Қазақ мәдениетіндегі ұлттық код

1385

0

Әлемде ұлттық мәдениетіміз орта немесе төмен дейтін халық жоқ. Барлығы да жоғары деп санайды, айтады, жазады. Біз де сондай ұлттар қатарындамыз.

Шын мәнінде, қазақ мәдениетінің ұлттық сипатын ұлттық код деп атауға болады. Мұндай кодтардың бірі біздің туысқандық қатынастарымызда жатыр. Туысқандық қатынастың көрініс табатын жері – салт-дәстүрімізде. Қазақтың салт-дәстүрі – ұлттық мәдениетінің биік тұғыры. Осы салтпен, дәстүрмен ғасырлар бойы халқымыз «тал бесіктен жер бесікке дейін» өз ұрпағының саналы, мәнді, қызықты, философиялық мәні зор өмір сүріп келгенін бізге дейінгі ғылыми еңбектерден көреміз.


– Елбасы Н.Назарбаев «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаң­ғыру» атты мақаласында: «Жа­ңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты – сол ұлттық ко­дыңды сақтай білу. Онсыз жаңғыру дегеніңіздің құр жаң­ғырыққа айналуы оп-оңай» дейді. Байыптап қарасақ, атал­­ған мақаланың қазақ үшін ма­ңызы ерекше. Салт-са­на­да­ғы ұлттық бренд болуға ла­йықты ұлттық кодтың хал­қымыздың өзегі, тіні болу қа­жеттігін ескере отырып, осы мақаламызда ой қозғайтын боламыз.
«Жаңғыру атаулы бұрын­ғыдай тарихи тәжірибе мен ұлттық дәстүрлерге шекеден қарамауға тиіс. Керісінше, за­мана сынынан сүрінбей өткен озық дәстүрлерді табысты жаң­ғырудың маңызды алғы­шарт­тарына айналдыра білу қажет. Егер жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды», – делінген Елбасы мақаласында.


Әрине, мұндай ұлттық код­тарымыздың әрқайсысы қа­зақтың қазақ екенін даралап тұрады. Ұлттық кодымызды да­ралаушы салт-дәстүріміздің бірден-бір көрінісі – құда­лық. Құдалықты өткізу мәде­ниетінде қазақтың үлкен коды жатыр.


Қазақта туысқандық бел­гінің бірі – бір-біріне кез кел­ген затты еш қайтарымсыз бе­ру дәстүрі. Жоғарыда айтып өт­кеніміздей, құдалық – осы қа­­тынастарды әйгілейтін туыс­­­тық қатынастардың бірі.


Құдалықтың басы – жай­шы­лықта айттыру немесе құ­дандалық сөйлесумен бастал­са, кейде ұзақтан келетін бей­таныстардың құдалық жо­расын тұспалдай білдіретін «біз шаншу» деп аталатын ғұрыппен де басталып жатады. Ондайда «қонбайтын қонақ түсте ке­леді, қонатын қонақ кеште ке­леді» деген жосықты бұзып, түсте келген мұндай қонақтар ешкіммен ашылып сөйлеспей, аттарының ер-тоқымын бір жерге жиып қойып, түскі асын ішкен соң да кетпей жатып алады. Үй иесі қонақасына кеш­ке мал сойып, бағып, кү­теді. Келгендер ер­теңіне үн-түнсіз аттанып ке­теді. Қонақтар кетісімен үйде­гілер бұл сырдың жұмбағын шешкілері келіп, жапатармағай сырмақ қағуға кіріседі. Сол кезде сырмаққа шаншылған бізді көреді.

Бұл – ұл ер жетті, қыз бой жетті, хас құлақ бала бізде бар, хас сұлу сізде бар, жекжат болайық дегені.


Араға көп уақыт салмай қыз жағы қайрақ сұратып кісі сал­маса, әлгі қайта келіп құда түседі. Бұл жердегі ерекшелік – бізде. Біз – қазақта көбінесе ерлер қолданатын сайман. Ал наным-сенімдік тұрғыдан оның нышандық (символикалық) мәні – ер адамның өсіп-өну, өрбу мен күш-қуатын мең­зей­тін астары бар. Сонда ақса­қалдардың сырмаққа біз шан­шып кетуі – бізде ұл бар еді, ол осы шаңыраққа да ұл болса қалай қарайсыздар деген еме­у­ріні.

