Нартай аялаған нақыш

Өмірін өнерменен өрнектеген

Ресми деректер Әбіләш «1936 жылы 5 наурызда Бестам (бұрынғы Ленин колхозы) ауылында туған» деп жазып жүр. Ал өзі бір сөзінде «Сырдария ау­даны Аманкелді совхозының Ай­дар­лы бөлімшесіндегі «Ербайдың Ақта­мын­да» дүниеге келгенмін» депті [Исмаил Ө. Алаштан әні озған Әбіләш // Өскен өркен. –– 2000. –– 12 ақпан.].

Қарапайым өмірбаян деректерінің өзінде түбін індете түсуді қажет ететін мәліметтер жеткілікті екені осыдан-ақ көрінеді. Мұның сырын ХIХ ға­сыр­да Баянауылдан ірге көтеріп, Сыр­ға маңдай тіреген Тортуыл арғын эт­ник бірлестігінің өкілі, арғы бабасы Ме­деттің мінәйі себеппен жер ауып келіп Ақтамға қоныстанған тар жыл­дардың тарғыл тарихымен түсіндіруге болады. Содан ақылды қызы Жанайдың қыпшақ Тұрсынбай датқаға тұрмыстанып, өзі­нен кейінгі төрт інісіне Тұяқтыдан қыз алып беріп, сол пайым арқылы қып­шақ арасына ірге бекітіп, қауым ел кейін колхозға бірігіп, «тастай ба­тып, судай сіңсе» керек. Көп зерт­теу­ші­лер елемейтін, бірақ көзге көрініп, авто­хтон­ды оғыздық өрнектен ерекшеленіп тұра­тын Әбіләштің айтушылық қол­таң­ба­сындағы сананың көне қат­па­рына жасырынған генетикалық жад ар­қылы белгі беріп, шарпысу негізін­де қалыптасқан аралық дәстүрге тән ән­шілік өрнектің генезисі мен онто­генезін осы тұрғыда зерделеудің ғылым үшін берері көп.

Әкесі –– Әбу Нысанбайұлы («қазіргі әкем» дейді. –– Авт.) шопан, «қақпаны қанды, мылтығы майлы» саятшы бо­лып­ты. «Домбыра, сырнайды жап-жақ­сы тартатын шабандоз, мерген адам» депті өзі бұл жайында. Анасы Ажар­күлдің әкесі Әмзе де Есабыз қыпшақ­тағы «он саусағынан өнер тамған ұста, етікші» екен. Рахия Әбіләшқызының мәліметінше, әншілік әкесіне «нағашы жұртынан дарыған». Азанды есімі –– Әбіләшім, тегінің «Нысанбаев» болып жазылуы әуелде атаның бауырында өсіп, тәрбиесін көруінен сияқты. Оның жайын «Үлкен шал Нысанбай домбы­раны бірсыдырғы әдемі тартатын, әжем Жұмакүл өлеңді жақсы айтатын» де­генінен де аңғаруға болады [Алаштан әні озған Әбіләш…].

Әнге деген ықыласы ерте оянған науша Әбіләш көркемөнерпаздар үйір­месіне мектепте жүргенде қатысады. Онысын «Мен үшінші класта ән сал­дым… Бұл соғыс жылдары» деп еске алады. Заманында италия билеуші­ле­рінің құлақ құрышын қандырған, ХIХ ғасырда Ресейде ерекше сұранысқа ие болу арқылы қазақ мәдениетіне енген шекті мандолина аспабымен, Досмахан Сұлтановтың сүйемелдеуімен алғаш айт­қан әндері «Жетім қыз», «Ақайша», «Ақсиса», «Илигай». Мұның жайын да күнделігінде жазып қалдырыпты. Өкі­нішке қарай, бұл шығармалары таң­баланған үнтаспалар сақталмаған. Соған қарағанда кейін, қайта жаң­ғыр­тып айтпаған болуы да мүмкін. Өйт­кені, қас өнерпаз науша күнінде айтқандарын кейін қайталауы сирек кездесетін жайт. Әлгі аспапты кейін өзі де меңгеріп алса керек. Сондықтан өзге ұлт әндерін айту кезеңін осы ая­дан ізде­ген жөн. Ал мектеп сахнасын­­да «Бала Жам­был» атанып жүргенде Қ. Айым­құлов, А. Мол­жігітов, Д. Смаил­ов­тардан дәріс үйре­ніп, үлгі-өнегесін же­тіл­діріпті. Міне, оның дәстүрлі ор­тада қанат­танып, өмі­рін өнермен өр­нек­теуі осылай бас­талыпты.

