Ойпырм-о-ой, сол кеште үшеуі әнді салды дейсің, бір әннен соң бір ән, бір әннен соң бір әнді әуелетті… Әуендері алғашында грейдер көрмеген кедір-бұдырлау жол үстіндегі шоқырақ еді, ыстық шәйден ұрттап, ащы судан жұтыңқырағаннан кейін өнерпаздардың дауыстары да ашыла түскен сыңайлы. Әлде ішіне ел қонған жұртқа солай сезілді ме, бірте-бірте әндері әдемілене берді.
Зоотехник Әштәй, мал дәрігері Оралға гараждың диспешірі Жақан қосылып, үшеуі Трио! Орекеңнің институтта оқып жүргенінде оркестрдің мүшесі болғаны бар екен, мандолинаны тартқанда қолын ритм ырғағымен айналдыра ұрып, аспаптың жанын жеп барады. Сым ішектер «сөйлеп» кеткендей. «Құстар, құстар» деп сызылғанда іші-бауырың елжірейді-ай! Осы кезде сүйемелдеушінің саусақтары дір-дір етіп, жоғары-төменді суси жөнеледі. Бір керемет! Әшекең домбырамен әуре, ал осы өнерпаздардың ең жасы Жақаң төңкерілген табақты кепшік секілді қағып, тақылдатып қояр емес. Осылайша бүгінгі көңілді жиын тәмамдалуға тақалғандай еді. Ауылдың айтулы триосы Тілендиевтің белгілі әнін бел ортасынан аударғанда төрдегі кісілер елеңдесіп қалды. Бүгінгі кештің басты кейіпкері Жәкең коньяк толы стаканды ерніне апара бере, музыканттар жаққа қарап кідіріп қалғаны. Мұны әуелі рабошком Әлекең аңғарып қалды да:
– Оу, алыңыз, алыңыз, – деп елпектеді. «Не дейд, сыймай кетіп барад дей ме?..» Иә Жәкең осылай дегенде сыпайы ғана сыздықтатып отырған ауылсовет Жұмекең де бір кәкірді сезгендей сезік алды. Сөйтті де әлгінде ғана үстел үстіне қойған стаканына қайта қол созып:
– Жәке, жаңағы жақсы сөзге жақсылап алып қойыңыз, – деп орнынан көтеріле берді. Әншілерге қарап директор Әбекеңнің қабағы кіржиді. Бұл кезде бас музыкант Орекең бір аяғын орындықтың төменгі белдеуіне тірей, тізесін сәл бүккен күйі мондолинасын өңгеріп, әдетінше сыңсытып тұрған-ды. Мына тұрыста жаңа ғана тентек жел сипап өткендей, маңдай шашы желпілдеп, шып-шып тер самайға қарай құлаған. Ал Жақаң өз өнеріне елтігені сонша «кепшікті» қоя сала, «ааа-ааа-а-а» деп кеңірдегін созғанда, аузы мондолшының жалаңаш білегіне тақалып-тақалып кетеді.
Үшеуі қосыла, «Ааа-ааа-а-а-ай, Қимай кетіп барасың, сыймай кетіп барасың…» деп әуелеткенде залда отырғандардың қыза бастаған кейбірі де: «Қимай кетіп барасың, сыймай кетіп барасың» деп қосыла аңырайды. Бар пәле осы сөзде екен. (Ән текстінің авторы кешірсін.) Трио «Қимай кетіп барасың» деп тағы да соза түскенде парторг Батекең шыдамай кетті-ау деймін орнынан ұшып тұрған бойы кеңірдегі кетпен саптай адырая айқайлап тұрған Жақаңның желке тұсынан нұқып қалып: – Доғар!, – деді. Тағы да:
– Тоқтатыңдар!, – деді түрін суытқан күйі. Музыканттарымыз көздері жыпылықтай сап тиылды. «Япырай, жұрт көңілді отырсын деп ән салғаннан басқа не жазығымыз бар еді» дегендей мүләйімсіген пошым…
Бұл мәністі оқырманға түсіндіру үшін сәл шегініс жасауға тура келеді, амал жоқ сөйтеміз. Қырық жылдың арғы жағындағы оқиға ғой бұл. Әңгіменің барысы немен біткенін білгіңіз келсе, бері икемделіңіз…
…Бүгінгі кештің басты кейіпкері Жәкең осы совхоз құрылғаннан бері бас маман лауазымын атқарып келеді. Жиырма жыл! Аз десеңіз де, көп десеңіз де осы шаруашылықта дегені болған кісі. Орысша, қазақша өте сауатты. Заңның түбін түсіреді. Қай мәселеңді де кері айналдырып жіберу ол үшін түк емес. Басшы-қосшылар мәмілелесіп отырғанында Жәкең: «Между прочим» деп орнынан көтерілді ме, бұрынғы келісімнің бәрі зая кетті дей беріңіз. СовМиннің қаулысынан үзінді келтіреді, Шаруашылық ісін жүргізу нұсқаулығынан дәлел айтады. Жуан папкісінен бұрқыратып қағаздарды шығарады, осылайша өз пікірін дәлелдеп бағады. Әйтеуір, қырқы бір жақ, өзі бір жақ болып, топты соңында бір өзі қыңырлықпен жеңіп шығады. Ілгеріде бас зоотехникпен сөзге келіп қалып, оны орнынан тайдыру әрекетімен Зоовет институтқа сырттай түсіп елу сегіз жасында диплом алып шыққан өлермендігін қайтерсіз. Байқасаңыз, басшылар үшін қолайсыз қызметкер. Оның үстіне маманмын деп бас зоотехниктің қызметін сұрай ма деген қауіп те қосылған. Қадалған жерінен қан алмай қоймайтын адамыңыз, бір қадалмасын деңіз… Сондықтан әке-көкелеп екі қысты араға салған биылғы көктемде Жәкең 60-қа толды. Алайда зейнетке шығуға асығар емес. Әлі де бір жыл бұрынғы қызметін жалғастырғысы келетіндігі туралы сыбыс шыққалы басшылар мазасыз. Бүйректен сирақ шығарар кадрден тезірек құтылсақ дейді.