Құдалықтың осы аталған және басқа түрлерінің келесі сатысы жігіт жағынан бірнеше әйелдің (әдетте, жігіттің жең­гелері) келіп, сыбағалы асын жеп, түстеніп, сөз салып, құ­далар жағының ауанын барлап қайту. Ертеректе мұндай адам­дарды «тілші» деп те атаған.


Осы «біз шаншу» дәстүрі өкінішке қарай бүгінде жоқ. Бұл дәстүрді заманға лайықтап қолдануға да болар еді. Біз құралының маңызын ата-ба­бамыз жақсы түсіндіріп кеткен ғой. Оның негізгі тіні қалып, мазмұны да лайықты болғаны, заманауи тұрғыда жаңғырғаны ұлтымыз үшін маңызды бол­мақ.


Құдалықтың баянды болуы көп жағдайда қыз айттыратын жаушыға байланысты. Жаушы жөн-жосықты білетін, тіл-ауыз­ды, әзілге жүйрік адам бо­луы тиіс. Жаушылар сырт бел­гісімен-ақ көзге бірден ерек­шеленіп тұрады. Қызыл (бу­рыл) ат мінген, сәнді, же­ңіл киінген, шалбардың бір балағын етік қонышына салып, келесі балағын шығарып киген жаушы қыз үйінің төрінен бір-ақ шығады. Қызын беруді ұйғарған болса, мал сойылып, құрмет көрсетіледі. Сыбағалы табақ тартылып, ас ішіліп бол­ған соң келген жаушы сөз алып: «Сізде бір лашын, бізде бір сұңқар бар. Сол лашынды сұңқарыма ілдірейін деп едім», – деген ниетін тұспалдай жет­кізеді. Қыздың ата-ана­сы жау­шының өтінішін қабыл алған болса, соның белгісі ретінде, екі жақтың құдалы­ғының берік болуын нышан­дап, жаушыға «шеге шапан» жабуы, тіпті, мыр­залық танытса, жолына қа­рай «шеге ат» мінгізуі – жігіт жағының құдалыққа келе бе­руіне ниет білдіргені. Жау­шы қайтып келген соң жігіт әке­сі оған өз әлінше «бата аяқ» аталатын кәде жасайды. Енді жігіт жағының туыстары жиналып, құдалыққа баратын адамдардың құрамын, санын және бас құданы тағайындап, белгіленген күні «құда түсу тойына» аттанады. Бас құдаға көргені мен түйгені көп, салт-дәстүр, жөн-жобаны жақсы білетін, шешен, өнерлі адам тағайындалады. «Құданы құ­дай­дай күт» деген бойынша қыз ауылы үйлер тігіп, құдаларды салтанатпен қарсы алады.


Құда, құда деселік,


Құйрық-бауыр жеселік,


Құйрық-бауыр жемесек,


Несіне құда деселік, – деп өлеңдете келіп, құдаларға, отыр­ған адамдарға айнала құй­рық-бауыр асатып шығады.

Осы екі дәмнің үйлену салты кезіндегі ерекше сипатқа ие болуының астары – халықтың дәстүрлі наным-сенімінде жа­тыр.

Мәселен, мал баққан көш­пелі халықтарда май – мол­шылықтың, береке-бай­лықтың нышаны саналады. Жаңа түскен келін босаға аттаған соң есіктің екі босағасына май жағуы, үйге кірген соң ошақ басында отқа май құюы, сияқты, т.б. жөн-жоралғылар майдың наным-сенімдік тұр­ғыдан туындайтын ғұрыптық қызметтерін айғақ­тайды. Сон­дай-ақ, жайлы, жа­ғым­ды, келісті, бай, ауқатты ұғым­дарының синонимі ре­тін­де қазақтар «майлы» сө­зін де қол­данатыны бар.

Ал бауыр сөзі қазақ тілінде туыс, ағайын және іні деген ұғымдарды білдіреді. Бауыр­ластық – туыстық, мей­ман­достық ұғымдарына ұқсас тү­сініктер беретіні мәлім. Сон­дықтан, бауырдай тату-тәтті болып, туыстасып, бауыр­лас­қанының белгісі ретінде бауыр тартылады.