Әншінің көкірек алауын маздатқан маңызды жайт ретінде 1952 жылы Нар­тай ақынға ұшырасып, бата алу уақи­ғасын тілге тиек ету керек. Бұл –– «сексен әннің басын қосқан» сері ақын­ның тым жантаймаса да: «Ал, Нартай, алпыс екі келдің жасқа, / Шаш түсіп маңдайыңнан болдың қасқа», –– деп шау тарта бастаған шағы, «Өздерің білер Нартаймын, / Нар да болсам, қар­тайдым» деп «сыр қылып айтқан мұңды термесі Әбділданың есінде сақталған» уақыттардың шамасы (Алайда, атал­мыш терменің 1956 жылғы тұңғыш жи­наққа енбеуі, керісінше, Ә. Тәжібаевтің «Нартай ақын» деген беташар жыр­дың өзегіне өрілуі түсініксіз). Әбіләш көркемөнерпаздар арасында өткен бай­қауда ән салғанда төраға болып отырған Нартай (бір деректе: «Астында ала биесі бар, демалыста жүрген Нарекең клубқа кіріп келіп, жасөспірімдердің кон­цертін көреді». –– Авт.) келіп, беті­нен сүйіп: «Балам, дауысың жақсы екен, бердім батамды», –– десе керек. –– Мен ол кезде пионермін. Нартай аға­ның қартайған шағы еді. Сол сәт көз ал­дым­нан кетпейді», –– деп еске алады әншінің өзі [Шәкәрімов Ж. Нартай ма­қамы // Қазақ әдебиеті. –– 1975. –– 12 желтоқсан].

Уақиғаның 1953 жылы наурыз айын­да болғанын айғақтап: «Балам, да­уы­сың жарайды екен, бірақ қосы­лып айту жолдары былай болады» деп өзі домбырамен орындап көр­сет­кен еді», –– дейтін де қосалқы мәлі­мет­тер ұшырасады [Дүйсенбаев И. Ән шырқаса Әбіләш // Ленин жолы. –– 1979. –– 29 июнь]. Түп мағы­насы ортақ болғанымен, ауызша жеткен сөздің көңіл күй мен уақыт беде­ріне қа­рай, тілшінің жеткізуіне байла­ныс­ты азын-аулақ ауытқитын кездері бо­лады. Қалай десек те Ж. Шәкә­рімов әншінің болмысына үңіліп, өнер­баян мәліметтерін жүйелей келе: «Нар­тай­дың көзін көрген, одан қуат алған», –– деп орынды бағалап, дауысының мүм­кіндігі мен ауқымын «төменгі ок­таваның соль нотасынан екінші окта­ваның соль нотасына дейін жетіп, еркін ала білетін таза, ашық тенор. Қай нотаны алып шырқаса да еркін, күшті әрі мәнерлі жеткізетінін» жазыпты. Бұл –– әнші Әбіләш өнерінің өресі жа­йында маман білдірген алғашқы әрі кәсіби баға.

Кейде зерттеушілер «ұстаз» бен «шәкірт» арақатысына орай үстірт пі­кірлерге ұрынып жатады. Қалып алған пікірлер бойынша «ұстаз ізіне ерген шәкіртке қолдап үйрететіндей» әсер қалдырады. Негізі, далалық дәстүрде жағдай сәл өзгешелеу. Үлгі иесі «пір» тұтқан ұстазын ғұмырында жалғыз-ақ рет көруі мүмкін. Ұлық ұстаз да солай. Ал топ алдында қол жайып бата беру, сөйтіп ұстаз бен шәкірттің өзара ымыраласуы –– шәкірттің хатыршат-дипломға ие болуымен бірдей. Жалпы, шәкірттің өмірінде жалғыз тәлімгер емес, ұстаздар жиыны болады десек, ғылыми ақиқаттан алыстамасымыз анық. Әлгіндей, сәттік жүздесудің өзі өнер­паздың ғұмырына алтын арқау болып тартылуы әбден мүмкін. Бірақ Әбекең Нартайды «Қызылдиханда оқып жүргенде» тыңдағанын, сон­дай-ақ «ауылға Нартай бригадасы келді деп естісе концерт болатын, кон­церт­тен кейін жыр айтылатын үйге жұрттан бұрын келіп, таң атқанша ән тың­дай­тынын», ал «Нартай әндерін 1961 жылдан сала бастағанын» айтады ғой. Алайда, осыншама деректің ең болмаса бірі, ғы­лымы жетілген елдердің тәжі­рибесі көр­сетіп жүргендей, дер кезінде үн­тас­паға жазылып қалдырылмағаны өкі­нішті.

Ақиқаты сол, қызыл жолбарысты жыр алыбы Жамбыл «қасқа маңдай, шешен таңдай, сөзің дәмді шекер, балдай» деп ұлықтаған сал Нартай науша Әбіләшқа «Бердім батамды!» деп­ті. Болды! Дүйім елдің көзінше дуа­лы ауыздан шығып, белгісі бекітілген сы­ңар ауыз уәлі сөз шәкірттің көкірек көзін ашып, дәстүрдің даңғылсыз ке­дір-бұдырына түсіп, саналы ғұмырын азапты әрі ләззәтті жолға салуына же­тіп жатыр еді. Олай болса, өзегіндегі өрнегі Сарыарқа мен Сыр саздары ара­сындағы алабөтен қоспа болып бу­дандасқан Әбіләшқа ғана тән қол­таңбаны басқа айтушылардың үлгі­сі­мен шатастыруға болмайды. Бұл өзі есте жоқ ескі күндерден, сонау сал-серілік дәуірлерден бастау алып, бір шеті жа­пондардың көне касталық «бу­сидо жолы» кодексіне (дәстүрге адал­дық) негізделген «құдіретті жел» эти­касы арқылы әскери аристократия ұғы­мымен астасып жатқан, синто­изм­дегі жанкештілік салтпен сабақтас дәс­түр. Кейін құбыла келе өңі өзгеріп, сал-серілік дәурендегі магиялық маңы­зынан арылып, дәуірлер ыңғайымен бі­рыңғай өнерпаздыққа ойысқан тұста көне нақышты Нартай өзінше, өңін өзгертіп тұтынып, соңғы жұқанасын Әбі­ләш таңдайға татқан болатын. Әри­не, шәкірттері Нартай әуенін тұм­са қалпында жеткізе алмағаны анық. Болса да, кезінде қолда бар мүмкін­дік­терді сарқа пайдаланып, жазу техни­касының талай түрі шыққан уақытта да Нарекеңнің дауысын жазып қалдыруды ойлаған ешкім жоқ.

