Адамдықты айт, ерлікті айт…

579

0

Айтыс – қазақ халқына Алланың берген ерекше сыйы, ұлттық белгісінің бір көрінісі іспетті. Олай деуімізге негіз бар. Кезінде С.Мұқанов ауыз әдебиетінің бұл түрін: «Айтыс –  халық өмірін бейнелейтін көркем әдебиет саласының бірі. Одан халықтың қуанышы да, қайғысы да, саяси-шаруашылық тұрмысы да, мәдени дәрежесі де, замана идеологиясы да, әдет-ғұрпы да, жалпы әлеуметтік және жеке адамдардың қарым-қатынастары да, заманына лайық өрбіген тартысының формалары да көрінеді», – деп сипаттаған болатын.

Өткен дәуірлердегі Жанақ, Түбек, Кемпірбай, Шөже, Сүйінбай, Орын­бай, Шернияз, Нұрым, Бақтыбай, Қашаған, Молда мұса, Манат қыз, Ырысжан, Бір­жан, Сара, олардың кейбірімен замандас болып, солар­ды пір тұтқан, олардың өнерін жал­ғастырып, кейінгі ұрпаққа жеткізген, Жамбыл, Нұрпейіс, Доскей, Нартай, Кенен, Саяділ, Бұдабай, Иса, т.б. көп­теген ақындардың айтыстары ау­ыз әдебиетінің үлгісі ретінде жи­нау­шылар тарапынан хатқа түсіп, талай рет жинақ болып басылып шық­ты және әдебиет зерттеу­шіле­рінің на­зарына ілікті.

Алайда, қазақ айтысының тіл­дік тұрғыдан зерттелуі кемшін еке­ні анық. Расында, әр дәуірдің айтысы өз кезеңінің насихатшысы, сол дә­уір­дегі халық тұрмысының айнасы десек, соған байланысты қолда­ныс­қа түскен сөз саптау ерек­ше­ліктері де болды және бұл ерек­ше­ліктер көбінесе лексикалық тілдік бір­ліктерден айқын аңғарылып отырды.

Мұның өзі сол кезеңдердегі ай­тыстың мақсат-мүдделерінен туын­дай­ды. Бұл жөнінде белгілі ғалым Р.Сыз­дық: «Үлкен  айтыстарда  ақын­дар  қар­сыласын  жеңу  үшін  тек та­қырып,  факт,  логика,  аргумент  мық­тылығын  ғана көздеп қоймайды, сөз-об­раз­дар­дың орынды, әсерлі әрі соны бо­луына да қам жейді. Ол үшін тілдік-көркемдік дүниенің дәстүрлі түрлерін пайдаланумен бірге, жаңа­ларын да тудыруға тырысады…», – дейді.

Міне, осындай пікірлерден кейін айтысқа қатысқан ақындардың (олар­дың қай топтың өкілі екеніне қара­мас­тан) жекелей де, ортақ та сөз қол­­даныстарының болуы заңды деп есеп­тейміз.

Әрине, қай айтыстың да арқауына халқымыздың тіл қазанында ғасырлар бойы қайнап піскен байырғы төл сөз­деріміз – айшықты эпитеттер мен терең мағыналы теңеулер, ұлтқа тән ұлағаты мол мақал-мәтелдер мен ше­шендік сөздер, тіпті халықтың ау­ызекі тілінде ғана қолданылатын, ай­тыскердің же­ке басын немесе айтыс уақиғасына кейіпкер бол­ған­дар­ды кем­сітетін дө­ре­­кілеу сөз­дер де  орнын тауып қол­данылып жатады. Алайда, мақа­ланың мақсаты осы ерек­шеліктердің бәрін егжей-тегжейлі баяндау емес және қай ақын жеңді, қай ақын жеңілді, қай­сысы кімді жақтады, айтыс қандай жағдайда, қашан, қай жерде болып еді дегенді анықтау да мақаланың мақсатына жат­пайды.