Директор бұл мәселені парторг Батекеңнің мойнына артқан. Сауаты да, орысшасы да өзінен кем емес, ауыл-аймаққа қадірлі майдангер офицерді Жәкең де сыйлайды. Сондықтан бастық пен бас маман арасындағы келісім парторг арқылы өрбиді. «Жасыңыз келді, енді жұмысты қойып демалғаныңыз жөн» деген парторг пікіріне әуел баста Жәкең қарсы болмапты. «Дұрыс, маған жанашырлық жасап отырсыз, бірақ мен жуырда үш аяқты мотоцикл алғанмын, «Урал!» Қарызға. Үш мың сом! Соның қарызын айлығымнан төлеп құтылайын. Сосын зейнетке шығамын» дейді. Бұ дегеніңіз әлі де бір жыл қызметтен кетпеймін дегені. Онда «берешегінен бір-бір айлығымызды беріп құтқарайық, тезірек демалсын» деп пәтуаласқан белсенділер шамалы жеңілдегендей болды. Солай етті де. Енді парторг қашан қуанышты хабар айтады деп құлақтары түрулі. Алайда кейіпкеріміз басқа проблеманың құлағын қылтитыпты. Қалада жаңа үй көтеріп жатыр екен, соның материалдарын бүгін тауып берсе, ертең жұмыстан босамақшы. Пажалыста, еріктеріңіз білсін, деп әңгіме ауанын өздеріне аударыпты. Басшылар бұған да келісті. Екі жүк көлігі тақтай-пақтай, есік-терезе, шифр дегенді сонау А. қаласына жеткізіп берді. Бас маманды енді пенсияға шығару керек. Алайда жұмыс стажын растайтын бірде-бір құжаты егесінің қолында жоқ болып шықты. Өзі осылай дейді. Соны түгендеңдер дейді. Жазған құлда шаршау бар ма, бір маманды арнайы бөліп оның бұрын жұмыс істедім деген жерлерін екі ай бойы шарлатып, зорға дегенде құжаттарды пенсияға дайындатты. Енді не дер екен деді: «Менің еңбек демалысыма шығар құрметіме не сыйлық дайындадыңдар, соны көрсетіңдер!» деп әмір береді. Онысы да орындалды. Өзіне шапан, әйеліне көйлек-жаулық. Және 1000 сом! Сол кездегі өлшеммен аз емес. Алайда, мерейтой иесі аздап қоңылтақсығанмен соңыра келісімін береді. «Айтпақшы, үйге шақырып тамақ бере алмаймын, өйткені, бала-шағамның бәрі қалаға кеткен, қоштасу дастарқанды да өздерің ұйымдастырасыңдар, коньяктің тәуірінен алыңдар!» деп ол соңғы ультиматын айтады. Қырқына шыдап, қырық біріне шыдамасын ба, парторгтің араласуымен дирекция бұған да келіседі. Ол кезде қазіргідей мейрамхана қайда?! Шаруашылық кеңсесінің акт залына жан-жақтан үстел, орындық жинап, далаға қазан көтерілді. Бүгінгі қызығыңыз осы! Кеңседегі келіншектер салат қамдап, комсомол қыз-жігіттер шәй тасып, қызмет жасауда. Бас кейіпкерді төрге отырғызып, өзі қалаған тәуір коньягінен алдыртыңқырап, тезірек зейнетке шығару операциясын бір жөн еткелі отырғандарында мына қырсықты қарасаңызшы! Жұртты көңілдендіріп, күлдіріп отырады деген әлгі үшеудің бүлдіріп отырғанын. Жыл басынан бергі жеті-сегіз ай бойғы қарбаласты бірауыз өлеңмен бір пұл етпекші! Ойбай-ай, «Қимай кетіп барасың, сыймай кетіп барасың» дегендері не сөз? «Ал қимасаңдар, кетпей-ақ қояйын» деп айнып қалса қайтпекші? Адам күйе ме, күймей ме?! Бәрінің шиқандарының аузын тырнаған осы жағдай еді.
– Әлгі әнді енді қайталамаңдар! – деді мұнда көмекке келген рабошком. –Айтқыш болсаңдар, басқасын салыңдар. Мәселен, «Мұңайма» деген ән бар емес пе?
Жақаң зерек жігіт ғой, мәселенің мәнісін тез ұғынып: – Айнагүлді бастайық, – деді. – Айнагүл-ау, Айнагүл, уәдеңіз қайда бұл. Қыс деп едің күз болды, Бұ не деген іс болды?» деп келетін.
– Ә, мыналарың жөнге келетін секілді, осы тақырыпта, осы темптен ауытқымаңдар, –деген парторг те өз үстеліне қарай бет алды. Бұл кезде бас бұғалтыр мерейтой иесінің бетінен шөпілдете сүйіп, стаканын сүзістіріп жатыр еді…
…Ертеңіне еден жуушы келіншек, «Құстар, құстар сызылтып ән салады».., деп әндете жүріп егде маманның кабинетіндегі шаң басып тұрған жиырма жылдық бума-бума папкілерді сыртқа тасып, бөлмені адыраспандай бастады.
Нұрмахан ЕЛТАЙ,
республикалық Б.Қыдырбекұлы атындағы сыйлықтың лауреаты
