«Тектіден текті туады,
Тектілік тұқым қуады.
Тектілердің тұяғы,
Таңдайды құз-қияны.
Шын тектілер халқы үшін,
Өлімге басын қияды.
Жақсы-жаман деместен,
Жанына жұртын жияды…»
Бекасыл әулие осылай депті. Бұл жолдар Сыр бойының тумасы, белгілі қоғам қайраткері, кезінде нақақ «халық жауы» атанған, қиянаттың құрбаны болған атам Темір Камалов пен оның тұяғы, әкем Болат Темірұлына арналғандай.
Болат – Темір мен оның туған немере інісі Ыбырайым Тәжиевтің өнегелі ісін жалғастырушы. Әкесі жала жебесіне ілініп, ұсталып кеткенде бар-жоғы алты айлық сәбидің пешенесіне балалық бал шақ қиял боп бұйырды. Қатира әжем Болаты мен Еркінін аты жаман теңеуден арашалай алмаған кезінде жаны талай ышқынған. Көз жасына ғана ерік бергенмен, ешкімнің мүсіркеуін қажетсінбеген қайратты һәм нәзік әйелдің бір ғана арманы болды. Ол – Темірінің көзі Болат пен Еркінді азамат етіп өсіру, әуелі Құдай, жар аманатына титтей де қиянат етпеу.
Шүкір! Ана арманы, әке аманаты толығымен орындалды. Жастайынан білім десе ішкен асын жерге қойған әкем мектепті өте жақсы оқыған, үздік бітірген. Бірден-ақ Алатау баурайындағы Алматы ауыл шаруашылығы институтына оқуға қабылданған. Сонда оқып жүріп, арына дақ, бетіне салық, сүйекке таңба болған «халық жауының баласы» деген аттан арылды. Әкесі ақталды. Бұрыннан да оқуға зерек, ғылымға ұмтылған жастың бұл қуаныштан соң зейіні одан сайын ашыла түсті. Жаңа тыныс, жаңа леп әкесінің жаңа атымен бірге келді.
Ес білгенде әкем Болат ұлт жақсылары И.Тоқтыбаев, Т.Жүргенов, Ә.Құдабаев, С.Есқараев, Ғ.Мұратбаев, С.Сапарбеков, С.Қожанов, Т.Рысқұловпен қатар жүрген, қазақ халқы келешегінің кемелденуіне жас өмірін құрбан еткен әкесі Темірдің қалайша «халық жауы» болғанына түсіне алмаған. Бұл жайындағы барлық деректі құжаттарды іздеп тапты. Осылайша 1938 жылдың 28 ақпанында Алматыда атылған әкесінің ақталғаны туралы хабар 20 жылдан соң, 1958 жылы жетті.
Тектілік ата жолы, әке қаны мен ана тәрбиесінен бойына қуат боп құйылған әкем туған жерінде ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. Көп жыл бойы қазіргі Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті, сол кездегі Қызылорда политехникалық институтында оқытушылық қызмет атқарды. Құрылыс және мелиоративті машиналар кафедрасының меңгерушісі, доцент, механика факультетінің деканы бола жүріп, тәрбиесіз берілген білім ұрпақтың қас жауы екенін жанымен түйсінді. Түйсінді де, тегіндегі инабат, иба, мейірім мен жүрек жылуын өзі оқытып, тәрбиелеп жатқан білімгерлерге барынша беруге тырысты. Осылайша абыройы мен жауапкершілігі алдында пайым-парасат биігінде тұрақтаған ол мүйізі қарағайдай ғалымдар, профессор-докторлардың жоғары бағасына ие болды. 1990 жылдың қазан айында Мәскеу қаласындағы Е.Алексеевский атындағы Су шаруашылығы және егістікті суландыру жүйелерінің бүкілодақтық мемлекеттік жобалау мен зерттеу институтының арнайы ғылыми кеңесінде «Егін шаруашылығын суландыру» мамандығы бойынша «Қызылорда облысының күріш егу жүйесіндегі каналдар мен карталық суландыруды пайдалану» тақырыбындағы кандидаттық диссертациясын профессор В.Суриковтың жетекшілігімен қорғап шықты.
