Облыстық тарихи-өлкетану музейінде Талдықорған қаласындағы І.Жансүгіров әдеби музейі қорының негізінде «Ілияс Жансүгіров және Қызылорда кезеңі» атты көшпелі көрменің салтанатты ашылуы өтті.
Иә, «Ілияс Жансүгіров пен Қызылорда қаласының арасында қандай байланыс бар?» деген сұрақ болуы заңды. Алдымен осы сұраққа жауап беріп өтсек, Мәскеудегі мемлекеттік журналистика институтын 1928 жылы бітіріп келген қаламгер сол жылдары ел астанасы болған Қызылорда қаласына келіп, «Еңбекші қазақ» газетінен еңбек жолын бастаған екен. Сондай-ақ осы жылдары оның ұлт руханиятына қалдырған көлемді туындыларының негізі қаланған.
Алаштың астанасы болған тарихи шаһарда қызмет атқарған жылдары – ақынның шығармашылық тұрғыдан кемелденіп, қоғамдық-саяси өмірге белсене араласқан шағы. Сол кезеңдегі әдеби орта, шығармашылық ізденістер мен рухани серпіліс көрме мазмұнында кеңінен көрініс тапқан.
І.Жансүгіров атындағы әдеби музей ұйымдастырған көшпелі көрмеде ақынның тұтынған заттары, отбасылық бұйымдары, қолжазбалары, фотосуреттері, құнды архивтік құжаттары мен тарихи деректері көпшілік назарына ұсынылды.
Мемлекет және қоғам қайраткері, ақын, драматург, прозаик, сатирик, журналист, аудармашы және педагог Ілияс Жансүгіров 1894 жылы Алматы облысы Ақсу ауданында өмірге келген.
Алғашында өз әкесінен, ауыл молдаларынан сауат ашқан ол ауылындағы бастауыш мектепті бітіргеннен кейін Ташкенттегі екі жылдық мұғалімдік курсқа түскен. Оқуын бітірген соң ауылында мұғалім болып, кейін «Тілші» газетінде қызмет атқарды.
1922 жылы Алматыда Қазақ ағарту институтының меңгерушісі болып тағайындалса, 1925 жылы Мәскеудегі Журналистика институтына оқуға түсті. Жоғарыда айтып өткеніміздей, институтты бітіріп келіп, «Еңбекші қазақ» газетіне қызметке орналасқан. Осы жылдары қаламгер Қазақстан Жазушылар одағын ұйымдастыру ісіне де белсене қатысқан. Ал 1934 жылы өткен І съезде Қазақстан Жазушылар одағының алғашқы төрағасы болып сайланған. Елдің қоғамдық-саяси өмірінде ерекше көзге түскен Ілияс Жансүгіровті жалған жаламен 1937 жылы НКВД тұтқындап, бір жылдан кейін ату жазасына кесілген. Ақын арада жиырма жылдан астам уақыт өткенде, яғни 1958 жылы Қазақ КСР Жоғарғы сот шешімімен ақталды.
Көшпелі көрменің ашылуында сөз сөйлеген облыстық тарихи-өлкетану музейінің директоры Сапар Көзейбаев ұлт руханиятына қызмет еткен аяулы тұлғалардың өмірі мен шығармашылығын, сонымен бірге, артында қалған қымбат мұраларын бүгінгі ұрпаққа насихаттаудың маңызы зор екенін атап өтті. Бұл бағытта музей қызметкерлерінің жыл бойы ерекше ізденіспен еңбек етіп, еліміздің әр аймағымен рухани байланыс орнатылатынын айтты. Осы орайда шығармашылық сапармен келген Ілияс Жансүгіров атындағы әдеби музей ұжымына алғысын білдірді.
– Ілияс Жансүгіровтің жүріп өткен жолы, азаматтық ісі, артында қалдырған мұрасы бүгінгі жас ұрпаққа үлгі-өнеге. Ақын небәрі 44 жыл өмір сүрді. Оның жиырма жылын әдебиет майданында өткерген қаламгер халқының тарихына, мәдениетіне, салт-дәстүріне арнап философиялық мәні зор шығармалар қалдырды. Жай ақын емес, қазақ поэзиясына революциялық өзгеріс әкелген ақын. Шығармалары бірнеше шетел тілдеріне аударылған.
Ол туған жерін жан жүрегімен сүйіп, демі біткенше қызмет етті. Бүгінде музейде ақын өміріне қатысты 6 мыңнан астам жәдігер бар. Оның ішінде ақынның баспа машинкасын, киген киімдерін отбасының тұтынған ыдыстарын көруге болады. Бұдан бөлек, Мәскеуге арнайы іссапармен барып, 20-ға жуық кітап пен 70-ке жуық маңызды дерек әкелдік, –дейді музей директоры Нұргүл Қызырбекқызы.
Іс-шарада Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің аға оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты Айман Айтбаева сөз алып, ақын Ілияс Жансүгіров өміріне қатысты көптеген маңызды деректі ортаға салды.
– Қызылорда астана болған уақытында ақын-жазушылар, журналистер, ағартушылар, қоғам қайраткерлері жалпы қазақ зиялылары осында жиналды. Сол жылдары Ілияс Жансүгіровтің шығармашылығымен қатар азаматтық болмысы қалыптасты. Әйгілі «Құлагер» поэмасы өмірге келді. Айта кетуіміз керек, ақынның тағдыры осы Құлагердің тағдырымен өте ұқсас. Жалпы бұл тақырыптар алдағы уақытта білім алушылар үшін ғылыми жобаларға арқау болса, құны арта түсер еді, – дейді ғалым.
Көшпелі көрме баспасөз конференциясымен жалғасын тауып, музей ұжымдары рухани байланысты нығайту бағытында өзара меморандум жасасты. Облыстық тарихи-өлкетану музейіне І.Жансүгіровтің үш томдығы және жеке кітап болып шыққан «Құлагер» поэмасы тарту етілді.
Іс-шараға зиялы қауым өкілдері, мәдениет саласының қызметкерлері, жоғары оқу орындарының оқытушылары мен студенттері, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері қатысты. Көрме 25 ақпанға дейін жалғасады.
Ғазиза ӘБІЛДА,
«Сыр бойы»
