Этнограф-ғалым Тәттігүл Картаеваның «Сыр-Арал этнографиясы» атты зерттеу еңбегінде ХІХ-ХХ ғасыр басында Сырдария өзенінің төменгі ағысын, Арал теңізінің шығыс, солтүстік шығыс жағалауын мекен еткен ата-бабаларымыздың өмір салты сипатталған. Мәдениет және ұлттық салт-дәстүр күнінде осы еңбектің «Отбасылық дәстүрлер» деп аталатын тарауынан қонақ күтудің ерекшеліктері туралы ықшамдап ұсынып отырмыз. Уақыт бәрін өзгертеді, бірақ қазақтың қонақжайлық дәстүрі, онда ескерілетін әрбір ғұрып – ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан басты құндылық.
Сыр-Арал өңірінде отбасылық дәстүрдің ерекшелігі қонақ күтуден, бала тәрбиесінен, келін тәрбиесінен, абысын татулығынан, ағайынгершілік қарым-қатынастан көрініс табады.
Қонақасы беру екі мағынада қолданылады. Біріншісі, қонаққа арнап берілетін ас, екіншісі өлікті жөнелткенде жылын, асын бергенде және келін түсіру тойында құда-жекжаттар күтілетін күн, оларға арнап тартылатын ас. Сыр өңірінде екінші мағынасы кеңінен қолданылады.
Қазақтар жол-жөнекей тоқтаған құдайы қонаққа ерекше мән берген. Түркістан мұғалімдер семинариясының мұғалімі Қ.Қостанаев 1890 жылдары Сыр қазақтары арасында тараған «Қонақсыз үйге қолқаң болмасын», «Бір күн нан-тұз татқан адамыңа, қырық күн бас и» деген мақалдарды жазып алған. Келген қонақты төрге шығарып, арнап соятын малды киіз үйдің ішіне алып келіп өзінен бата сұраған.
Жол-жөнекей немесе аяқасты келген қонаққа қазақтар құдайы қонақ, яғни құдайдың берген сыйы деп қараған. Құдайы қонақты қой сойып, жылы сөзбен қарсы алған.
Х.Арғынбаев қазақтың қонақжайлылық дәстүріне келесідей баға берген: «Төңкеріске дейінгі көшпелі қазақ өмірінде қонағуарлық дәстүрдің ерекше сипатта болуына әсерін тигізетін жағдайдың бірі – құдайы қонақтың айналада болып жатқан үлкенді-кішілі оқиғалардың бірден-бір хабаршысы болуы. Қазақтың ұшы-қиыры жоқ кең сахарасында көшіп жүретін ауылдар ел ішіндегі жаңалықтардың бәрін ең алдымен ел аралап жүрген жолаушылардан ғана еститін. Сондықтан қонақ түскен үйге ауыл адамдары шақыртпай-ақ келіп әңгіме тыңдап, алуан түрлі жаңалықтардан хабар тапқан. Мұндай хабарлар бір ауылдан екінші ауылға өте тез тарап, қазақ оны «ұзынқұлақ» деп атаған».
Қонақжайлылық – қазақ отбасындағы ерекше абзал қасиет. Қонақ күту дәстүрінен аймақтық ерекшеліктер де байқалады. Қазақстанның шығыс өңірінде табақ тартылғанда қонақ өзі етті турап, басқаларға ұсынуы керек. Ал Сыр-Аралда дәстүр бойынша табақ тартуға табақшы жастарды сайлап қояды. Табақ тартылғаннан кейін үй иесінің өзі немесе қызмет жасап жүрген ағайыны, яки дастарқан басында отырғандардың жасы кішісі ет турауы керек. Жілікті бірінші қонаққа ұсынады. Ет табаққа турап қойылған қонақтың үлкеніне «ал, алдырыңыз» дейді. Қонақтың үлкені табаққа қол салғасын, «ал, алыңдар» деген соң басқалары дәм татуға кіріседі. Бұл – үлкенді сыйлаудың реті. Сыр өңірінде қонақ күтудегі «табақ тарту» қағидасы қатаң сақталады. Бас табақ төрде отырған сыйлы немесе жасы үлкен адамның алдына тартылады. Қалғандары кіші табақ деп аталып, астың соңына қарай бас табақтан кіші табаққа сыбаға-сарқыт салынады.
