Институтты бітіргесін бір жарым жылдан соң, жетпісінші жылдың қаңтарында облыстық күріш тәжірибе стансасына ғылыми қызметкерлік жұмысқа тұрдым. Көктем шығысымен егіс басында, күннің астында, желдің өтінде жүріп, топырақ қайрап шаң жұтып, батпақ кешіп ғылым қуамыз, білім іздейміз. Міне, сол заманда Қарауылтөбе қыстағында Алтынбек Ерназарұлымен таныстым. Сол жылы еліміздің бас оқу орны Қазақ мемлекеттік университеті аспирантурасына түсіп, осы жерде далалық тәжірибе жасап жүр екен. Ғылыми тақырыбы – «Күріш дақылының пісіп-жетілу кезіндегі белок пен көмірсутектерінің түзілуі». Мақсаты – күріш дақылының биологиялық ерекшеліктерін пайдалана отырып оның өнімділігін арттыру.
«Жолдасыңды айт, кім екеніңді білейін» деген аталы сөз бар. Осыны «Ұстазыңды айт, кім екеніңді байқайын» деп өзгертсе, шындықтан онша қашық кете қоймайтын сияқтымыз. Ғылымды енді бастаған жастық шағымызда Қызылордада жалғыз ғана жоғары оқу орны болатын. Ол – педагогикалық институт. Мұғалімдері жұрттың аузында. Айтулы топ басында Әуелбек Қоңыратбаев, Қабдуали Ахметов, Мәди Кереев, Әбшайіт Оразалиев, Сламхан Бекбаев, Нұрадин Дарқұлов, Нұрлыбек Жүнісов, Мұстафа Матаев, Құдайберген Жаңабергенов, Сахабадин Елубаев, Әли Байжолов, Байғара Тайлақбаев, Айжігіт Нұрғазарынов, Қареке Ділімбетов, Құдайберген Балтаев, Әди Ибрагимов, Сейдуәли Тайбеков, Бимағамбет Ділманов, Есқазы Исабеков. Олардың айтқан сөздері ел арасында аңызға айналған уақыт еді-ау, сол кезең. Кейін сол алқалы, абыройлы, алып азаматтар Алтынбек Ерназарұлына да, маған да, Сыр өңірінің білім мен ғылымына ден қойып ұмтылған барша жастарына да үлгі-өнеге болғаны анық. Сол кездегі жастардың барлығы осы тұлғалы азаматтарға қарап, бой түзейтін.
Алтынбек Ерназарұлы 1942 жылдың мамыр айында Сырдария ауданы Комсомол ұжымшарына қарасты Колос бөлімшесінде мұғалім отбасында дүниеге келген. Әкесі Ерназар Жүнісов 1917-1948 жылдар арасында «Қызыл мұғалім» атаныпты. Осы жай айтылған бір сөйлемде көп мән жатқандай. Сол күрделі де қиын-қыстау заманда қарапайым ұстаздың жоғары атаққа ие болуында қыруар еңбек, жаңа орнаған заманға деген зор сенім, терең білім, қасиетті ата-баба тектілігі көрінген болар. Сөз жоқ, осындай абыройлы отбасында өсіп тәрбие алуы Алтекең замандасымыздың өмірлік ұстанымының игілігі мол өнегемен қабаттасуына кезіктіріп нығайта түскенінде күмән болмаса керек.
Ол 1959 жылы Қызылордадағы Ғани Мұратбаев атындағы қазақ орта мектебін бітірді. Сол жылы Қызылорда педагогикалық институтына түсіп, 1964 жылы оны «Орта мектептің биология және ауылшаруашылық негіздерінің мұғалімі» мамандығы бойынша аяқтап шықты. 1973 жылы кандидаттық диссертациясын сәтті қорғады. 1979 жылы «Зоология» кафедрасына аға оқытушылық қызметке тұрды. Тынымсыз шығармашылық ұмтылыс арқасында оқу-тәрбие ісінің сапасын жақсарту мақсатында ғылыми, оқу-әдістемелік мақалалар мен ұсынымдар жазып, оларды оқу үдерісіне енгізу негізінде кәсіби білігін айтарлықтай көтеріп, доцент атағын иеленеді. Бұл жас оқытушының бедел-абыройын айтарлықтай өсіріп, ұжым алдындағы орнын биіктетті. Көп ұзамай факультет деканының орынбасары болып бекіді.