Қазіргі қазақ тіл білімінде тілді зерт­теудің қалыптасқан қолда­ным­дық-тұлғалық жүйесін «антропо­өзек­тік парадигма» жүйесі ауыстыра баста­ғаны белгілі. Нақтырақ айтқан­да, «…тілдің табиғатын адамның мә­дени, рухани, әлеуметтік, психо­логиялық бол­мысымен, оның қимыл-әрекетімен ұш­тастыра талдаған қа­­зақ ғалымдары соңғы кезде та­ным мәселесіне ерекше назар ауда­рып, «ұлт пен тіл біртұтас» деген қа­ғидаға сәйкес қазақ тіл білі­мінде антропоөзектік бағытты қа­лып­­тас­тыруда», – дейді ғалым Ж.Ман­кеева. Тілді осындай жаңа бағытта зерт­теушілердің қай-қайсысы да зерттеудің қайнар көздерінің біріне фольк­лорлық шығармалар мен қа­зақ ақындарының шығармаларын жат­қызады. Екі ғасыр­дың куәсі болып, 100 жасаған жыр алыбы Жамбыл айтыстарының мақала нысаны еті­луінің себебі де осында.

Жамбылмен айтысқан ақындар­дың қай-қайсысы да сол заманның, өз ортасының түлектері, бәрінің қол­данатыны – қазақ халқының ғасыр­лар бойы қалыптастырған тіл байлығы мен сөз өрнегі. Сол арқылы біз хал­қымыз тарихының ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы әлеуметтік, экономикалық, тұрмыс-салт­тық, дәстүр­лік, тілдік үрдісін та­нимыз.

Мәселен, Жамбыл мен Құлмамбет айтысында Албан, Дулат, Ысты, Ша­пы­рашты  сынды ұлы жүз руларының ат­тары аталады. Олай болатын ре­ті де бар, өйткені ол кезде қазақ хал­қын құрайтын әр әлеуметтік топ­тар­дың сөзін сөйлейтін, оларды қалың жұртқа танытатын, бұрынғы кездерден қалыптасқан дәстүр бо­йын­ша «сарай ақындары» тәрізді өз ақындары, от ау­ызды, орақ тілді ше­шендері, шежі­решілері болған. Мі­не, осылардың ауызы арқылы қа­зақ шежіресінің бел­гілі бір тар­мақ­тарының бізге жетуі кейінгі ұрпақ үшін де маңызды. Өйткені, атам за­маннан қалыптасқан қазақтың қай­дан шыққанын, оның туыстық қаты­настарын айқындайтын шежірелер хал­қымыздың бірлікте болуының, өз жерін сыртқы жаулардан қорға­уының, жер дауы, жесір дауы тәрізді ішкі ки­кілжіңдерді дұрыс шешуінің кепілі бо­лып келді.

Шежірені «Елтану мектебі» деп атаған бірегей ғалым А.Сейдімбек: «Шыншыл тарих жазу үшін ең ал­дымен деректемелерге (источ­ники) мұқият ден қою керек. Ал, де­рек­темелер санатына тарихи ай­ғақ-деректің бәрін жатқызуға бо­лады… Осы­лардың ішінде қазақтың шежі­релік мұрасы өзінің тарихи де­рек­терге қанықтығы мен шын­шыл­дығы жөнінен құнды. Қазақ хал­қының тарихын зерттеу барысында дерек көз ретінде шежірені асыра дәріптеу әбестік болса, оны мүлде қаперге алмау топастық болар еді», – дейді.

Айтыста Албан мен Дулат атынан сөйлеген Құлмамбет осы рулардың артықшылығын ондағы байлардың малының көптігіне сүйену арқылы көрсетуге тырысады. Айтысқа төрт түлік малдарының молдығымен ке­йіпкер болған Қасқарау Нұрқан, Бектембай, Тарпаң, Тоқсейіт, Нияз­бектің Сәрсембайы, Өтегеннің Нұр­қаны, Тілеуқабыл, Үсембай, Көбікбай, Қарабай тағы да басқа толып жат­қан кісілердің (антропонимдер) бай­лы­ғын шеберлікпен асыра жырлаған ақынның сөзінен біз қазақ халқының (байдың да, кедейдің де) сол тұстағы жағдайын: біріншіден, феодалдық қоғамнан шығып болмаған әлеуе­тін, екіншіден, әлеуметтік те, эконо­ми­калық та тіршілігінің малға байла­ныстылығын, үшіншіден қазақ да­ла­сының осыншама кеңдігі де, оны сақтап қалу да малмен тығыз бай­ланысты болғанын танимыз. Айтыста сол мыңғырған малды қойнына сый­ғызып жатқан Жайылмас, Қасқарау, Қарқарау, Телдітай, т.б. жер су атау­лары да (топонимдер) молынан атал­ған.  Нақтырақ айтқанда, сол тұстағы қазақ малының көптігімен ғана қазақ бола алды деуге болады.