Жалпы, әуелде бір тональді тілшікті-пневматикалық механизмге негізделген гармонь аспабында шыққан түпнұсқа әуендер домбыра сүйемеліне көшкенде өңі өзгеріп сала бергені айтпаса да түсінікті. Әнші Әбіләш ұстазы Нартай нақышын домбыра сүйемелімен айт­қан санаулылардың бірі. Жалпы, қай шығарма болсын, дәстүрлі негізі сақ­тала отырып, айтушының өзіндік та­ным, түсінігімен импровизация жаса­лып, интерпретация көрігінен өту арқылы жасанып, жетіктіріліп айтылуы тиіс. Сондай сәтте әннің астары жа­ңаруы, керісінше, бәсі кемуі де мүм­кін. Нақты тасқа басылған үлгі-таспа қалмаған жерде мұның жайын қозғау қиын. Айтушылық дәстүр тарихында аталмыш жайттарға мың сан мысал бар. Жалпы, әлемдік фольклортану ғы­лымы анықтап, белгісін бекіткен қағида бойынша, үлгі-машықты көзсіз көшірме жасаудың өзі сауаттылықтың көрсеткіші бола алмайды. Ән әуезін белгілі бір дәстүр негізіне сүйене оты­рып өзгертіп, түрлеп, әрлеп, қосып, алып, өз деңгейіндегі түсінігін жырлау­шының бәсі ересен биік тұратыны сондықтан.

И. Дүйсенбаев Әбіләштің талантын тап басып, өнер жолына түсуге ықпал жасаған Нартайдың баталы шәкірті, «әнін үйінде тұрып, өз аузынан үйрен­ген» А. Молжігітов екенін тілге тиек етіпті. Мұның жайын, сондай-ақ Наре­кеңнің әнін үйрену үшін 1972 жылы Ташкентке Құтбайды іздеп барғанын, бірақ жолығудың сәті түспегенін әншінің өзі де растайды. Сөйтсе, Кә­кең «сол жылы дүниеден қайтқан екен» [жеке қолжазба мәліметі. –– Авт.]. Үне­мі ізденіс үстінде жүретін Әбе­кең­нің «көп үйрендім» деп «Нартай брига­дасының» мүшесі М. Әділовті ерек­ше атағанын, сол ұжымда қыз­мет еткен «Балқашбай, Арзулла, Қазы­қан, Шамшаттың да маған көмегі көп болды» дегенін орынды атап көрсе­тіпті. Содан соң 1957 жылы Алматыда, жастардың республикалық тұңғыш өнер фестивалінде қазылар алқасының құрамында отырған Е. Брусиловский мен М. Ержанов 21 жастағы Әбіләшті сахнаға шақырып, Жаяу Мұсаның «Ақ­сисасын» қайта орындатқанын, оның ашық дауысы мен айтушылық ше­берлігіне баға бергенін жазыпты. Аталмыш пікір түрлі күзеу мен тү­зеуден, бақылау мен байыптан өткен соң жарияланатын цензуралы кеңес одағының күлбілтесіз, салмақты сөзі екенін ескерсек, тап сол тұста екінің біріне бұйыра бермеген ұлықтау. Маң­ғаз Манарбектің «Бұл ән сенің та­маша талантыңды танытып тұр, тек оны жоғалтып алмашы» деген сөзі «ме­ні жі­герлендіреді де тұрады» дейді екен ғой Әбекеңнің өзі [Ән шырқаса Әбіләш…].

Мақаладағы тағы бір тұшымды ой оның әншілік талғамы жайында: «…ол көрінген әнге қызықпайды, өз дауыс мәнеріне лайықты әнді әбден екшеп, таңдап барып орындайды». Шынына бағу керек, журналистік бақылау де­месең, сындарлы ғылыми бағалаудың жүгін көтеріп тұрған пайым. Әттең, кезінде айтушылық өнердің тамырына түсіп зерттейтін ғылым көлеңке тұс­та қалғандықтан, Әбіләш сияқты сали­қалы әнші, термешілердің айтушылық дәстүрдегі дара қолтаңбасы зерде­лен­бей келе жатқаны өкінішті. Әйтпесе, осы мақалада айталғандай, ол сахнаға кө­теріліп келе жатқанда көрермен «Нар­тай келді, Нартай келді!» деп дүрлік­пес еді-ау. Ұлы дәстүрдің сабақты жібін жалғап, өзінен кейінгі көштің бұй­дасын ұстаушылар қатарында «Ал қазір менің орындау стиліммен көпшілікке қызмет етіп жүрген шәкірттерім Әлмырза, Әс­кербек, Кемал інімді де мақтан тұ­тамын» деуі оның ұстаздық парасат биі­гіне көтерілгенінің белгісі. Алдында ұстанымы биік ұстазы болып, соңына саналы шәкірт еріткен жанда арман аз ғой.

