Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заңға қол қойды. Атап айтқанда, онда мәдениет, білім беру, мемлекеттік бақылау мәселелері бойынша бірқатар өзгерістер қамтылды. Соның бірі – концерт кезінде фонограмма пайдалануға қатысты қабылданған ереже.
Заңға енгізілген өзгерістің мазмұны былай: «Концерт өткізу кезінде фонограмма пайдалануға тыйым салынады (Бұл ереженің телевизиялық жазбаларға, концерт өткізуге арнайы бейімделмеген және арналмаған орындарға қатысы жоқ). Сондай-ақ авторлық құқық объектісі саналатын шығармаларды масс-медиада немесе онлайн-платформаларда жария түрде пайдаланған кез келген жағдайда авторды (авторларды) көрсету міндетті»
Түсінуімізше, нақты концерт беруге арналған орындарда фонограмма (алдын ала жазылған дауыс) пайдалануға рұқсат етілмейді. Алайда аталған ереженің «телевизиялық жазбаларға, концерт өткізуге арнайы бейімделмеген және арналмаған орындарға қатысы жоқ» деп нақты көрсетілген. Осы тұста телевизиялық жазбаларға неге қатысы жоқ екенін түсіне алмадық. Бәлкім, бұл жерде кинофильмдерде жасалатын дубляжға қатысты айтылды ма екен?
Сонымен жаңа ереже шықты, қазір көптің талқысынан да өтіп жатыр. Біз де ел алдында жүрген танымал әншілердің, өнер өкілдерінің пікірін білген едік.
Айдос Иманжаппаров – классикалық әнші, халықаралық конкурстардың лауреаты, Түркістан облыстық Конгресс холл көпсалалы кешенінің артисі.
– Фонограмма жөнінде айтар болсам бұл – өте күрделі тақырып. Неге десеңіз, қазіргі кезде теледидарға немесе радиоға көз салып, құлақ түрсеңіз шыны керек, ұялып қаласың. Бүгінгі көп әндерде мән-мағына жоқ, оның үстіне, орындаушы да аузын жыбырлатып (фонограммамен) халықты алдап тұрады. Жақында фонограммаға қатысты заң қабылданды дегенде қуанғанымды жасырмаймын. Қуануымның себебі, қазақта бір мақал бар, «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» Мәдениет пен өнерге биік талғаммен қарап, дұрыс бағалай білуіміз керек.
Қазіргі шоу бизнесте жүрген 500-1000 әншінің 70 пайызының жанды дауыста ән салуы күдік тудырады. Көпке топырақ шашпаймын, бірақ мұны жасырудың қажеті жоқ деп ойлаймын.
Қолданысқа енгізілген заңның тағы бір тармағын естідім, жаңа ереженің тойға, ресторандарға қатысы жоқ деген. Әлі де бұл заңды қайта қарау керек сияқты, түбегейлі барлығына қатысты етпегеніне таңым бар. Мысалы, сахнада жанды дауыста айтпаған әнші тойға келіп халтурасын жалғастыра береді. Той егелерін фонограммамен алдап осы кезге дейін қанша миллиондаған ақшалар кетті. Әрине, ол менің жұмысым емес, дегенмен осындай дүниелерді айтуға тура келеді.
Менің білетінім, классик әншілер әнді жанды дауыста айтады. Оркестрмен, рояльмен және фортепианоның сүйемелдеуімен орындайды. Өзім де тойда немесе кез келген іс-шараларда жанды дауыста минусовкамен айтамын. Жалпы фонограмма – әншіні құртатын дүние. Шын мықты болсаң, жанды дауыста өнер көрсет. Әр концертке дайындал, еңбек ет, далада қалмайсың. Сын түзелмей, мін түзелмес. Сынды көтере білсең ғана өсесің. Қалай десек те мәдени майданда шын мықтылар қалады, – дейді ол.
Сәрсенбай жыраудың ұрпағы, дәстүрлі өнерді дамытуда өзіндік талантымен танылған Майра Сәрсенбаева да жоғарыда аталған заңға енгізілген өзгертулерді дұрыс деп санайды. Оның айтуынша, өнердің шын өкілі қай уақытта да табиғат берген талантымен даралануы тиіс. Халықтың сенімін алдамай, адал қызмет көрсетіп, тыңдаған жұрттың шынайы ықыласына бөленгені абзал. «Өнер жолы – ауыр жол» деген сөз бар, демек «жүзден – жүйрік, мыңнан – тұлпар» дара шығуы оңай емес.