Ал Кеңес үкіметі халықты тапқа бөлмейміз, теңестіреміз деген же­леумен қазақты осы байлығынан айыру арқылы сағын сындыруға, өзіне тәуелді етуге тырысты. Егер қазіргі саясат тұрғысынан келгенде сол аталған байлардың ұрпақтары осы айтыстармен танысу арқылы ата-бабасының жоғалған рухын із­деуге, солар өмір сүрген жерлерді атамекен ретінде ұлықтауға құқы­лы. Сондықтан кешегі күні бізге жат болып көрінген «байшыл ақын» Құлмамбет те өз заманының шын­дығын жырлаған ақын ретінде таны­луға тиіс.

Құлмамбетпен айтысып жеңген «кедейшіл ақын» Жамбыл болса, сол кезеңдегі байларға «құл», «күң» ретінде қызмет еткен басым көпшілік қазақтардың жыршысы ретінде, әсі­ресе жер үшін күрескен қазақ ба­тырлары мен ел қамын жеген азаматтарды тілге тиек етуі арқылы қалың қазақ кедейлерінің ақыны ретінде танылғаны белгілі. Айтыс ке­зінде Жамбыл қарсыласының ың­ға­йына қарай аруақты Қарасай ба­басын ұран еткен өз руының бай­лығын жалпылай ғана айтады да, не­гізінен ел ішінен шыққан атақ­ты Сұраншы, Саурық, Сыпатай, Қал­қаман, Тақаман, Кіжік, Байтелі, Камен, Дәулет, Жәпек, Мырзабек, Әлі, Нұрабай, Қилыбайұлы Қожабай, Өтеген, Қазыбек, тағы да басқа ел қорғаны болған батырлығымен қо­са, байлықтан да құралақан емес, ағайынға қамқорлығын аямайтын жо­март жандарды жырға қосады. Жам­был қарсыласының мысын басу үшін осындай тұста аруақтанып, құ­дай бер­ген тіл шеберлігін, сөз мә­йегін еркін қолданады. Ақынның ба­сымдығы:

…Адамдықты айт, ерлікті айт, батырлықты айт,

Ел бірлігін сақтайтын татулықты айт…

…Елімнің ерлігімен мақтанамын,

Сырт дұшпан көрген бізді сескенеді…

…Елді қорғап өлгеннің арманы не,

Қалың қазақ құрметтеп соңына ерген… – деген тәрізді шумақтарынан айқындалады. 

Жамбыл жырына арқау болған, туған жер мен елді қорғау жолында өздерін құрбан еткен батырлардың бірсыпырасының (Қарасай, Саурық, Сұраншы, Сыпатай) кейінірек болса да қазақ тарихынан өз орындарын тапқаны және кейінгі жас ұрпақты ел сүю, отан қорғау рухында тәр­бие­леуде үлгі етіліп жатқаны бел­гілі. Алайда, ақын атаған көп ер­лер және олардың ұрпақтары жө­нінде мәліметтің жоққа тән екені де рас. Оларды іздеу, зерттеу, тарих сах­насына шығару – ендігі жас ұр­пақ­тың, сол батырлардың ұрпақ­та­рының міндеті. Өйткені, бұл ерлер – халқымыздың жүріп өткен тари­хының бір кезеңіндегі шындық бейнелер.