 Жалпы, Әбіләш Әбуов жер басып жүргенде мемлекет тарапынан тиесілі бағасын алды ма? Ол жайында «…та­ланты көзі тірісінде бағаланған» де­ген пікірді оқып, шынымды айтсам, таң­ғалдым. Кейде біздің осындай жел сөздерге ерік беретініміз-ай. Тірісінде бағаланса Е. Көшербаев «Біз Әбіләшқа осы күнге дейін өзінің лайықты бағасын бере алмай келе жатқанымыз өкінішті-ақ» [Ленин жолы. — 1990. —  4 сентябрь] демес еді ғой. Мұның жай-күйін бір кісідей білетіндер «Дәрежесіне қарай атақ беруге ұсыныс жасалса дейміз» [Байділдаев М. Ақындар айтысынан кейінгі ойлар // Ленин жолы. — 1985. — 22 июнь] деп не үшін шырылдады? Содан соң дүние саларынан жыл бұрын жарияланған «Днепродзержинскіде ҚР тұңғыш Президентімен қатар оқып, бір бөлмеде тұрғаны… екінші Екатерина салдырған алтындалған сарайда Ға­зиздің әнін шырқағаны… студенттік ду­манды күндер артта қалып, досының Теміртауға шақырғаны…» жайында жа­зылған мақаланы шолып шықтым [Шілдебаев Е. Ай маңдайлы арысым // Сыр бойы. –– 1996. –– 11 шілде]. Ауыл­да қалған қарт ата-анасына алаң­даған ол әлгі ұсынысты қабылдауға жүрек­сінсе керек. Тағдыр ғой. Содан, арада пәленбай жыл өткенде, баяғы «қанды көйлек досы» келіп іздепті.

Ақыры не болған дейсіз ғой? Арал мәселесімен Қызылордаға табан тіре­ген Елбасы түн ішінде көлік жіберіп, досын алдырыпты. Ертеңіне дарияның жағасындағы бақта жүріп сырласыпты. «…Мені қолтықтап алды. Отбасымды сұрады. Сөзімді ыжда­ғатпен тыңдады. «Қырық жыл ән айттың, атағың бар ма?» деп сұрады. Мен басымды шай­қадым. «Сонда біз атақты кімге беріп жатырмыз?» деді де, өзге әңгімеге ауы­сып кетті». Бұл –– әншінің боямасыз төл сөзі. «Маған айтар бұйымтайың бар ма» –– десе, –– Ешқандай бұйымтайым жоқ, Нұреке» депті, иманды болғыр [Нәрікбаев М., Исмаилов О. Бақыттың қиын баспалдақтары: Сұхбатнама. –– Алматы : Көзқарас, 2004. –– 472-б]. Қап-ай, біреуден төменшіктеп бірдеңе сұрап, сұғанақтық жасаудың жайын білмей өскен ақ жүрек, әулие пейілдім-ай. Тап алатын жеріне келгенде де ләм-мим демегені ғой. Әй, бірақ өзі біліп бермеген нәрсенің бәрі бекер емес пе?!

Әлпештеп әншілігін әбзелдеген

Әншіден қалған қолжазбалармен танысу үшін жеке мұрағатына үңілдім. Қолының табы тиген дүниелерді қы­зы көзінің қарашығындай сақтап, ая­лап отыр екен. Соңғы бетінде «Биік шың­ға қиялай ұшып қыран да шығады, өр­­мелеп жылан да шығады» деген ав­тор­лық таңба соғылған шағын көк, одан кейінгі қызыл, қоңыр қойын кі­тап­шаларға, негізінен, заманында ара­ласқан жандардың мекен жайын, өсиет сөздер жазып күні, айы, жылына дейін көрсетіп, күнделік жүргізіпті. Одан өзге алты дәптердің үшеуіне өзі­нің өлеңдері, қалғанына репертуары жазы­лыпты. Мұғалімдігінен, әлде толайым табиғатынан болар, әйтеуір қағазға ұқыпты екені білінді. Ал жанының жай­­саңдығы әбден сарғайып, өңіп кет­­кен қолжазбадағы таңғы шықтай мөл­­діреген қолтаңбасынан көрініп тұрды. Біздің іздегеніміз де осы –– репер­туарының жайы еді.