Құдайы тамақ беру. Сыр-Арал қазақтары арасында «құдажол» беру делінеді, яғни құдайдың жолына деп атап берілетін ас. Құдайжол әдетте бір қауіп-қатерден аман-есен өткенде, баласын әскерге аттандырғанда, баласы әскерден келгенде беріледі. Құдайжолға арнап әдетте шақырылған адамның санына қарай бір сиыр немесе екі-үш қой сояды, тамақ желінеді, табақ дастарқаннан әкетілген соң, аруақтарға арнап Құран оқытылады. Құдайжолға ауыл адамдары, көрші-көлем шақырылады.
Той өткеру. Қазақтар тойды қандай да бір жақсылыққа, қуанышқа арнап жасайды, ер баланы сүндетке отырғызғанда, қыз ұзатқанда, келін түсіргенде той жасалады. Сыр өңіріндегі байырғы қазақтардың той беру жайында жазба деректерге қалдырған авторлар ретінде Г.Загряжский, Н.Калмаков, Н.Гродеков, Ә.Диваев, Қ.Қостанаевтың жазбаларына сүйенеміз, авторлар қатары сирек болғанымен, олардың деректерінің ғылыми қарымдылығы жоғары. Н.Калмаков ауқатты қазақтардың той өткеруі жайында келесідей баяндайды: «Жазық алаңға 100-200 киіз үй тігіліп, шалғай ауылдардан қонақтар күтеді. Ауыл старшындары, би-болыстар бас қоса қалса, 300-400 шақырым шалғайдағы тойға қалай қамданып жатқандарын сөз етеді. Шақырылған меймандар тігілген киіз үйлерге қай руға жататынына қарай жайғасады».
Сыр өңірінде қалыптасқан дәстүр бойынша, той қамына кірісу кеңес құрудан басталады. Кеңесте әулеттегілер тойға шақырушы тағайындайды, тойдың күнін белгілейді. Н.Калмаков дерегіне сүйенсек, кеңес құру – байырғы кезеңнен бар дәстүр. Той әдетте екі күнге созылады. Бірінші күні кешкісін құда-жекжаттарға арнап қонағасы беріледі, екінші күні ағайын-туған, көрші-көлем, дос-жарандар шақырылады.
Сыр бойы қазақтары арасында ертеден қазіргі кезге дейін жалғасып келе жатқан дәстүр – той болып жатқан күндері бәйге беру, көкпар тарту. Ойын-тойда 40 шақырымға дейінгі қашықтық арасында ат жарыс, бәйге ұйымдастырылған. Бәйгеге 5000 рубльден 10000 рубльге дейін тігілген. Көкпар тартушылар көкпарға деп белгіленген мүшені, яғни қозы немесе марқаны үй алдына әкеп тастайды, үй иесі шашу беріп қайтарады.
Қой сою. Сыр өңірінде қонаққа арналған қойды бүтіндей үйітіп сою бағалы саналады. Ол үшін қой терісі етінен сыдырылмай, ішек-қарны алынған соң, отқа қақталады.
Бас тарту. Кәде, жиын-той, аста, қонақ күткенде, сойылған малдың басын қадірлі адамға тартады. Қойдың басы піскен соң қасқалдақтап тартылады. Қасқалдақтау – қойдың басын піскен соң маңдайынан тілу ырымы. Қасқалдақтау ұқыптылықты қажет етеді, сондықтан бас сүйегі ырсыйып қатты көрінбеу үшін ептілікпен қасқалдақтайды.
Сыр-Арал қазақтары қонаққа бас тартқанда оң жақ құлағын кесіп алып қалып, оны өз балаларының кішісіне береді де, қонаққа оң құлақсыз тартады. Бұл ырысым, несібем өз үйімде, өз босағамда қалсын деген ырымнан туындаған. Оң құлақтың орнын жілік толтырады, яғни бастың қасына жамбас сияқты кәделі жілік қосады. Сыр-Арал қазақтары қай малдың басы болмасын тісін қағып алып тастап барып асады. Тісі қағылмаған басты асу арам саналады. Ал Жетісу, Шығыс, Моңғолия қазақтары мал басының тісін қақпай асады. Шығыс қазақтарының бастың тісін қақпауы – бас тартылған қонақ тісіне қарап жас мал сойылды ма, кәрі мал сойылды ма, соны аңғарады деп түсіндіреді.