Ыбырай Жақаев баладай мәпелеген дақыл – Сыр күрішінің береке мен бірліктің тетігіне айналуына арда азаматтармен бірге тізе қосып, аянбай еңбек еткендер қатарында әкем Болаттың да есімі құрметпен аталады. Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтының механикаландыру секторы меңгерушісі бола жүріп, бірнеше ғылыми зерттеу жұмысына жетекшілік жасап үлгірді. Күріштің ауыспалы егістіктегі су жүретін арналары мен қашыртқы каналдарды тазартуды механикаландыру және канал тазартқыш техникалардың жұмыс істеу технологиясын жетілдіру үшін барын салды, білімін жетілдіріп отырды. Сондай-ақ Сыр бойы ғана емес, Қазақстан үшін тиімді болған күріш өндірісін механикаландыруда жер өңдеу, тұқым себу, арам шөптен тазарту, егінді жинау мен сұрыптау, т.б. технологияларды пайдаланудың қыр-сырын білді, үйретті, нәтижеге қол жеткізді. Нақты ғылымның шаруа үшін қызмет етуіне мұрындық болды, қызу еңбектің бел ортасында жүрді.
Күрішті тек тағам ғана емес, ғылыми негізі бар, бүкіл әлем мойындаған жауһар деңгейіне көтеруде де ғалым Болат Темірұлының еңбегі айрықша. Өндіру мен жетілдіру үшін қажетті механика тетіктерін ғылыми айналымға түсірген бірнеше ғылыми зерттеу жұмысына жетекшілік етті. Шәкірттерінен ұстаздық, аға, әкелік қамқорлығын аянып қалмады. Содан да болса керек, оны «ұстазым» деп үлгі тұтып, құрметтейтін шәкірті көп. М.Тобашев, Д.Әубәкіров әкемнің ғылыми кеңесшілігімен Мәскеу гидромелиоративтік институтының мамандандырылған кеңесінде кандидаттық диссертацияларын сәтті қорғап шықты. Ол К.Шакиев, Н.Әбілдаев, Е.Ысқақов, Е.Қодаровтың ғылыми жұмыстарына жетекшілік жасады.
Жұмысында қандай тиянақты болса, үйде соншалықты талапшыл, десе де жүрегі мейірімге толы жан еді. Балаларының өздері қалаған мамандық иесі болуы үшін жігер, қайрат берді. Қиындыққа мойымауды, барға қанағат, жоққа шүкір етуді үйретті. Науқасы жанына батса да, мейірімге толы жанары бізді аялап жатты. Соңғы демі қалғанша анама деген құрмет, махаббаты зор болды. Анамның ыстық алақанын өзінің ауру меңдесе де, қайраты қайтпаған саусақтарымен аялай ұстап, қоштасқаны әлі күнге дейін көз алдымда. Әкенің бала үшін осыншалықты қымбат екенін сөзімен ғана емес, бар болмысымен ұқтырған жанның жарқын бейнесі күннен күнге биіктей түсуде.
Болат Темірұлы жұмыста профессор, іс үстінде маман, ел ішінде қадірлі азамат, үйде әке болу өмірдегі ең үлкен жауапкершілік екенін бір сәт есінен шығармады. Айналасына сыйлы, салмақты, ақеден, ақжарқын, асыл азамат бейнесі күн өткен сайын жақындар жадында жаңғыра бермек. Жаңғыртатын – өзі сүйген ісі, артында қалған өшпес ізі, әке аманатына адал ұрпағы, ұжымы мен жақын-жуық, іздеушілері.
Ақмарал ТЕМІРОВА,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің корпоративтік хатшысы,
қауымдастырылған профессор