Ақындық қабілетінен бейхабар бы­лайғы жұрт оны әнші, термеші деп қана білді. Ол айтқан әуендердің вербальдық сыңары –– мәтінмен қарым-қатынасын түстеп танып, импровизация жасап, ин­терпретациялау арқылы шығарманы өзіндік пайыммен түрлендіру дәре­же­сін анықтау үшін өлең құрау қабі­летінің болуы маңызды. Міне, сол қа­сиеттің шеті шықты. Мысалы, ірі жиын­дарда, егін-терімде «Әбекең өз жанынан құрап арнау айтатын» десе [Айып А. Сыр өнерпаздары ән әуе­ле­тіп, жыр тербеді // Өскен өңір. –– 2016. –– 30 наурыз], келесі автор «тек ән­шілік емес, ақындық талантының оя­нуы­на туған жердің киелі топырағы әсер еткенін» топшылапты [Ортаев Т. Жар­­қын жылдар жадымда // Өскен өңір. — 1996. — 2 қазан]. Демек, оның жаз­ба ақын ғана емес, алқаға түскенде белгілі бір ән, термені құбылтып айта алатын түрлемеші, сөз сайысында ауыз­­дығымен алысып ала жөнелетін суы­рып­салма да болғаны.

Мұрағатында біраз шығармалары (өлең, арнау, айтыс) сақталыпты. Жа­рық көрген «Қиял», «Қаратау», «Ән» тәрізді өлеңдерінен «Кең дала көркем сурет» секілді соны бейне, ал «Таң атқанда желпіген ақ самалдай… / Шер­бетім де, дәрім де асқақ әнім…» деген жан тебіренісінен «қиялы қияндарға же­те­леген» жанның әлемге ғашық жү­ре­гінің лүпілі сезіледі. Қолтаңбасын жа­ңартып, кейін қызына айтып отырып, қайта көшірткен үлкен қолжазба дәп­терге 53 өлең тіркеліпті. Сондай-ақ «Ақын­дар шықты айтысқа» айдарымен Те­лікөл мен Еңбекші совхоздары аты­нын Құралбек Бекшебаев [Өскен өңір. –– 1975. –– 17 июнь] пен Қазақ ССР-і мен Қазақстан компартиясының 60 жыл­­дығына орай, науқандық шаралар ыңғайымен Ұмытшақ Ықыласовамен [Өскен өңір. –– 1980. –– 8 июль] ара­дағы жазба айтысы сақталыпты. Сөз сы­лайына қарасаң қарсыласы Құралбек те оңай сойдан емес сияқты. Алайда: «…Саралап қай жағынан көз салсаң да, / Таразың тең түсе алмас салмағыма» деген алғашқы жауап сөзімен-ақ өзі­нің оңай сойдан емесін көрсетіп, қар­сы­ласын матап тастау тәсілін қол­дан­ған Әбе­кеңді өлең өлкесіне жолдан қо­сыл­ған ақын дей алмайсың.

Оның белгілі бір ақындық ортадан тәлім түйгені Ұмытшақ екеуінің ай­тысынан да байқалады. Салған жерден: «Мен келдім айтысуға Телікөлден, / Мәр­тебем биіктеп тұз озып елден. / Қозбайды қай ақынның делебесі, / Бұралған тал шыбықтай сені көрген?» –– деп сұлу қыздың буынына түсіп, бірден төтелеп, төпелеп ала жөнелетін тасқа басылған таңбалы сөздің тым шымыр, өткір, кемерлі, деректі дәрпіне қарап отырып, «Шаршы топта қолма-қол суырып салды ма, әлде жазып айтысты ма екен?» деген шешімі шиеленісті сұ­рақтың құрсауында қаласың. Жалпы, Сыр бойы шайырлары арасында жаз­баша айтыс ерекше дамыған. Әуелі жа­зып шығарып, оны жаттап алып, шар­шы топта қайта түрлеп айтып шы­ғу дәстүрі де болған. Қалай десек те, бұл сөз сайысының кезінде қай түр­де өткенін енді анықтау мүмкіндігі алыс­тап кетті. Сондықтан, Әбіләштің ақын­дық деңгейі мен шарқын енді тек жалаң мәтінді талдау арқылы ғана ба­ғамдай аламыз. Әрине, соңында қалған өлеңдері мен айтыстарына толық тал­дау жасауға бұл жерде орын тар. Ал аталмыш тақырыпты өз алдына жеке қарастыру –– келешектің кезек күттір­мейтін шаруасы.

Ә. Ноғайбаев: «Репертуарында көп терме толғаулар болды» депті, қызы Ақмаралмен жасаған сыр-сұхбатта. Мә­селе сонда, осы «көп» деген сөзді нақтылай түсуге бола ма? Айтушылық дәстүрдегі ғылыми негіз бойынша әуе­лі әнші, күйші, термеші, жыршының ре­пертуары анықталып, соның аужайы тексеріліп, талдануы тиіс. Өкінішке қарай, әлемдегі озық низамдардан қозы көш кейін қалған қазақ фольклортануы мен этномузыкатану ғылымының ен­шісіне тиесілі бұл ахуал озық әдіс­теме, нәтижелі әдіснамалардан бейха­бар кейпімізді көрсетеді. Соңғы бір ғасырда өткен аты даңды ақын, жыр­шы, домбырашы, термеші, әнші, күй­ші­лердің ең болмаса біреуінің репер­туары толық таңбаланбапты. Бұл жүдеулік нені білдіреді? Тағы да сол, ұлттық мұраны арына балап, насихаттауға са­налы ғұмырын арнаған асылдардың көзі тірісінің де, бақилық болғанының да көкірегіндегі халық қазынасын са­нап, жүйелеп, реттеп, кезеңімен, ке­зе­гімен сарқып жазып алып, кәдеге жа­ратып, ғылымның еншісіне айнал­ды­рып, әлемдік деңгейдегі осы тек­тес құбылыстармен салыстырып, салғас­тырып отыратын сауатты жүйенің дамымай қалғанын көрсетеді, әрине. Өмірбаян десе ұлықтан алған алғыс хатын жазып, атақ-дәреже көрсетіп, гастрольдік сапарға барған жерімен мақтануды әдет еткен бүгінгі қазақы қалыптан арылып, оның орнына толық репертуарын, қандай шығарма білетінін әдетке айналдыратын күн қа­шан туар екен деп ойлаймын, кейде. Мі­не, осындай мақсатпен біз де Әбіләш айтқан, таспалатқан, соңында қалған мұраның жайын жиып көрсетуді жөн деп білдік.

