнит. Белемниттер (лат. Belemnіtіdа) – басаяқтылар класына жататын, өліп біткен омыртқасыз жануарлар отряды. Юра және бор дәуірлеріне жатады. Музей қорына омыртқасыз малюскалардың тасқа айналған бөлігі өткізілді.
Жобаға қатысушы Арал ауданы Абай елді мекенінің №59 орта мектеп оқушысы Мерей Мұратқызы аталған жәдігерді «Шөгінді тау жынысы – сіңіртас» деп өзіндік зерттеу жұмысын жасап өткізген болатын. Музей қызметкерлері жәдігердің құрылымына, аңыз-әпсанасына, шипалық қасиетіне қарап, «шөгінді тау жынысы» деген болжамды тереңірек зерттеуге кірісті. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті «Жаратылыстану» факультетінің оқытушыларымен кеңесе отырып, жәдігердің белемнит екенін анықтады.
Белемнит түсі сұр, құдды найза ұшы тәрізді сүйірленген, жылтыр келген. Оқушының зерттеуі бойынша Арал маңындағы Құлжымыр-Қасқатөбе, Тамдықайнар жерлеріндегі жоталы төбешіктің сайынан табылған. Жергілікті халық сыртқы көрінісі мен қаттылығына қарап, белемнитті «сіңіртас» деп атаған. Қатты, ұзынша, сүйекке келетін құрылымы қатқан сіңірдей әсер қалдырады. Халықтық танымда ол тасқа айналған сіңір ретінде қабылданған.
Музей қорындағы белемниттің барлығы дерлік, бөлшек күйінде, қақ ортасынан бөлінген. Ортасынан ұзындығын бойлай жіпше тәрізді із бар, ең ұзын белемнит 7 см. Мерей осы белемниттің түрлі тері жарақаттарына, күйгенге, тіпті қан қысымына көмегін тигізгенін жазған. Қазақтың халық медицинасында сіңіртас сүйек, сіңір, буын ауруларына, қан тоқтатуға, жараның тез жазылуына, асқазан мен бүйрек ауруларына пайдаланылған. Зерттей келе, Қытай халық медицинасында да пайдаланатынын байқауға болады. Қытай халық емшісі доктор Джаоның айтуынша, белемниттік препаратты қабылдағандар гастрит пен асқазан жарасынан зардап шекпейді.
Белемниттер Mollusca типіне, Cephalopoda класына, Coleoidea подкласына жатады. Олар қазіргі кальмарлар мен каракатицалардың ерте эволюциялық тармағы болып есептеледі, 95% кальцийден тұрады, қалған 5 пайызы 70 басқа элементтен түзіледі. Бір қызығы, тастың химиялық құрамында мезозой дәуірінде біздің планетада болмаған улы заттар жоқ делінген.
Энергиясы күшті, тарихы бай тас. Ол біздің планетамызда шамамен 70 миллион жыл бұрын өмір сүрген ең көне моллюскалар денесінің тасқа айналған түрі. Денесі жұмсақ болғанымен, ішкі қаңқасы жақсы дамыған. Ол үш негізгі бөліктен тұрған:
Ростр – оқ немесе найза тәрізді қатты құрылым;
Фрагмокон – камераларға бөлінген жүзу аппараты;
Проостракум – бұлшықеттер бекінетін жұқа пластина.
Ғалымдардың пайымдауынша, белемниттер белсенді жүзетін жыртқыштар болған. Олар ұсақ балықтармен, шаян тәрізділермен қоректеніп, реактивті қозғалыс арқылы тез жүзе алған.
Қазақстанның батыс және оңтүстік аймақтарында, әсіресе бор және юра жүйелерінің шөгінділерінде белемнит рострлары жиі кездеседі. Халық арасында оларды «шайтан оғы», «найза тас», ал Арал өңірі халқы «сіңіртас» деп атаған. Бұл атаулар олардың пішініне, түр формасына байланысты қалыптасқан болуы керек.
Аңыз-әпсаналарда белемниттің пайда болуы халық арасында мифологиялық сипатта түсіндірілген. Үшкір, найза тәрізді пішініне байланысты ол «найзағай тасы» немесе «аспаннан түскен жебе» деп аталған. Халық сенімінде мұндай тас найзағай түскен жерде пайда болады және оны сақтаған үйге апат жоламайды деп есептелген.
Кейбір аңыздарда белемнит жын-шайтанға қарсы атылған көк жебе ретінде сипатталады. Сондықтан ол қорғаныштық қызмет атқаратын киелі зат саналып, тұрмыста түрлі ырым-жоралғыларда қолданылған.
Белемнит мысалында халықтың табиғи құбылыстарды мифологиялық сана арқылы түсіндіргенін байқауға болады. Ғылым оның нақты биологиялық және геологиялық табиғатын ашса, аңыз-әпсаналар оның мәдени-рухани мәнін айқындайды. Бұл екі қырды қатар қарастыру табиғи нысандардың қоғамдағы рөлін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Белемнит – палеонтологиялық маңызы зор табиғи нысан ғана емес, сонымен қатар халықтық дүниетанымда ерекше орын алған мәдени белгі. Ол – ғылым мен мифтің, табиғат пен руханияттың өзара сабақтастығын көрсететін құнды мұра. Мұндай нысандарды зерттеу табиғи және мәдени мұраны кешенді түрде сақтауға жол ашады.
Ләззат ЖАЛҒАСБАЙҚЫЗЫ,
өлке тарихы бөлімінің ғылыми қызметкері