Бас тартылған адам әуелі тұмсығынан кесіп отқа салып, одан кейін бастан өзі ауыз тиеді. «Құлағың сақ болсын» деп, құлағын сол баласына немесе келініне береді. Көзін «көзімдей бол» деп жақын тартқан адамына, таңдайын сөзге шебер деген адамға немесе дәм татып отырған үйдің қызына ұсынады. Құйқасын кесіп жағалай үлестіреді. Қазақта басты әкесі тірі адам ұстамайды деген ырым бар. Бұл жөнінде Ә.Диваев: «Қазақтарда қойдың әрбір сүйегін қызметіне қарай бөлу әдеті қалыптасқан. Осындай бөлініс кезінде бас үлкен адамға тиеді. Әкесі бар адам алдында өз әкесі сияқты үлкен адам болғандықтан басты пайдалана алмайды», – дейді. Бұл үлкенді сыйлау әдебін көрсетеді, әкең тұрғанда әкеңнен үлкенсініп бас ұстау әдепсіздікті танытады. Бұл дәстүр қазір де жалғасын тауып отыр.
Қой сойып асқанда қонаққа ет тартудың да, жілік таратудың да өзіндік тәртібі бар. Қонақтардың ретіне қарай үлкеніне бас немесе жамбас, одан кейінгісіне де жамбас, үшіншісіне ортан жілік, төртіншісіне асық жілік, одан кейінгісіне жауырын ұсынады.
Ал жылқы, сиыр сияқты малдардың басын екіге жарып барып асады. Оны шеке асу дейді. Соғым сойған үй ағайын-туыстарды, үлкен кісілерді шекеге шақырып, Құран оқытады.
Асату. Ас жеп болған соң, қонақтың үлкені табақта қалған астан асату дәстүрін жасаған. Асату – Сыр өңірі қазақтары арасында осы күні де сақталып отырған дәстүр. Асату әдетте үлкен ер адамның қолынан үлкен табақтан, яғни бас табақтан дастарқан басында отырған өзінен кішілерге жасалады. Уысына еттің қамыры, еті, майынан аузына сиятындай етіп, жинап алып асатады, кішілер қалыптасқан әдет бойынша асатудан бас тартпайды, етті асар кезінде ер адамдар «құлдық» деп айтады. Бұл өзінен үлкенге құрмет көрсеткені, рақмет айтқаны. Ал жасы кіші келіндерге «асатқаным» деп үлкен табақтан ене-абысындарының бірі ыдысқа сыбаға бөліп береді. Келін орнынан тұрып дастарқан басындағы ет асатқан адамға арнап сәлем салады.
Бата беру. Сыр-Арал қазақтары арасында тамақтан соң бата беру дәстүрі ас қайыру деп аталады. Ас қайыратын кезде дастарқан басында отырған ер адамдардың бірі үлкен кісіге қарап, «ал, жарылқатып жіберіңіз» немесе «жарылқатыңыз» дейді. Той-томалақта, қонақ шақырғанда ас қайыру кезінде дастарқан басындағы жасы үлкен, құрметті адам бата бергенде үй иесі, отбасының басқа мүшелері батаны екі қолын жайып, есік аузында түрегеліп тұрып қабылдайды. Батаны есік аузында тұрып қабылдау да тек осы Сыр-Арал өңірінде кездесетін ерекшелік, бұл бата берген қарияға деген құрметті білдіреді. Қазақ жерінің көптеген өңірлерінде бата бергенде отбасы мүшелері орнынан тұрып, есік алдында тізіліп тұру дәстүрі кездеспейді. Сыр-Арал қазақтары арасында жасы үлкен адам әрбір жақсылық игі істерге бата беріп отырады.
Әр өрнекте мән бар
Наурызнама онкүндігінде белгіленгендей, алдағы 18 наурыз – Ұлттық киім күні. Бұл – қазақ халқының тарихы, мәдениеті мен салт-дәстүрінің айқын көрінісі.
Осы күні қазақстандықтар өздерінің бірегейлігін дәстүрлі киім арқылы көрсете отырып, мәдени мұраның құндылығын айшықтай түседі. Өйткені ол – қазақ халқының құндылықтарын, тұрмыс-тіршілігін, дүниетанымын көрсететін өткен дәуірдің бейнесі. Бүгінде ұлт мәдениетінің жарқын көрінісіне айналған ұлттық киім жаңа заманмен ұштасқан құнды мұраға айналды. Бүгінде үлкен сұраныста.
Кейінгі кездері көпшіліктің ұлттық нақышқа деген ықыласы қайта оянды. Дәстүрді заманауи сән трендтерімен үйлестірген этностиль танымалдылыққа ие болды. Қазақстандық сәнгерлер ұлттық нақыштағы элементтері бар киімдер тігіп, заманауи бағытта қайта жаңғыртты. Әсіресе, жастар арасында кеңінен таралуы олардың қызығушылығынан туындады. Олар әр өрнекте мән, әр бұйымда тарих, әр әшекейде қазақы болмыс барын айтады. Осылайша қазақ тіліндегі этникалық элементтері бар, күнделікті киюге арналған киімдерге – ою-өрнек, кесте, ұлттық нақыштар мен патриоттық бағыттағы ұрандар бейнеленген заманауи стильге сұраныс артты.