Биік ілтипатпен айтар сөзіміз бар Нұрлыбек Жүнісов ағайымыз жөнінде. Ұзақ уақыт филология факультетінің деканы болған кезеңде оқу орнының тірегіне айналып, соңынан ерген жас оқытушыларға қалтқысыз ұстаздық жол көрсетумен қоса, олардың айнымас қамқоршысы ретінде мол абырой-атаққа иеленіп, өңір жұртшылығының құрметіне бөленіп еді. Қазір ойлап отырсақ, осы азаматтың бойы мен көркі, сән-салтанатты, жүріс-тұрысы, ішкі рухани мол байлығы мен биік болмысы, көпке бұйыра бермейтін еркіндігі мен қарапайымдылығы, ірілігі мен биік адамгершілігін бірден мойындамайтын жан болмаған да шығар сол заманда. Сол ағамыздың қамқорлығын өз басым да молынан көріп, сезінгенім бар. Ендеше, осы алып тұлғаның бауыры Алтекеңнің өмірлік ұстанымына да оң әсері болғанына ешкім дау айта алмасы анық.
1984 жылдың маусым айында Алтынбек Ерназарұлы филология-педагогика факультеті деканы болып сайланды. Бұл шешімді, әрине, ұжым қуана қарсы алды. Бір жағы бұл кеше ғана алдында жұлдыздай жарқырап жүрген ардақты аға жолын жалғастыру болатын. Осы жол Алтекеңе аса зор жауапкершілік жүктеп еді. Уақыт өте жауапты да салмақты міндетті солайымен ақтап орындады. Ғылымға еселі еңбек сіңірген, ұстаздық тәжірибесі мол азамат оқығаны мен түйгенін, ата-ана мен ағадан көрген тәрбие мен өнегені аса сауапты іске – факультет ұжымының уақыт талабына сай дамып, өркендеуіне салды. Тарихы мол, ескі, алдындағы көшеден ауыр автобус өткенде дірілдеп тұратын, қаланың қақ ортасында орналасқан ғимаратта, Алтекең кабинетінде талай болғанмын. Мақсатымыз – сол кездегі екеумізге де ортақ мәселелерді ойласу мен пікірлесу.
Алтынбек Ерназарұлы ерекше ашық мінезді азамат еді. Жақынына, әріптесіне, танысына «Айналайын!» деген сөзді айтудан шаршамаған, айнымаған. Осы сөз ненің белгісі? Бұл сөз азаматтық іріліктің, ақылдың, жан жылытар жүрек жылуының, өзге үшін ашылған дарқан пейілдің, аппақ ашық көңілдің, нағыз қарапайым жақсы адамның белгісі болар.
«Оқу инемен құдық қазғандай» деген сөз бар. Онда ғалымның инемен қазған құдығы суы күрекпен ашылған құдыққа қарағанда сапасы, берекесі мен құнары мың сан жоғары болатын шығар. Алтынбек Ерназарұлы ғылымға жастайынан ден қойыпты, соны өмірлік тірлігі мен мақсатына айналдырыпты. Сол кезеңде табанды зерттеулерінің арқасында ерекше маңызды ғылыми ұсыныстар дайындады. Ол алдымен Қарауылтөбе шаруашылығы егіс даласында оңтайлы сынақтан өтіп, бүкіл Сыр өңірі күріш алқаптарында өндіріске енгізілді. Күріш өнімділігі гектарына шамамен екі-екі жарым центнерге жоғарылады. Бұл болымды ғалымның туған жердің өркендеуіне қосқан айтулы үлесі болатын.
Ұлы Абай «Тегінде, адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Онан басқа нәрсемен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақтық» депті. Алтынбек Ерназарұлы бай мінезді еді. Жақынына, әріптесіне, айналасына жарық шуақ, ыстық сәуле шашып тұратын ылғи. Шамасы, тұлғалы азаматтың бұл басты тәрбие құралы да болған-ау! Байқауымызша, бұл адамсүйгіштіктен бастау алатын игілігі мол мінез.