«Репертуарымның көпшілігі Ақан, Біржан, Мәди, Естай, Нартайдың және халық әндері» депті өзі бір сұхбатында [Кәрімқұлов Т. Нартай әні // Лениншіл жас. –– 1973. –– 29 июнь]. Мұның себеп, салдарын ілгеріде аз сөзбен аңғар­тып өттік. «Ол әуелі Нартайдың «Үш тол­қының» үш түрге бөліп шырқайды», –– депті Ж. Шәкәрімов, –– Ал «Қызыл Москва», «Жақаевқа арнағаны», «Қол­хозшыларға», «Нартайдың Айман­күлге хаты», «Дариға, кетер едім Сыр бойымен», «Октябрь –– ұлы мей­рам, ұлы күнім» әндері Әбіләш репер­туа­рынан мықтап орын алған» [Нартай мақамы…]. Алайда, аталмыш туынды­лар­дың нақты қайсысын қайда, кім жа­зып алып қалды екен? Мәселенің тап осы тұсына келгенде әңгіме сиыр­құ­йымшақтана береді. 1967 жылы құ­рылған «Сыр сұлуы» ансамблі құра­мында ол Мәскеуде өткен онкүндікке қатысты. Ұжым жайындағы теле­фильм­ге «1970 жылы Әбіләш та түсті» [Ән шырқаса Әбіләш…]. Сол мұра­ғат мүлкі қазір қайда, оның жайын ін­детіп жүрген жанашыр жан бар ма? Осы автор 1978 жылғы 11 шілдеде рес­публикалық телевидениеден «Халық қазынасы» айдарымен Н. Бекежановқа арналған хабар өткенін, «Онда белгілі ғалым, ақын Ә. Тәжібаев Нартай поэ­зиясы жайында әңгімелеп, Ә. Әбуов әндерін айтқанын» жазады [Ән шыр­қаса Әбіләш…]. Әзірге мұны да іздес­тіріп жатқан жауапты мекемені көр­медік.

Шиелі аудандық «Жас дәурен» ансамблі Ташкентте концерт беріп, ұжымның құрамында сахнаға шыққан Әбіләштің айтуындағы «Нартайдың термесін» Өзбекстан телевидениесі тү­сіріп, халыққа көрсеткені жайында жа­зылды осыдан қырық жыл бұрын [Түменбаев Қ. Жақсының көзі // Қа­зақстан мұғалімі. –– 1986. –– 5 январь]. Автор Мәскеуде өткен Қазақстан өнер шеберлерінің апталығына қатысып «Ыбырай Жақаев», «Әйелдерге», «Ок­тябрь –– ұлы мейрам», «Ұлы күнім» (Нартай), «Ғазиз», «Туған ауылым», «Өз елім» (Н. Тілендиев), «Шәй-шәй, қойым» (М. Ержанов), «Бейбітшілік үндеуіне» (Ү. Кәрібаев) деген шығар­маларды орындаған әншінің «өнерпаз ұстаз» келбетіне тоқталады. Кейінгі жылдары «YouTube» арнасынан оның айтыс бағдарламасында Г. Тілеу­бе­к­ова­ның хабарлауымен Нартай­дың «Ең­бекке еге болған…» деп баста­латын Ыбырайға арнауын айтқан бейне­тас­пасы тарап жүр. Ал туған топы­ра­ғындағы «Qyzylorda», «Qazagstan», «Ха­бар» агенттігінің «Алтын қорын­да» әншіге қатысты қандай бейнема­териалдар сақталғаны әзірге белгісіз. Сақталса, осы мұраны жинап, жү­йелеп, мәңгілендіруге жұмыстанып отыр­ған аудандық, облыстық, олардан да өрелілеу жауапты мекемелер не­месе мамандар бар ма? Тап осы тү­йінді тұсқа келгенде тағы да сол көп сұрақтың құрсауынан шыға алмай итіңдей береміз.