Мұндай бейнелер Жамбылдың Досмағамбетпен айтысында да кез­деседі. Ақын өзіне дейінгі және өзіне тұстас, замандас ақын-жыраулардың (Шөже, Балта, Асанқайғы, Бұқар жы­раулар мен Құлмамбет, Түбек, Қарқабат) аттарын тілге тиек ете оты­рып, өзінің ұстазы болған Сүйімбайды «пірім» деп көрсетеді және сол ақындардың ісін жалғастырушы өзі екенін баяндайды.

Осы айтылғандардан шығатын қо­­­ры­тынды – сырттай қарағанда, ақын­­дар бұл есімдерді өздерінің же­ңісі үшін пайдаланған сияқты кө­рін­гені­мен, шындығында есімдер иесі­нің қай-қайсысы да бірі бай­лығы­мен, бірі ақындық, жыршылық, ше­шен­дік қабі­летімен өзі өмір сүр­ген қо­ғам­ның қоз­ғаушылары, сол қоғамның қыз­мет­шісі болғандар. Егер осы есімдер атал­маса, «айтыс» деп аталатын халық мұрасы да нә­тижесін бермеген, тіпті жүзеге аспаған да болар еді.

Жамбыл айтыстарында кезде­се­тін атаулардың тағы бір түрі – ке­йінгілер үшін мағынасы түсініксіз не­месе қазіргі қолданыста көп кез­деспейтін сөздер. Олардың бірсы­пырасы ескірген не ескіре бастаған, не авторға тән жеке қолданыстар немесе диалектілік лек­семалар да болуы мүмкін. Бұл жөнінде: «…ХV-ХІХ ғасырларда жасап өткен жы­раулар мен ақындардың өлең-тол­ғауларындағы көне, ескі, бейтаныс сөз­дерді талдау мәдени мұраны із­деуде көп материал береді», – дей ке­ліп, академик Р.Сыздық мұндай сөз­дерді ажыратып талдаудың өзі көп білімді, ұзақ уақытты қажет ететіндігін ескертеді. Сондықтан ондай тал­дау­лар жүргізу бір мақаланың көлеміне сыймайтындығын ескеріп, Құл­мам­бет­пен айтысқан кездегі Жамбыл тілінде кездесетін бірсыпыра ерекше сөздерге тоқталайық.

Салғыр  (Қызғанша айғай шығып едім салғыр) – қазіргі әдеби тілдегі салғырт сөзінің баламасы. Оны сөй­лемнің мазмұнынан байқау қиын емес. Яғни, «қарсыластың сөзіне сал­ғырт (немқұрайды, селқос, қалай болса, солай) қарап отыр едім» деген мағы­нада айтылған сөз. Мұны жеке ав­торлық қолданыс десе болады.

Делбе сүзек (Делбе сүзек кісідей шалықтамай) – ауру атауы (сүзек ау­руының бір түрі) екені түсінікті бол­ғанымен, делбе сөзінің мағынасы дәл осы қолданыста екінің біріне түсі­нікті болмауы мүмкін. Сөздікте осы сөздің екінші мағынасы малды жындан­ды­ратын (құтыртатын) жұқ­палы ауру деп берілген. [7] Әрине, бұны қазір тек мал шаруашылығымен айналысатын ма­мандар ғана біледі. Ал бұрынғы кезде тіршілігі малмен байланысты кез келген қазақ білетін болған. Жамбыл қарсыласының пси­хологиясын аурудың екі түрін қабат қолдану арқылы біл­дірген.

Төтейін (Қалай айтсаң олай айт, Құлмамбет саған төтейін) – бұл да ақын­ның өзіне тән қолданыс екендігі анық: «төтесінен айтайын» деген тіркес құрамындағы екі сөздің бірінің түбірін, екіншісінің қосымшасын біріктіріп бір сөз етіп қолданған. Олай қолданудың да өзіндік мәні бар: алдыңғы мәтінде айт сөзінің бірнеше рет қайталанып келуі сөзді осылай қысқартып қолдануға (тіл­дік экономия) алып келген.

Кіреуке (Ақ кіреуке жамылып) – бұрынғы батырлардың жаудан қор­ғану үшін киетін темірден тоқылған киімі, сауыт. Көбіне  көркем әде­биетте ғана кездесетін ескірген сөз.