Мысалы, дәстүрлі өнер бағытында Сыр сүлейлерінің мұрасын ғасырдан ғасырға жалғап, сол әуелгі саф қалпында сақтап келе жатқан жыршы-жыраулар еңбегі ерекше құрметке лайық деп ойлаймын. Өйткені жыр-дастандарда өлең сөздің сарқылмас құнары бар. Одан бөлек, сүлейлердің әрқайсысының мақам-саздары бір-біріне ұқсамайтын өз алдына ерек туынды. Сондықтан өнер жолын таңдаған адам оның бағасын түсірмеуі керек. Бүгінге дейін техниканың жұрнағы жоқ кезеңде де ғасырлар бойы жалғасып келген саф өнерді қазіргідей жан-жақты дамыған заманда жоғалтып алсақ, одан асқан өкініш болмас. Бір сөзбен айтқанда, халықтық өнерді дамытуда өз-өзімізге үлкен жауапкершілік жүктелетінін сезінуіміз керек, – дейді ол.
Өнертану кандидаты, күйші, бірнеше әннің авторы Гүлнар Ысқақова бүгінде Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті студенттеріне дәріс береді. Күй өнері бойынша талантты шәкірттері топ жарып жүр.
– Өнердің өкілі ретінде айтар болсам, кез келген әнші, күйші немесе өнер көрсететін топтар болсын, халықтың алдына шынайы талантымен шығуы тиіс. Өйткені өнердің киесі бар. Сол себепті оған атүсті қарауға болмайды. Сахнаға шығатын өнерпаз өзіне жүктелген аманатты терең сезіне білуі керек әрі қиянатсыз атқаруды ойлағаны жөн.
Мысалы, әнді жанды дауыспен айту үшін қаншама дайындық керек. Ең әуелі сахнаға шығу мәдениетінен бастап, киім киісінде, сөз саптауында, қимыл қозғалысында көзге оғаш әрекеттер болмауы тиіс. Сосын әнді орындағанда дауысты көретін, бәсеңдететін жерлері болады. Әншінің әнді әрбір орындауында импровизация керек. Шын талантты әншілер көрерменді баурап алып, әнді қосыла шырқайтын кездері болады. Ал фонограммаға келсек, бірнеше концертте сол бір дауыс, бір орындау бірте-бірте тыңдаушыны жалықтырады. Қазір эстрада жанрын фонограмма жаулап алғаны жасырын емес. Алайда домбыра, сырнай, қобыз, жетіген сияқты ұлттық аспаптармен, сондай-ақ, гитарамен, фортепиано сүйемелдеуімен ән айтатын әншілер жанды дауыспен орындайды.
Мысалы, Жамал Омарова, Күләш Байсейітова, Роза Бағланова, Ермек Серкебаев, Ескендір Хасанғалиев сынды әншілердің дауысы алтын қорда сақталып қалды. Ал қазіргі фонограммада жазылған дауыс ұзаққа бармай, өз-өзінен жоғалып кетуі мүмкін.
Қолданысқа енгізіліп отырған заңды құптаймын. Өнерге, шығармашылыққа шынайылық, тазалық, жауапкершілік керек, – дейді өнертанушы.
Иә, жоғарыдағы пікір айтушылар өнердің әр саласында жүрсе де, ортаға салған ойлары бір түйінге келіп тоғысып тұр. Өйткені өнер – табиғи таланттың өлшемі. Оған сауда-саттық араласса сыны кетеді. Айталық, бойында жоқ қабілетті ақы-пұлын төлеп сатып алу арқылы халықты алдап, күн көріп жүргендердің (әнші деуге келмейді) әрекеті тіпті дұрыс емес. Тағы бір сорақылық, осы күні әнді орындаушы өзінің не айтып тұрғанына есеп бермейтін болған. Қазір жастар тыңдап жүрген кей әндердің сөзін естігенде ұяттан өртенердей күй кешесің. Ал олардың сахнаға қалай, қандай мақсатпен шығып жатқаны беймәлім…
Жоғарыда аталған заңда авторлық құқықтың қорғалуына қатысты да айтылған. Олай болса, шығармасы орындалып жатқан авторларға қаламақы төлеу барысында әлгіндей әдептен жұрдай «шығармалардың» авторларына шара көрілуі де керек сияқты…
Иә, қазір ЖИ де ән айта бастады. Тіпті оған әннің сөзі мен әуенін жазу да еш қиындық тудырмайды. Мұның ар жағында «өнер өліп кетпей ме?» деген сауал тұратыны заңды. Әзірге оған айтар жауабымыз, жасандылықтан биік тұратын жауһар туындылар ғана жадымыздан да, тарихтан да өшпейді. Ал ЖИ-дің деңгейіне жетпейтін шығармалардың күні бітетін болса керек. Халқымызда «Көп асқанға бір тосқан» деген сөз бар еді. Енді тым аспандап кеткен жасанды «жұлдыздар» жерге түсетін шығар?
Ғазиза ӘБІЛДА,
«Сыр бойы»