Жақсы, олай болса әнші Әбіләш өз қолымен жазған, мұқабада «Әбіләш Нысанбайұлы. 5 қазан, 1991–1992. Өлең, жырлар» деген таңбасы бар са­ры қол­жазба мен екі жұқа дәптердің жа­йына келейік. Мұқабаның ішкі бетіне Нартай жайындағы ойын «Желсыр­най­мен желмаядай желетін Нартай ән­де­рінің ішкі иірім-қайырымы, ора­лу-таралуы, ырғақ-екпіні, бет алуы, ша­рықтауы, тұйықталуы да дәстүрге ай­налып, жалғасын тауып келеді» деп тү­йіндепті. Ғажап қой! Одан әрі өз қо­лымен Әбубәкір, Бармақ, Бұхар, Әсет, Естай, Ақтамберді, Майлықожа, Сүйінбай, Бұдабай, Базар, Нартай, Кенен, Омар, Тұрмағамбет, Абай, Мір­жақып, Шәкәрім, Жүсіпбек, Мағ­жан, Ахмет, Әбділда, Қадыр, Фариза, Сейіл, Жәнібек, Шынболат, Рақым, Нұр­манның шығармаларын, түрлі ай­тыс, мысал, беташарға қоса өз өлең­дерін, оқушыларға жазып берген ай­­тыс­­тарын, көптеген халық ком­пози­тор­лары мен халық әндерінің мә­тіндерін жазыпты. Оның сюжетті эпи­­калық шығармаларды жырлаған жыршы емес, тек шағын жанрларды тө­­ңірек­теген әнші, термеші, ақын еке­ніне нақты дәлелдің бірі –– осы. Әл­де өз қолымен тізімдеп (уақыты: 9. 04. 1991), жазып кеткен 21 ән, терме ре­пер­туа­рының бас-аяғын көрсетуін мүмкін бе? Олай болса, осы жерде тағы бір заңды риторикалық сұрақ туын­дайды. Аталмыш үш дәптердегі шығар­ма­ларды ол жаттап, өзіндік ре­пертуарға айналдыра алды ма, жоқ әлде көшіріп, оқып, сіңіріп жүрді ме? Мәселе сон­да, көзі тірісінде сауатты зерттеу нысанына айналып, айтқандары дер кезінде таспаланбағаннан кейін бұл өзекті сауалдың жауабын енді еш уақытта таба алмаймыз. Ал ғылыми дерекнамалық ыңғайға сүйеніп айтар болсақ, өз қолымен таңбалап, қолжаз­балап, күнделікті пайдаланған мүлкі болғандықтан, мұны Әбіләш Әбуов­тің жаттап айтқан, бірақ түрлі себеп- салдарынан таспаланбай қалған репер­туары болуы мүмкін деуге бейілміз.

Ал көзі тірісінде айтуынан таспа­лан­ған ән, терменің нақты саны қан­ша? Кезінде «Әбіләш әндерінің плас­тинкасын шығару жоспарда тұр» десе де [Нартай мақамы…] онысын арада 10 жыл өткенде әрең іске асырыпты ғой, атыңнан айналайын, тасбақа тырбаңы көп кеңес үкіметі. Сол кездегі мәдениет министрінің орынбасары Ә. Сығайдың көземелімен әншінің айтуында Алма­ты студиясында жазылған «Мен кім­мін?», «Өрендер» (Нартай), «Нартай термесі», Бейбітшілік үндеуі» (Ү. Кә­рібаев), «Угай-ай» (Ж. Жабаев) деген бес ән, терме жарық көрді [Нартай әуен­дері. –– Ташкент. –– Мелодия, 1985]. Әрине, келешекте мұндағы кей­бір атаулар мен авторлар шартты еке­нін ескеру керек. Кезінде біз де оның айтуында «Қоймады бұл ақын­дық қаш­қанменен», Өздерің білер Нар­таймын» (Нартай) [Жүсіпов Б. Сыр сүлейін сұрасаң. –– Алматы, 2008], «Қи­май­мын», «Туған ауыл» (М. Рүстемов) [Жү­сіпов Б. Қайталанбас дауыстар: Сыр саңлақтарының антологиясы. –– Ал­маты, 2011] сияқты төрт ән, терме жа­риялаған едік.

Қызылорда облыстық радиотора­бының басшысы Ж. Бекқожаев 1985 жы­лы оның репертуарынан «Ақ­шол­пан», «Исаның желдірмесі», «Біздің ел», «Жонып алды», «Көп сәлем қа­зы­налы Қаратаудан», «Қимаймын», «Кі­ріспе», «Өздерің білер Нартаймын», «Ойхой, дүние, серуен», «Туған ауыл», «Угай-ай» секілді 11 ән, терме жазып алып қалыпты. Әрине, осы азғантай мұраның өзін таңбалауда жіберілген техникалық ақаулықтар өз алдына, арнайы сөз етуді қажетсінеді. Аталып, түстелген аз мұраны беттестіріп, өза­ра салғастырған кезде Әбіләш Әбуов­тің айтуында таспаланып, соңында қалған аудио-бейне таспаның толық есебі шығады. Репертуарының бас-аяғын бір шолып шыққанда тер­ме­ші­лік сөз қоры Арқа, Жетісу, Сыр өңі­рінен өткен шайырлар мен ке­йінгі ақындарды; әншілік репер­туары халық композиторлары, зама­науи саз­герлер мен халық әндерін қам­тығаны байқалады. Жалпы, дәстүр сөзі автохтонды ұғымға тән низам екенін ескерсек, келешекте Әбіләш­тің айту­шылық қолтаңба­сындағы музы­калық неологизм мен алашұ­барлық сырына тереңдей түсу қажет. Әрине, мұның жайын толық барлауға көзі тірісінде шығармашылығына қатысты жеке сұхбат жасалып, репертуарының толық мәліметі алынып, жүйелі таң­баланбағаны кедергі келтіре берері анық.