Алтекеңмен алғашқы танысқан сәт есімде. Азанда жұмысқа енді кірісе бастаған кезіміз. Күріш тәжірибе стансасы кеңсесі алдында тұрмыз. Жанымызға бес орындық, брезентті жеңіл автокөлік тоқтай қалды. Ішінен ірі, ұзын бойлы азамат еңкейіп шығып қасымызға жақындады. Амандастық. Станса бас есепшісі Сыдықов Кешабадин ағамыз бірге тұрған. Екеуі таныс екен. Сол кісі таныстырды баршамызды. Пединститут оқытушысы, аспиранты Ерназаров Алтынбек деп. Сонымен біздің жадымызда Алтекең әркез абырой биігінде, көлік үстінде жайғасқан күйінде қалыпты. Өмірінің соңғы уақытына дейін шетелдің айтулы көлігі рулін қолынан шығарған емес. Мүмкін, бұл ұлы Құдіреттің сүйген құлына берген ерекше сыйы шығар.
Алтекең өз жұмысына солайым берілген азамат еді. Қашан барсаң да орнынан табылатын. Күндіз-түні кабинетінде, әріптестер мен жас оқытушылар, студент жастар алдынан арылмайды. Жай отырмай, ел болашаған күйттеп, жоспарлап, армандап отыратын. Олай дейтінім, қарауындағы жастардан еш нәрсесін аямайтын, солардың өнегелі, тәрбиелі маман болып шығуына бар күш-жігерін салатын. Соңына ерген білікті де білімді әріптестері мен жас ұстаздарға шаршамай-шалдықпай үйретуден, оларға жоғары талап қоюдан жалықпайтын. Ірі, бойлы, ойлы адам еді, содан болар жүрегі де үлкен еді! Үлкен жүрекке қасындағы азаматтар сыйып кетіп жүрді-ау сол заманда. Осындай дарқан мінезді жандар көп болса, кәне! Өмір жеңілдей түсер ме еді?! Студент жастарға қамқор болумен бірге жас, ізденімпаз оқытушылардан бар білгенін, ағалық ақылын, жанашырлығын іркіп қалған емес. Сол жылдары факультетте жиырмаға жуық азамат аспирантураға түсіп, күрделі ғылыми ізденістер жасап, диссертацияларын сәтті қорғап, білікті ұстаздар құрамын көркейтті. Ендеше осының барлығында Алтынбек Ерназарұлының ақыл-кеңесі, қойған орынды талабы, көрсеткен нақты көмегі жатқанында күмән жоқ.
Ол он төрт жыл үзіліссіз факультет деканы қызметін абыроймен өткеріпті. Осынысымен тәрбиесін молынан көрген айтулы ағалары жолымен айна-қатесіз келе жатқанын, олардың өнегесін жас ұрпаққа солайымен жеткізіп, шәкірт санасына құйып, өнеге қорын толықтырғанын дәлелдеді. Өз ісіне барынша, қалтқысыз берілгенін ескеретін болсақ, ел мен Сыр өңірі білім-ғылымын өркендету жолында Алтекең ұшан-теңіз еңбегін аямады. Қабілет пен өнегені, терең білік пен зерделі ұстаздықты, жастар мен әріптестеріне жанашырлығын ортаға салып, ұжым абыройы мен беделін одан сайын биіктете түсті. Жоғарыда аты аталған, аңызға айналған ұстаздар ісін жаңғыртты, жалғады, қатарына барып қосылды. Біздің ойымызша, Алтекең – о баста ғылым мен білімге қызмет етудегі қарызы мен парызын молынан атқарған азамат, Сыр бойы білімі мен ғылымына қыруар еңбек сіңіріп, мәңгілікке аттанған ғалым-ұстаздардың соңғы тұяғы.
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Құрметті профессоры ғылыми ізденістеріне, атқарған қызметіне сай қоғамның айтарлықтай марапатына ие болған. «Қазақ ССР-нің халыққа білім беру ісінің үздігі» (1991), Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2003), Президенттің Алғыс хаттарымен (2001, 2005), Қорқыт ата атындағы университеттің 80 жылдығына арналған медалімен (2017), Қорқыт ата атындағы алтын медальмен (2018), «Сырдария ауданының құрметті азаматы» атағымен (2019), облыс және университет деңгейінде бірнеше Құрмет грамоталарымен марапатталған. Бұл – айтулы азаматқа барынша лайық жетістіктер.