Қазақтың ұлттық киімдері мән-мағынасымен де ерекшеленді. Табиғи материалдар – былғары, үлбір, киіз және мата тек жайлылық үшін ғана емес, мәртебе мен байлықтың белгісі ретінде де қолданылған. Мәселен, сыйлы адамға шапан жабу құрметтің белгісі саналады.
Ұлттық киімді дәріптеп жүрген шеберлердің бірі Бағжан Шайхыслам – жүн мен киізден киім тігетін дизайнер. Бала күнінен қолөнерге қызығып, әсемдікке құштарлықты бойына сіңірген ол қазір киіз басу әдісімен әзірлейді. Заманауи үлгіде дайындалып, оюмен зерленген сәнді бешпент, шапан, көйлек, бас киім, сыртқа арналған аяқ киім мен байпақ жасайды. Табиғи таза өнімнен дайындалған сырт киімдерге тұтынушылардың қызығушылығы жоғары.
– Менің мақсатым – ұмытылып бара жатқан қолөнерді насихаттау, ұлттық киімді тұрмысымызға қайта енгізуге үлес қосу. Ата-бабамыз төрт түлік малды берекелі кәсіпке айналдыра білген. Қойдың жүнінен киіз басып, ұршық иіріп, тоқыма тоқығанды әжемізден көріп өстік. Сол себепті қолөнерге жақын болдым. Бұрын аналарымыз киген киімді заманауи үлгіде қайта жасадым. Киізден оюлы жакет, тақия, көйлек, шапан мен байпақ жасап, ондағы ою-өрнектерді аңыз, жырлардан, дастандар мен тарихи оқиғалардан іздедім. Қолымнан шыққан дүниелерім еліміздің түкпір-түкпіріне жөнелтілуде. Мәселен, жақында 45 сағатта тобықтан келетін киіз шапанды бітірдім.
Бұрын ұлттық киімдерді мейрамда ғана сұраса, қазір күнделікті тапсырыс түседі. Бұл – қуанарлық жағдай. Себебі, әр ұлттың өз киімі бар. Ал оны күнделікті кию бәрінен маңызды. Сол себепті біз ұлттық киімдерді бүгінгі күнге сай етіп жасаймыз. Жастар жағы киізден тігілген байпақ, жейде, белдікке қызығады. Өйткені, қыста жылы әрі тыныштандыратын қасиетке ие. Меринос қой жүні өте жұмсақ, денеге ыңғайлы. Аяқты суықтан қорғайды, терлетпей, бірқалыпты температураны ұстайды. Сондай-ақ иммунитет көтеруге де көмекші құрал. Үлкен кісілерде жиі кездесетін қан қысымы ауруына, ұйқыны қалыпқа келтіруге әсері мол. Киізден жасалған бұйымдарды мерзімдік, яғни тек қыста пайдаланады деген қате түсінік те бар. Жазда киетін жұқа маталардан тігілетін көйлектер мен жейделерге киізден әдемі ою жасап, жапсырса одан әрі сәнді болады, – дейді Бағжан Шайхыслам.
Наурыз мейрамы аясында елімізде сән фестивалі, байқаулар мен тақырыптық жәрмеңкелер өткізіледі. Ұлттық киім этно-шеруі, би флешмобы, «Кимешек fashion» сән көрсетілімі, сондай-ақ заманауи ұлттық киімдер көрсетілімі ұйымдастырылады.
Ұлттық құндылықтарымыз ұлықталған айтулы күні барша Сыр жұртшылығы қазақы нақыштағы киімдерді киеді. Облыс көлемінде түрлі мерекелік іс-шараларға ұласады.
Атап айтқанда, А.Тоқмағамбетов атындағы мәдениет үйінде облыстық «Бұрымды ару – 2026» атты дәстүрлі телевизиялық байқауы өтіп, қала көлемінде «Ұлттық нақыштағы заманауи образ» видеочелленджіне жалғасады. Бұл күні дүрия көйлек киген, беліне күміс белдік таққан, камшат бөрік басында, сылдырмақ шолпы тағынған, қызыл қамзол жамылған аналарымыз бен қыздарымыз және үкілі домбыра қолында, құндыз бөрік басында серілер, аталар мен жігіттер көзге түседі.
Сонымен қатар, қала және барлық ауданда Ұлттық киім күніне орай түрлі мерекелік іс-шаралар өтеді.
Сара АДАЙБАЕВА,
«Сыр бойы»