Мысалы, кәнігі жыршылар топқа салуға әбессінетін «Ақшолпан», «Қи­маймын» тәрізді заманауи әндерді Әбі­ләштің жатсынбай айта беруі –– белгілі бір ортада қалып алған этикалық, эстетикалық нормаларды қабылдамау негізінде болатын негилизм емес, ке­рісінше, дәстүрдегі неореализм көрі­нісі. Келешекте оның айтушылық қол­таңбасының модель, құрылым, мән, мағына, мақсатын ашып көрсететін, өзін танып, қайта таныту ерекшелігіне орайласқан ноологиялық талдау жасалу арқылы жалпы айтушылық дәстүрдегі музыкалық неосфера мәселесі құнт­тала зерттелуі тиіс. «Біздің ел» деген термеде ол Сыр бойының саз-сарын үлгісін өзіндік мәнерде қолданыпты. Әрине, мұнда «кете-шөмекей» арасын­дағы жыршылық дәстүрге тән домбыра қағысы жоқ. Бәлкім ол өңірдің мақам­дарын өз деңгей, дәрежесінде меңгере алмаған да болар? Осындай, дәстүрге толық кіріге алмаудың астарындағы сырдың шет-шепірін этник ерекше­лік­пен байланысты «кірмелік» мәсе­ле­сіне қатысты пікірімізде білдіріп өт­тік. Негізі, жүйелі зерттеу жұмысы осын­дай, айшықты көріністерді анықтап, белгісін бекіте түсу үшін қажет.

Ол Нартайдың «Кіріспе» деген әнін, жалпы дәстүрде ұшыраса бермейтін қайырмамен бастапты. Онда да кіріспе-зачинге «Аққайың, жалған-ай» деген мүлде өзге әннен көшкен қайырманы қондыра салады. Зерделеуді, неге бұлай еткенін анықтауды қажет ететін фактор ма? Иә, тап соның өзі. Ал бір әуенмен бірнеше термені қатар орындауы –– мақам қорының аздығы ма, әлде сана­сына сіңіп, әбден орын теуіп қалған тұрақты саз-сарындардың әлсін-әлсін, ырықсыз түрде көрініс беріп отыруы ма екен? Мұның да себеп-салдарына көз жеткізу үшін әншінің айту сти­лін толық талдау керек. «Ойхой, дү­ние, серуен» деген терме мәтіні бір­неше ұй­қасты біріктірген, құранды түй­дек­тер жиынтығы екені көрініп тұр. «Ба­тырмын деп мақтанба, / Ажалың жал­ғыз оқ болар» деп басталатын ұйқас күр­мелер тұста айтушы импровизация жасап, 3–4 жолға «Біліміңе мақтанба, / Білімің жанып шоқ болар» деген тың тармақ қосады. Сөйтіп, азын-аулақ алып-қосулар арқылы мәтінді өзінше жа­сақтауға бейім түрлемешілік ерек­шелігі терменің күрмеу тұсындағы, алдыңғы ұйқастарға мүлдем қатысы жоқ «Сайра тілім, жалықпа, / Қызмет ет халыққа» деген қос жолда анық кө­рі­неді. Ал «Маужыраған тамылжып дала қандай…» деген мәтінмен баста­латын «Туған ауыл» әнін бұрын өзге ән­ші­лердің айтуынан естімеген екенбіз. Оның дауысындағы таңсәрідегі боз­тор­ғайдың үні тәрізді трель осы әнде ерекше байқалады.

Сахнагердің сүйікті әні деген ұғым бар. Оны өзі саналы әрі бейсаналы түрде еркінен тыс қайталап айта беруі мүмкін. Кейін әлгі туынды айтушының жан сырына айналады. Әбекеңнің ре­пертуарында «Қимаймын» деген ән болатын. Иә, екінің бірі білетін, тіпті қолайына қарай қостап, ыңылдай жө­нелуге ыңғайлы осы әуенде алапасы асып-тасып тұрған алабөтен шалқу да жоқ. Сарғайған сағыныш табы ғана бар. Алғашқы екі жолдың бас буыны бірін екіншісі дәл қайталау арқылы, тармақтың соңын ала әуелейтін шағын мелодия үшінші жолда өз биі­гінде тұрып мына жалғанды не үшін қи­майтынын баян етеді. «Ұясына бат­қан күнді… ерте солып жатқан гүл­ді қимаймын» деп басталатын әуен «Бә­рінен де, бәрінен де, жан дос­тар, / Алыс кетсем жүздеріңді қимай­мын» деп жуасиды. Тыңдап отырып, ара­мыз­дан алыстап кеткен асыл ағаның мына шырын дүниені қия алмағанын сезіп, қиналасың. Бесінші мүшелдің күрмеу тұсында, қазақ «екі жастың біріне кел­мей кетті» деп өкініш білдіретін алпыс бір жасында ғұмыр дәптерінің беті жабылған әнші ең соңғы, жан беретін сәтте: «Е, жалған дүние-ай!» –– деп бір күрсініп алып, жүзін құбыла бетке қарай бұрыпты.

Берік ЖҮСІПОВ,

фольклортанушы