Музейге келушілер экспозициядағы сан түрлі жәдігерлерге қызыға қарайды. Бірақ сол заттардың әрқайсысының артында қаншама тағдыр, қаншама тарих жатқанын біле бермейді. Кейде қарапайым ғана ағаш бұйымның өзі бір әулеттің өмірінен, тұтас бір дәуірдің тұрмысынан сыр шертіп тұрады. Осындай ерекше жәдігерлердің бірі – музей қорында сақталған, XIX ғасырдың соңында жасалған кебеже.
Кебеже – қазақ халқының тұрмысында кеңінен қолданылған ағаш бұйымдардың бірі. Ол негізінен азық-түлік сақтауға арналған сандық тәрізді ыдыс. Көшпелі өмір салтын ұстанған қазақ халқы үшін тағамды ұзақ уақыт бүлдірмей сақтау аса маңызды болған.
Кебеже көбіне қатты әрі берік ағаштан (қайың, қарағаш, терек сияқты) жасалады. Мұндай ағаштар ұзақ сақталып, одан жасалған бұйым да сапасымен ерекшеленеді. Сондықтан ұн, тары, құрт, май, қант сияқты азық-түлік салынған. Қақпағы тығыз жабылып, тағам ұзақ сақталатын болған.
Кебежені шеберлер тек тұрмыстық қажеттілік үшін ғана емес, сәндік мақсатта да әсемдеп жасаған. Оның бетіне күмістен өрнек салынған, күміс мықпен безендірілген үлгілері де кездеседі. Мұндай әшекейлер тек күнделікті қолданылатын бұйым ғана емес, қазақтың қолөнер шеберлігін көрсететін өнер туындысы екенін дәлелдейді.
Халық арасында кебеженің тағы бір ерекшелігі айтылып келеді. Түйеге теңдеп, қажет жағдайда үстіне жас балаларды отырғызатын болған. Бұл бұйымның берік әрі қолайлы екенін көрсетеді.
Музей қорындағы осы кебеже 1896 жылы жасалған. Шағала атты байдың Әсем есімді қызын ұзатар кезде арнайы тапсырыспен дайындалған екен. Қазақ дәстүрінде қыз ұзату кезінде жасау дайындау ерекше мәнге ие. Құрамына тұрмыстық бұйымдар, киім-кешек, сандықтар мен түрлі ағаш заттар кірген. Кебеже де – сол жасаудың маңызды бұйымдарының бірі.
Өкінішке қарай, шебердің аты-жөні бізге белгісіз. Дегенмен жасалу тәсілі мен безендірілуі сол кездегі қазақ шеберлерінің жоғары деңгейдегі қолөнер мәдениетін айқын көрсетеді. Қатты әрі сапалы ағаштан, бөліктері бір-біріне дәл келтіріліп, ерекше шеберлікпен құрастырылған.
Бұл жәдігердің ең ерекше қыры – бірде-бір шеге қолданылмаған. Бұйым ағаш бөлшектерін дәл қиыстырып біріктіру арқылы құрастырылған. Мұндай тәсіл қазақ ағаш ұсталарының табиғи материалды терең меңгергенін және ағаш өңдеу өнерінің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Осындай әдіспен жасалған бұйымдар ұзақ жыл бойы сақталып, бүгінгі күнге дейін жетіп отыр.
Кебеженің сыртқы беті ою-өрнектермен әшекейленген. Қошқармүйіз, өсімдік тектес өрнектер мен геометриялық элементтер кездеседі. Қазақтың ою-өрнектері тек сәндік мақсатта ғана қолданылмаған. Әрбір өрнектің өзіндік мағынасы болған. Мысалы, қошқармүйіз оюы молшылық пен берекені білдірсе, өсімдік тектес өрнектер өмірдің жалғастығын, табиғатпен үндестікті бейнелеген. Мұндай оюлар бұйымның көркемдік құндылығын арттырып, халықтың эстетикалық талғамын көрсетеді.
Тарихи деректерге сүйенсек, байлардың дүние-мүлкін тәркілеу кезеңінде бұл кебеженің ішіне азық-түлік салып, Әсем өз төркініне жіберген екен. Сол жерде ағасының қызы Мұнай бұл бұйымды жылдар бойы «Әсемнің дүниесі» деп ерекше құрметпен сақтап келген. Кейін жәдігер Мұнайдың баласы Темірхан Өмірдің қолында болған.
Бүгінде ғасырдан астам тарихы бар кебеже музей қорында. Халықтың тұрмыс мәдениетін, қолөнер дәстүрін және ұлттық дүниетанымын көрсететін құнды этнографиялық жәдігер арқылы ата-бабаларымыздың өмір салтын, тұрмыс ерекшеліктерін және өнерге деген көзқарасын тереңірек түсіне аламыз.
Музей қызметкерлері үшін әрбір жәдігер – өткеннің аманаты. Оларды сақтау, зерттеу және келушілерге таныстыру – басты міндетіміз. Өйткені осындай құнды экспонаттар арқылы халқымыздың бай мәдени мұрасы келешек ұрпаққа жетеді.
Баршагүл САХИЕВА,
Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейінің экскурсоводы