Ендеше, адамдардың жа­қын­дасқандығын білдіретін, «бір табақтан ас ішкен» делі­нетін ежелгі салт бойынша май мен бауыр жесу арқылы жақ­сылық пен жамандықта бір­ге болып, туысқандық жүгін бірге көтерісуге серт беріс­кен магиялық мәнді ғұрып ат­қа­рылады. «Құдай» (уәде) дескен, құйрық бауыр жескен» мақал осыдан қалса керек.

Бұл – ұлттық код. Кодымызды, кей­біреулер айтып жүргендей, қой етінің иісі болуымен, хо­лестеринінің көптігімен, зиян­дылығымен шатастырмай, ке­рі­сінше, ұлттық ерекше сипат ре­тінде сақтай білуіміз керек.
Тіршіліктің осы бір сары­нынан қазақтың бүкіл салттық өмірін, дәстүрін, мәдениетін көреміз. Өміріне үлкен мән бо­лып енгенін де соңғы «Құдай» (уәде) дескен, құйрық бауыр жескен» деген мәтелінен де көруімізге болады. Қазақтың бүкіл өмірі бір-біріне деген үлкен сенімнен тұратындығын, ол сенім уәде деген сөзге барып тірелетінін бағамдаймыз.

Де­мек, айтылған сөз, атылған оқ деп қарайтын қазақ үшін уә­делесу, сөзге тоқтау деген өте киелі саналып, оны бұзбау – өмірді бұзбаумен, мына сан-салалы, қым-қуыт тіршіліктің ұрыссыз, жанжалсыз өтуіне жағдай жасайтынын қазақ фи­лософиялық тұрғыдан терең­нен түсінгенін пайымдауымыз­ға болар еді.

Осыны тереңнен тү­сінген халқымыз адамдар ара­сындағы коммуникацияны реттеу мақсатында өте нә­зік әрекеттермен қарым-қаты­нас­қа түскен. Әрине, бүгінде біз шаншудың дәл өзін алмасақ та, сондағы негізгі идеяны алуы­мыз керек деп санаймын.


Құда түсуден кейінгі кере­мет дәстүріміздің бірі – киіт кигізу. «Киіт кию» – құда бол­дық деген келісімнің белгісі. Киіт – құдалыққа әркімнің өзінің жолына қарай, яғни құдаға жақындығына қарай алатын сый-сияпат. Киітті әр­кім өзінің мүмкіншілігіне қарай кигізеді. М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпо­пея­сы салт-дәстүріміздің эн­цик­лопедиясы деуге толық негіз бар.

Біреулер «киіт» деп ішік, манат кисе, Құнанбай баласы Абайға Ал­шынбайдың Түсіп деген ба­ласының Ділдә деген қызын айттыра келгенде «киіт» деп «тайтұяқ жамбы» алған.


Бүгінде киіт кигізбей қоя салуды көздейтіндер де бар. Әрине, қазіргі заманға сай деп, бәрін осы заманға жаба салу оңай-ақ. Дегенмен, салты­мыз­ды жасамасақ, қазақты­ғымызға сын болмай ма? Керісінше, киітті қазіргі заманға лайықтап кигізуді ойластырған жөн-ау. Қоғамда әртүрлі топтағы адам­дар болатыны белгілі. Қа­зіргі өзіміз өмір сүріп жатқан қоғамда бірнеше сатыдағы адамдар бар. Соған сәйкес киіт кигізу салты құдалардың «көр­песіне қарай» болғаны да жөн секілді.


Ілу – есік көре барған кү­йеудің әке-шешесінің құда­ла­рына әкелген сыйы. Ілу – киітке орай болады. Бірақ Құнанбай досы Алшынбаймен есептеспей «тайтұяқ жамбы­ның» орнына одан үлкен «Бе­сік жамбы» алып барған. Бұл – ілудің басы. Қыздың «қырық жетісі» – деген салт-жоралғы, ол «ілуден» бө­лек рәсім. Күйеудің қайын жұр­тына алғаш келуін «Есік көре келу», «Қайындату», «Ұрын ке­лу» немесе кей жер­лерде «жыр­тыс сала келу» деп те атайды.
«…өзі Арғынға белгілі Қазыбек, Тіленшінің Алшын­байы. Бұл атырапта қазақтың одан үлкен аруағы жоқ. Сондай ауылға бала қайындату, әсіресе ұрын жіберу осал қам емес. Мал-дүниенің барлығынан да көп үлес, мол шығын шығару керек деген сөз» – дей келіп автор: «Үй ішінің бұл жөніндегі сөздері қалай да болса аз болған жоқ, ұзақ болған… Баратын қара малды айтқанда: жетпіс жылқы, отыз түйе аталды. Ал­шынбай ауылынан аяры жоқ. … жылқы ішінен бір құла айғыр, бір жирен айғырдың үйірі кірген. Басы осы болсын дескен.