Адамның мықтылығын, ерекшелігін оның ортақ қоғамдық істері мен жеке басы қамы ара-қатынасын қалай ұстайды, сонымен бағамдауға болатыны белгілі. Біреу бар, өзінің басыбайлы тірлігін ғана ойлайды, сонымен ғана өмір сүреді. Екіншісі, шамасы келгенше екі қайықтың басын бірдей ұстауға ұмтылады, тырысады. Сондықтан оның іс-әрекеттері бірде олай, бірде бұлай болып жатады. Үшіншісі, қоғамның жұмысына түгелдей басын бұрады. Алдымен ұжымның мұқтажын күйттейді, бар күш-жігерін ел алдындағы борышын орындауға жұмсайды, жұрттың ықылас-батасын алады, содан ләззат табады. Өзінің жеке қамын мүлдем ойламайды, ол атқарып жатқан игі істерінің арасында жүр деп санайды. Алтынбек Ерназарұлы дәл осындай азамат еді. Ол өмір бойы ел мен жұрттың қарекеті үшін ерен еңбегін көрсетті, содан рахат тапты, мақсаты осы болды. Осы азамат сөйтіпті, есік жағалап бірнәрсе сұрап жүр екен, өзінің қарақан басы мүддесін қорғап, пендешілік жолға түсіпті дегенді көрген де, естіген де емеспіз.
Ол өзінен бір жыл кейін пединституттың «Қазақ тілі және әдебиеті» мамандығын бітірген Тәжігүл Дәрібайқызымен бас қосты. Тәжігүл Дәрібайқызы қарапайым кеңпейілділігімен, жоғары адамгершілігімен, бауырмалдығымен өмірлік жарының туыстары мен бауырларының зор ықыласына ие болыпты. Бүгінгі күні оны зор ризашылықпен, құрметпен еске алады.
Дүниеге тұңғыштары келгенде ұлым отбасының ырыс алды болсын деп ырымдап Ерназар атасы немересі атын Зайфун қойыпты. Одан соң жарық дүниеге Заида, Бауыржан, Асқар келіпті. Тағдырға кім ара тұрған, Тәжігүл жеңгеміз балаларының қызығын молынан көре алмай ертелеу дүние салды. Қазір балалары білім алып, өсіп-өркендеп, айтулы қызметтерді атқарып келеді.
Былтыр Алтекеңмен оңаша кезігіп қалғанымда Зайфун баламыздың Мәскеуде Еуразиялық экономикалық кеңестің департамент басшысы қызметіне ауысқанын айтты. Байқаймын, бұрын мұндай мінезін сездірмеген Алтекеңнің жанарынан сәл-пәл мақтан ұшқыны жарқ етті. Жалпы мақтануды құшақ жайып қарсы алып жататынымыз шамалы. Дегенмен азамат ұрпағының жетістігімен мақтанып жатса, ол бөлек дүние ғой. Атаның баласы емес, елдің баласы болғанына неге мақтанбасқа? Ата-ананың түпкі арманы мен бақыты осы шығар!
Тәжігүл жеңгеміз дүние салғасын Алтекең отбасының шырағын бәсеңдетпеу мақсатында тағдыр бұйрығымен Мирамен бас қосты. Мира қарындасымыз сол шаңырақтың берекесін кіргізген аяулы жан болды. Медицина саласының маманы ретінде Алтекеңнің денсаулығын да әрдайым жіті назарында ұстады.
Қазақылықтың қасиетті бас қағидаларын өзіне өмірлік бағыт етіп, болмысында толығымен іске асырды Алтынбек Ерназарұлы. Маңайына жақсылық пен мейірім сәулесін төккен азаматтардан кейін соңында қалған елі болымды өмір сүруі тиіс болар. Ылайым солай болсын! Алтынбек Ерназарұлының рухы жәннатта шалқысын! Артында қалған бауырларына, балалары мен ұрпақтарына, жұбайына Алла бар жақсылықты бұйыртсын!
Серікбай ҚОШҚАРОВ,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда
университетінің профессоры
