Сыр бойында 1862-1916 жылдары өмір сүрген тарихи тұлға, ғұлама-ағартушы Бөлекбайұлы Қалжан ахунның өмір жолы арқау болған «Қалжан ахун» тарихи-танымдық кітабы жарыққа шықты. Кітап авторы, ахунның ұрпағы, (немере қызы) Шәмсия Қалжанова. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің кітапханасында зиялы қауымның қатысуымен жаңа туындының тұсаукесері өтті.
Сөз басында Қалжан ахун (шын есімі Қалмұхаммед) Бөлекбайұлы кім болған деген сұраққа жауап бере кетсек, ол – Сыр бойында өмір кешкен діни ағартушы қайраткер. Хиуа хандығы тұсында дүниеге келген. Хиуа мен Бұқараның рухани оқу орындарында білім алып, Ислам ілімін және бірнеше ғылымды терең меңгерген ғұлама ұстаздығымен аты қалған.
Әкесі Бөлекбай жасында Қарақалпақ жеріндегі туыстарына келіп, үйлі-жайлы болып тұрақтап қалған екен. Кейін осы елдегі қазақ жұртына басшылық еткені, Хиуа хандығының бегі болғаны айтылады. Әділетті, рухты Бөлекбай бек хан алдында аса беделді адамдардың бірі болған деседі. Ол осы жылдары өмірге келген баласы Қалжанды жеті жасынан бастап оқуға беріп, болашағына зор үміт артқан екен. Дүниеден өтерінде ағайындарына артында қалған 12-13 жасар Қалжанды әрі қарай оқытуды аманаттайды. Осы аманатты ақтаймын деп Көкілташ медресесінде он жыл оқыған, 27 жасына дейін білім алған ұлының қасында анасы қолдап жүреді.
Қалжан Көкілташта оқып жүргенінде Сыр бойынан келген Ораз ахун Бекетайұлымен жақын дос болған. Оның аса зейінділігін, білімдарлығын таныған Ораз ахун қызы Зәйтекті қосады. Осылайша Қалжан ахун Сыр бойына келіп, Жалағаш ауданы және қазіргі Сырдария ауданы (бұрынғы Тереңөзек) жеріне, ағайындарының арасына келіп, қоныстанған екен. Бұл оның отыз жастағы кезі болуы керек. Әу баста алдына қойған мұраты ел ішіне білім тарату болғандықтан, Қалжан ахун бар ықыласымен бала оқытуға кіріседі.
Арада оншақты жыл өткенде, яғни 1902 жылы Қалжан ахун медресе салуды қолға алады, алайда 1916 жылы ғимараттың құрылысы аяқталған кезде ахун өмірден өткен еді. Бұл ғимарат – осы күні Қалжан ахун ауылындағы мемлекеттік маңызы бар тарихи-мәдени ескерткіш.
Кеңестік жүйенің алғаш құрыла бастаған тұсында діни қайраткерлерді қудалау, жазалау әрекеттері күшіне мінген кезең болды. Осы кезеңде Қалжан ахун салдырған оқу орнының да қақпасы бұзылып, төбесі қиратылған. Ішіндегі кітаптар да із-түзсіз жоғалып кеткен.
«Қалжан ахун – менің атам. Қазір ол кісі салдырған және оның атымен аталатын мешіттің жанында тұрмын. Қазақтар қасиетті санаған мешітті ауыл белсенділері бұзған кезде мен тұлымшағы желбіреген сәби едім. Бірақ сол көрініс түгелдей есімде қалыпты. Осы тұрғанда соның бәрі күні кешегідей көз алдыма елестейді» деп жазыпты автор Шәмсия Қалжанова.
Кітаптың тұсаукесер іс-шарасында Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Ғылыми зерттеулерді үйлестіру бөлімінің басшысы Нұрлыбек Мыңжас Қалжан ахунның өмір жолы мен ағартушылық қызметіне тоқталып, ел тарихындағы орнын екшеп атап өтті. Ал аталған университеттің Әлеуметтік және тәрбие жұмыстары жөніндегі проректоры Уалихан Ибраев алғаш рет 2003 жылы оқырманға жол тартқан еңбектің араға 22 жыл салып қайта толықтырылып, жаңадан басылып шығуы туындының тарихи-танымдық мазмұнын байыта түскенін айтты.
Университет профессоры, филология ғылымдарының кандидаты Ғабит Тұяқбаев жарыққа шыққан жаңа туындыға байланысты пікір білдіріп, есімі ел жадында қалған тарихи тұлға, ағартушы қайраткер Қалжан ахунның өмір жолы тұнған өнеге екенін айтты.
Мәдени шараға қатысқан облыстық ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары Өмірбек Шәменов Қалжан ахунның және ұрпақтарының өміріне қатысты көптеген деректі көпшілікке әңгімелеп, сонымен қатар, ахун өмірден өтсе де өзі өмір сүрген ортада әлі күнге дейін тылсым қасиеті сақталып қалғанына таңданысын жасырмады.
Жиында сөз алған философия ғылымдарының докторы Талғат Жолдасұлы қазіргі күні Сыр бойы дін өкілдерін, оның ішінде, ишандар туралы зерттеп жүргенін, алдағы уақытта Қалжан ахунның тарихи тұлғасы мен рухани мұрасын тереңірек зерттеуге ден қойып отырғанын айтты. Ал теолог Бақтияр Оспанов ахунның діни-ағартушылық қызметіне тоқталып, оның медресе салудағы еңбегін ерекше атап өтті. Ол ахунның бірнеше ғылымды игергенін, көпшілік біле бермейтін тағы бір қыры – селекционер болғандығын айтып, бұл кітаптың негізінде әлі де бірнеше тың еңбек жазылатынына сенім білдірді.
Іс-шараға Қалжан ахунның ұрпақтары, медицина ғылымдарының докторы Жанат Испаева, заң ғылымдарының докторы Гүлнар Испаева қатысты.
Ахунның немересі Гүлнар Испаева Қалжан ахун тұлғасын кітап етіп хаттап кеткен анасының еңбегін ерекше атап өтті. Сол еңбектің жалғасы ретінде жарыққа шыққан «Қалжан ахун» атты жаңа кітапта ахунның өмір жолымен қатар, оның ұрпақтары Уамық, Мағұмар мақсымдар туралы жұрт біле бермейтін тың деректер берілгеніне назар аударды. Айтуынша, анасы Шәмсия Қалжанова Ұлттық ғылым академиясының архивтік қолжазбалары арасынан әкесі Уамық мақсымның өлеңдерін тауып, арабшадан қазақшаға аударып, «Қалжан ахун» кітабының алғашқы нұсқасына енгізген екен. Ана аманаты бойынша 2021 жылы Алматы қаласындағы «ARNA» баспасынан Уамық Қалжанұлының өлеңдері өз алдына бір кітап болып шығыпты.
Рухани-танымдық іс-шараға профессор-оқытушылар, студенттер және зиялы қауым қатысып, кітаптың мазмұны мен автор еңбегі туралы пікір алмасты. Кеш соңында жаңа кітаптың тұсауы кесіліп, оқырмандарға сыйға тартылды.
Ғазиза ӘБІЛДА,
«Сыр бойы»
