Жосалы вокзалы – Сыр өңіріндегі тарихи маңызы ерекше теміржол бекеттерінің бірі. Қармақшы ауданында орналасқан бұл станция ХХ ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуына байланысты салынды. Жосалы станциясы «Орынбор-Ташкент» теміржол магистралі бойында орналасып, аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуына ықпал етті.
1905 жылы іске қосылған «Орынбор-Ташкент» теміржолы қазақ даласындағы ең маңызды көлік жолдарының біріне айналды. Бұл жол арқылы Орта Азия мен Ресей байланысып, халықтың қатынасы жеңілдеді. Жосалы станциясы сол кезеңнен бастап Сыр бойындағы негізгі теміржол нүктелерінің бірі болды.
Кеңес дәуірінде Жосалы вокзалы арқылы жүк тасымалы мен жолаушылар қозғалысы үздіксіз жүріп отырды. Станция маңында теміржолшыларға арналған үйлер, шеберханалар, қызметтік ғимараттар салынды. Жосалы бірте-бірте теміржолшылар қалашығына айналды.
Ол кезде қазіргі замандағыдай автоматты бағдаршамдар, электронды жүйелер, радиобайланыс толық дамымаған еді. Сондықтан пойыздардың қозғалысын бақылау, қауіпсіздігін сақтау тікелей теміржолшылардың жауапкершілігінде болды. Олар арнайы белгі құралдарын пайдаланды. Солардың ішіндегі ең маңыздысы теміржолшының қолшамы еді.
Түнгі уақытта немесе қалың тұман кезінде машинистерге белгі беру оңай болмаған. Осындай сәттерде қолшам теміржолшылардың негізгі көмекшісіне айналды. Қараңғы түнде әлсіз ғана жарық берген бұл шам пойыз қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз еткен маңызды құрал болды.
Қазір Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейінде сақталған ерекше жәдігерлердің бірі – ХХ ғасыр басындағы теміржолшының белгі беретін қолшамы. Бұл экспонат – өткен ғасырдағы теміржол мәдениетінен сыр шертетін тарихи мұра.
Музейдегі қолшам алғаш қарағанда қарапайым ғана ескі темір шам секілді көрінеді. Бірақ оның артында қатпарлы тарих жатыр. Бұл шам талай теміржолшының қолында түнгі кезекшіліктің куәсі болған.
Қолшам негізінен теміржол қызметкерлеріне арналған арнайы белгі беру құралы ретінде пайдаланылған. Әсіресе түнгі уақытта, тұманды күндері, боран мен дауыл кезінде пойыздардың қозғалысын реттеу барысында қолданылған.
Теміржолшылар шам арқылы машинистерге түрлі белгі берген. Сол кезеңде қауіпсіздік толықтай адам еңбегіне тәуелді болғандықтан, мұндай құралдардың маңызы өте зор еді.
Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейінде сақталған бұл қолшам – ХХ ғасыр басында пайдаланылған теміржолшылардың белгі беру шамы. Экспонат төртқырлы тікбұрыш пішінінде жасалған. Шам толықтай металдан құрастырылған және уақыт өте келе бетіне тот басқан, ескірген.
Қолшамның негізгі бөлігі төртбұрышты қорап тәрізді. Алдыңғы және бүйір жақтарында жарық түсетін арнайы әйнек орнатылатын орындары бар. Шынылары толық сақталмаған. Кей бөліктері сынған немесе түсіп қалған. Соған қарамастан шамның бастапқы құрылымы анық байқалады.
Экспонаттың жоғарғы бөлігінде түтін шығаратын арнайы мұржасы орналасқан. Оның үстіне жаңбыр мен желден қорғау үшін гүл күлтесіне ұқсас темір қалпақша орнатылған. Бұл шам ішіндегі оттың өшіп қалмауы үшін жасалған.
Шамның үстіңгі жағында үлкен жартылай дөңгелек темір тұтқасы бар. Теміржолшылар осы тұтқа арқылы шамды қолға ұстап жүрген. Сонымен қатар бүйіріндегі арнайы темір төлке арқылы ұзын ағаш сырыққа іліп пайдаланған. Бұл алыстан белгі көрсетуге ыңғайлы болған.
Қолшамның ішінде керосинмен жанатын жанарғы орналасқан. Төменгі бөлігіндегі кішкентай ауа тесіктері оттың бірқалыпты жануына көмектескен. Ал жарық арнайы шынылар арқылы сыртқа таралған.
Түрлі-түсті шынылар арқылы машинистерге арнайы белгілер берілген: қызыл түс – тоқтау, жасыл түс – қозғалысқа рұқсат, басқа түстер – ескерту белгісі қызметін атқарған.
Қазір экспонат толық сақталмаған. Ішкі жанарғы бөлігі жоғалған. Әйнектері сынған. Соған қарамастан қолшам өзінің тарихи құндылығын жоғалтпаған.
Теміржолшының белгі беретін қолшамы – өткен ғасырдағы теміржол қызметінің куәгері. Бұл қарапайым ғана шам сол кезеңдегі теміржолшылардың ауыр еңбегін, жауапкершілігін және техникалық мүмкіндіктерін көрсетеді.
Қараңғы түнде әлсіз ғана жарық берген бұл шам талай сапарда теміржолшының еңбек құралы болды.
Осындай музей экспонаттары өткен мен бүгінді байланыстырып, жас ұрпаққа тарихтың үнін жеткізетін ерекше құндылық болып саналады.
Баршагүл САХИЕВА,
Қармақшы аудандық
тарихи-өлкетану
музейінің экскурсоводы