Садақ, қылыш (Садағын белге бай­ланып, Жауға қылыш сермеген) – екеуі де ертедегі батырлардың жауға жұмсар негізгі қарулары. Кешегі күн­ге дейін бұл қарулар көнерген сөз­дер қатарында келді. Қазір садақ қару емес, спорттық құрал түріне, көпшіліктің бейбітшілікте қолда­на­тын құралына айналды. Қылыш та қа­рулық міндетінен айырылып, әс­кери шерулерде, мемлекеттік жиындар­да лауазымды сардарлар ұстайтын эк­зотикалық құрал болып қалды.

Ескек (Мен сөйлесем қаларсың Ашылмас тұман ескекке) – бұл сөздің мағынасы да, дәл осы қолданысында екінің біріне түсінікті бола бермейді. Себебі сөздің жұртқа таныс екі ма­ғынасы бар: бірі – қайықты жүр­гізетін құрал, екіншісі – желдің түрі (ес­кек жел) – салқын самал, жай­лы жел. Ақын осы сөзді тұман сөзімен тір­­кестіре айту арқылы «тұман бо­лып, жел соқпаса тұман тарқамай, жол­­дан ада­сатындығын» меңзеп айт­қан тәрізді.

Мұндай мағынасы көмескі сөздер Жамбылдың қарсыласы Құлмамбетте де баршылық. Бірнешеуіне тоқта­лайық.

Шеттік (Көптікті айтсам үземін шет­тігіңді) – бұның сөздікте бірнеше ма­ғынасы бар. Соның ішінде мағына жа­ғы­нан жақын келетіні – ерсілік, дө­рекілік, оғаштық. Оған себеп – ал­дың­ғы жауаптасуда Жамбыл Құл­мам­бетке «Ағып жатқан сумен кет», «Қы­зарып батқан күнмен кет», «Қу пә­лекет, арман кет», «Таз Құлмамбет сен болсаң» деген тәрізді намысқа тиер сөздер айтқан болатын. Бұны да «ерсі­лігіңді, дөрекілігіңді басамын» деген ма­ғынадағы көнерген сөз деп есептеуге болады.

Өттік (Ерлікпенен көрсетпе өтті­гіңді) – көнерген сөз. Сөздікте өтті сө­зінің желге қатысты айтылатын бір ғана түсінігі өтті жел – суық жел деген түрде берілген. Біздің ойы­мызша, мәтіннің мазмұнына қарай, сөз­дің мәні өткір сөзінің негізі бола­тын өт сөзінің мағынасына қатысты айтылған болар деп ойлаймыз. Сон­да сөз мәні «ерлігің мен өткір­лі­гіңді айтып мақтанба» дегенге саятын тә­різді. Яғни, жоғарыда айтыл­ған­дай, Жамбылда кездескен сөз­ді ық­шамдап қолдану әрекеті Құлмам­бетте де бар деген сөз.

Қорыта айтқанда, Жамбыл және оның тұсындағы халық арасынан шыққан ақындардың қай-қайсысы да өз заманының шындығын жырлай отырып, сол кезеңдегі тыңдаушы ор­таға ортақ, солар еркін қолданатын тілдік бірліктерді қолданды. Бұл қол­­даныстар өз кезегінде кейінгі ұр­пақты сол дәуірдегі ата-бабала­ры­­мыздың тұрмыс-тіршілігінен ха­бар­­дар етумен бірге, олардың та­рих­тағы орны мен рөлін айқындау бағы­тындағы ізденістерге жол аша­ды. Нақтырақ айтқанда, алдағы уақыт­та айтыстардың кешегі мен бү­гінгі түрлерін қазақ тіл ғылымына еніп жат­қан жаңа бағыттар мен тео­риялар негізінде жан-жақты салыс­тыра талдай зерттеудің нысанына ай­нал­дыру қажет-ақ. Бұл тілші ға­лым­дардың еншісінде екені анық.

 Жеңіс СӘДУАҚАСҰЛЫ,

филолология ғылымдарының докторы, Қорқыт ата атындағы

Қызылорда университетінің құрметті профессоры

Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!

Пікір жазыңыз