Сыр бойы – қазақ тарихының терең тамырына айналған қасиетті өлке, қазақ өркениетінің, руханияты мен шаруашылық мәдениетінің алтын діңгегі.
Ежелден-ақ Сыр бойы егін шаруашылығымен, суармалы егіншілік жүйесімен танымал болған. Сол қасиетті өңірдің Қармақшы ауданы да диқан еңбегінің белсенді аймағы саналады. Мұнда күріш өсіру дәстүрі қалыптасып, кеңестік кезеңде жоғары нәтижелерге қол жеткізілді. Осы жолдың әр қадамына өлшеусіз үлес қосқан Еңбек ерлері – өңір тарихындағы еңбек даңқының символы. Қазір де Қармақшы диқандары сол даңқты жолды жалғастырып, ел ырысын еселеп келеді.
Осы егіншілік мәдениетінің бастауы алғашқы шаруашылықта пайдаланылған қарапайым құрал-саймандарда жатыр. Қарапайым ағаш пен темірден жасалған бұйымдар, бүгінгі күнде музей қорында сақталғанымен, олардың бойында халықтың маңдай тері, төзімі мен даналығының үнсіз куәсі бар. Егін шаруашылығында қолданылған құралдардың көпшілігі табиғи материалдардан – ағаш пен темірден жасалған. Кетпен, орақ, шот, балта, соқаның әртүрлі түрлері, тырма, күрек – бәрі де далалық тіршіліктің қажеттілігінен туған. Ұсталардың шебер қолынан шыққан бұл құралдар тек шаруашылыққа ғана емес, халықтың дүниетанымына да әсер етті. Әр құралға қатысты ырым-тыйымдар, наным-сенімдер қалыптасты. Мысалы, орақты аттап өтуге болмайды, кетпенді түнде далада қалдырмау керек деген түсініктер бар еді. Бұл – еңбекке, жерге деген құрметтің көрінісі.
Аудандық музей қорында сақталған құралдардың бірі – соқа. Соқа – адамзат өркениетінің ең көне еңбек құралдарының бірі. Ағаш сабы немесе тұтастай темірден соғылған жүзі бар бұл құрал қара жерді аударып, оны тұқым себуге дайындауға мүмкіндік берген. Оның алғашқы қарапайым түрлері б.з.д. IV-III мыңжылдықтарда пайда болып, жерді өңдеудің негізін қалады. Қазақстан аумағында, әсіресе Сырдария бойында, соқаға негізделген егіншілік дәстүрі ежелгі және ортағасырлық кезеңдерден бастау алған. Орта ғасырларда ағаш сабы мен темір жүзі бар соқалар пайда болып, көбіне мал күшімен тартылған. XIX ғасырдың соңында темір соқалар кеңінен қолданылып, егін өнімділігін арттырды. Кеңестік кезеңде егін шаруашылығы біртіндеп механикаландырылып, трактор мен плуг кең қолданыста енгенімен, дәстүрлі соқа ауыл өмірінде ұзақ уақыт сақталды, әсіресе шағын шаруашылықтарда пайдаланылды.
Соқамен жыртылған жер – диқан үшін қасиетті алаң. Сол жерге дәнді дақыл себіліп, су беріліп, маңдай тер сіңген. Бұл ауылдық қауымдастықтың бірлескен еңбегін талап еткен үдеріс еді. Ғылыми тұрғыдан алғанда, соқа – қазақ даласында отырықшы және жартылай отырықшы егіншілік мәдениетінің қалыптасуын дәлелдейтін маңызды архео-этнографиялық дерек.
Қарапайым құрал сияқты көрінгенімен, соқаның бойында тұтас бір дәуірдің ізі, ата-бабамыздың төзімі мен даналығы сақталған. Қара жерді тілген соқадан бастап, маңдай термен жиналған егінге дейінгі жол – халқымыздың еңбексүйгіштігі мен төзімінің айқын дәлелі.
Қазіргі заманда техника дамып, егін шаруашылығы толықтай механикаландырылғанымен, көне құрал-саймандардың тарихи және тәрбиелік мәні жойылған жоқ. Бүгінде Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейінде сақталған әрбір кетпен, орақ немесе соқа – бір әулеттің, бір ауылдың, тіпті тұтас бір дәуірдің шежіресі. Оларсыз қазақ ауылының өткен өмірін елестету мүмкін емес.
Бүгін осы құралдарға көз сала отырып біз тек өткенді ғана емес, ата-бабамыздың жерге деген сүйіспеншілігін, адал еңбекке деген құрметін танимыз. Сол құндылықтарды ұрпақ санасына сіңіру – бүгінгі буынның басты парызы.
Баршагүл САХИЕВА,
Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейінің экскурсоводы