Осыдан арғы үлкен әзірлікті тілейтін – жыртыстың пұл матасы» деп суреттейді ұлы жазушы.


Сонда ілу басы – бесік жамбы болғанда, ілу – екі үйір жылқы, отыз түйе, ал жыртыс – батсайы, мақпал, манат, дүрия, шағи секілді келінге жасау тігілетін мата. Яғни, келінге жасау тігілетін матаны қайын жұрты алып келген. Осындай бай дәстүрді мақтан етіп көрсетпей, керісінше дәс­түрдің тозығы деп қарау – өзімізге жасаған қиянат емес пе? Мәселен, түріктің тарихи фильмдері «Сүлеймен сұлтан», «Көсем дәуірі» және т.б. та­машалағанда бүкіл байлықты, тазалықты, бекзаттықты көре­міз. Ал тарихи шындық басқаша сөйлейді ғой. Біз неге қазақтың осынша байлығын, қымбат киімі мен бекзат болмысын тарихи фильмдерде көрсете ал­маймыз? Бізде де қалалар болып еді. Міне­кей, соңымызға бір қа­йыры­лып, рухани жаң­ғыратын уақы­тымыз жетті деп санаймыз.


Жоғарыдағы үзіндінің өзі­­нен қазақтың бай дәстүрі кө­­рінеді. Тағы да қайталап ай­­туымызға тура келеді. Қа­зақ­тың байлығын емес, адамдар арасындағы қарым-қатынастың реттелуіне қызмет ететін салт-дәстүр болды деуімізге толық негіз бар. Бұған қоса, қазақтың ырымы көп деп емес, әрқайсысына берілген атауды сақтап, сол салтты, дәстүрді сақтап, ұлтымызға, тілімізге құрмет көрсеткен жөн. Себебі ұлттың ұлт болып қалуы ті­келей тілге байланысты.


Бір сұхбатында академик Асқар Жұмаділдаев қазіргі жастардың жақсы өмір сүруі үшін тұрақты жұмыс, қаржы керек. Сонда олардың махаб­баттары мәңгілік болады деген болатын. Міне, осы сөзге тоқ­тай отырып, қалың мал беру – қазақтың ескілігі, қызды сату деп қарамай, керісінше, қа­зақтың жастарына деген ата-ананың қамқорлығы деп жаңғыртуымызға болады.
«Бірақ ұлттық кодымды сақтаймын деп бойыңдағы жақсы мен жаманның бәрін, яғни болашаққа сенімді ны­ғайтып, алға бастайтын қасиет­терді де, кежегесі кері тар­тып тұратын, аяқтан шалатын әдеттерді де ұлттық сананың аясында сүрлеп қоюға болмай­тыны айдан анық» деген Ел­басы мақаласындағы осы қа­ғида біздің сөзіміздің айқын дәлелі бола алады.


«Дәстүрдің озығы бар, то­­зығы бар» дейді қазақ. Дәс­­түрдің озығының да, тозы­ғының да қазақ халқының өмі­рінде маңызы бар бол­ға­нын атап өткіміз келеді. Ұл­тымыздың әлеу­меттік өмірінен хабар бе­реді. Сонымен қатар, қазақтың өміріне, тәртібіне, тәрбиесіне белгілі бір дәрежеде үлесін қосты.

Сондықтан да оны тозық демей, қастерлеп, жаңғыртып қолданған жөн.

Айдана МАХАМБЕТ,


облыстық ішкі саясат басқармасының
«Қызылорда облысының тілдерді оқыту орталығы» КММ директорының орынбасары,

гуманитарлық ғылымдар магистрі

Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!

Пікір жазыңыз