Қазақ халқының дәстүрлі музыкалық мәдениеті – ұлттың тарихи жады мен рухани дүниетанымын сақтаушы маңызды құндылықтардың бірі. Соның ішінде Сыр бойында қалыптасқан жыраулық өнер ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, көркемдік, тәрбиелік және танымдық қызмет атқарып келеді. Бұл өнер түрі халықтың әлеуметтік тәжірибесін, дүниетанымын, моральдық-этикалық қағидаларын жыр, терме, толғау арқылы көркем тілде жеткізетін бірегей мәдени феномен ретінде бағаланады. Жыраулық дәстүрдің сақталуы мен дамуы, ең алдымен, ұстаз-шәкірт сабақтастығына негізделген. Дәстүрлі өнер өкілдерінің шығармашылық тұлға ретінде қалыптасуында көрнекті жыраулардың тәлім-тәрбиесі, рухани бағыт-бағдары айрықша рөл атқарады. Осы тұрғыдан алғанда, белгілі жырау Алмас Нұрмаханұлы Алматовтың ұстаздық қызметі мен оның шәкірттеріне көрсеткен шығармашылық әрі адамгершілік қамқорлығы – Сыр өңірі жыраулық дәстүрінің дамуындағы маңызды факторлардың бірі.
Менің бұл жазбамда Сыр бойы жыраулық өнерінің өкілін тұлғалық және кәсіби тұрғыда қалыптастыру үдерісі, сондай-ақ дәстүрлі өнердің заманауи мәдени кеңістікте жаңаша таныту жолдары жеке шығармашылық тәжірибе негізінде қарастырылады. Мақсатым – ұстаз бен шәкірт дәстүрінің жыраулық өнерді сақтаудағы маңызын ашып көрсету және Сыр өңіріне тән жыршылық мектептің мәдени-рухани құндылығын зерделеу.
Өнерге деген қызығушылық бойымда ерте жастан қалыптасты. Радио мен теледидар арқылы халық өнерпаздарының орындауындағы шығармаларды үзбей тыңдап, әсіресе домбырамен ән салу, жыр-терме орындау эстетикалық талғамымның дамуына ерекше әсер етті. Мұндай орындауларды зер сала тыңдап, мүмкіндігінше жаттап алуға ұмтылатынмын.
1992 жылы Қызылорда қаласындағы Ілияс Қабылов атындағы №12 қазақ орта мектебінде 9-сыныпты тәмамдар тұста мектепке белгілі жырау, дәстүрлі өнердің көрнекті өкілі Алмас Алматовтың келетіні белгілі болды. Осыған байланысты мектеп директоры Галина Муслимқызы мені арнайы шақырып, терме орындауды тапсырды. Бала кезден үйреніп жүрген бірнеше толғау мен термелерім болғандықтан, бұл тапсырманы зор жауапкершілікпен қабылдадым. Келесі күні мектеп сахнасына шыққан жыраудың Париж сахнасында Әміре Қашаубаевтан кейін өнер көрсеткен тұлға екенін сол сәтте ғана толық ұғындым. Алмас Алматов өз лекция-концертін аяқтағаннан кейін, мектеп әкімшілігінің ұсынысымен мені сахнаға шақырды. Өнеріме қызығушылық танытып, бірнеше термені қатарынан орындауымды сұрады. Шыққан тегім мен отбасым туралы біліп, қазақы тәрбиенің негізі саналатын үлкенге құрмет, кішіге ізет қағидаларын ерекше атап өтті. Сол сәттен бастап Алмас Алматов шығармашылық қабілетіме оң баға беріп, шәкірт ретінде қабылдады. Әкем де бұл шешімді құптап, дәстүрлі өнерді терең меңгеру үшін жыраудың жанында жүруіме келісімін білдірді. Кейінірек мені Н.Гоголь атындағы педагогика институтында білім алып жүрген студенттерге алып келіп, сол жерде өнерімді таныстырдым.
1994 жылы аталған оқу орнына студент болып қабылданып, облыстық, республикалық және халықаралық деңгейдегі түрлі өнер байқауларына қатысып, жүлделі орындарға ие болдым. Бұл кезеңде Алмас Алматовтың ұстаздық, ағалық әрі әкелік қамқорлығын сезіндім.
1998 жылы Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетін үздік аяқтаған соң, Алмас ағам: «Өзімнің қасымда ұстаздық жолды жалғастырасың» деп, сол оқу орнында оқытушы ретінде еңбек жолымды бастадым. Университет жанынан құрылған «Дидар» этно-фольклорлық ансамблінде солист-жырау қызметін атқардым. Ұстаздарымның негізгі талабы Сыр бойының жыраулық дәстүрін заманауи ансамбльдік форматта жаңаша таныту болды. Осы мақсатта терме мен мақамдарды ансамбльге бейімдеу мәселелерін тәжірибелі өнер иелерімен, Алмас Алматов, Жұмабек Аққұлов ағаларыммен ақылдасып жүзеге асырдым.
«Дидар» ансамблімен бірлесіп, республикалық байқауларда жеңіске жетіп, шетелдік мәдени іс-шараларда Қазақстан өнерін танытуға мүмкіндік алдық. Атап айтқанда, 1999 жылы Түркияның Стамбул қаласында өткен Жастар фестивалінде лауреат атандым. Өзбекстан, Қарақалпақстан, Әзербайжан, Ресей, Түркия, Оңтүстік Корея, Финляндия, Эстония, Испания мемлекеттерінде өнер көрсеттім. Бір кезеңде Алмас Алматовтың кеңесімен Алматы қаласындағы күйші Айгүл Үлкенбаева құрған «Керулен» ансамбліне қосылып, Сыр бойы жыраулық өнерін жаңа қырынан таныту мүмкіндігіне ие болдым. Бұл шығармашылық ұжым құрамында еліміздің танымал өнер қайраткерлерімен бірге өнер көрсету бақыты бұйырды. Ансамбльде Еділ Хұсаинов, Айгүл Үлкенбаева, Мақсат Жүсіпәлі, Раушан Оразбаевамен бірге жұмыс жасадым.
Алмас Алматовтың шәкірттеріне көрсеткен адамгершілік қамқорлығы тек өнермен шектелмей, өмірлік бағыт-бағдар берумен жалғасты. 2000 жылы отбасылық өмірге қадам басар сәтте, ол кісі құдалық рәсіміне басшылық жасап, сыйластықтың үлгісін көрсетті. Бұл ұстаздың рухани тәлімінің айқын көрінісі еді. Ұстаздан алған тағылымның нәтижесінде өнер жолында өз орнымды қалыптастырып, бүгінде шәкірт тәрбиелеу ісімен айналысып келемін. Мұның барлығы Сыр өңірі жыраулық өнерінің терең рухани құндылығын айқындайды. Осы қасиетті өнерді бойыма сіңіре білген, бала жастан өнерімді таныған, шығармашылық жолымды айқындаған ұстазым Алмас Алматовқа шексіз ризашылығымды білдіремін.
Руслан АХМЕТОВ,
«Ерен еңбегі үшін»
медалінің иегері
