1 шілдеден бастап жаңа Конституцияның күшіне енуі еліміздің құқықтық кеңістігінде жаңа кезеңнің басталғанын білдіреді. Ендігі міндет – оның талаптарын тиімді жүзеге асырып, заңды сақтау арқылы құқықтық мемлекет құруға әрбір азаматтың өз үлесін қосуы.
Жаңа Конституцияны қабылдау – уақыт талабынан туындаған маңызды шешім. Қазіргі саяси, әлеуметтік және экономикалық өзгерістер құқықтық жүйені жаңғыртуды қажет етеді.
Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы, экологиялық қауіпсіздік, инновациялар, меншіктің жаңа түрлері, сондай-ақ жаһандық деңгейдегі жаңа сын-қатерлер мен тәуекелдер қоғамдық және экономикалық қатынастарды заманауи талаптарға сай құқықтық тұрғыдан реттеуді талап етеді.
Сонымен қатар азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейту – жаңа Конституцияның басты басымдықтарының бірі.
Демократиялық қағидаттарды нығайту, заң алдындағы теңдікті қамтамасыз ету, әлеуметтік қорғау тетіктерін жетілдіру, мемлекеттік билік тармақтары арасындағы өкілеттіктердің тепе-теңдігін сақтау және мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығы мен есептілігін арттыру бүгінгі күннің өзекті міндетіне айналды.
Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституция азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін сенімді қорғауға, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға және қоғамдағы тұрақтылықты нығайтуға бағытталған берік құқықтық негіз қалыптастырады.
Жаңа Конституцияның күшіне енуімен еліміз саяси жаңғырудың жаңа кезеңіне қадам басты деп айтуға болады. Конституциялық өзгерістерге сәйкес Парламент таратылғаннан кейін мемлекеттік билік жүйесін жаңа құқықтық талаптарға сай қалыптастыру жұмыстары басталады. Алдағы маңызды міндеттердің бірі – жаңа сайлау өткізіп, Конституцияда көзделген өкілді органдардың жаңа құрамын жасақтау.
Жаңа саяси кезеңнің табысты болуы Конституцияда белгіленген қағидаттарды іс жүзінде жүзеге асыруға байланысты. Сондықтан заңнамалық реформаларды уақытылы жүргізу, мемлекеттік институттардың үйлесімді жұмысын қамтамасыз ету және азаматтардың қоғамдық өмірге белсенді қатысуы алдағы уақыттағы басты міндеттердің бірі болмақ.
Конституцияның басты ерекшелігі – онда мемлекет пен қоғамның дамуына негіз болатын заманауи қағидаттар мен құндылықтардың айқын көрініс табуы. Негізгі заңда мемлекеттік биліктің қайнар көзі әрі ел егемендігінің иесі – Қазақстан халқы екені нақты бекітілген. Бұл елдің болашағы мен тағдырына қатысты маңызды шешімдер халықтың еркіне сүйеніп қабылданатынын білдіреді. Адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде айқындалған.
Оның нақты дәлелі – Жаңа Конституцияның Преамбуласында елдің тарихи тамыры мен болашақ даму бағытын айқындайтын негізгі құндылықтар мен стратегиялық бағдарлардың айқын көрініс табуы. Онда «біртұтас Қазақстан халқы» ұғымы алғаш рет конституциялық деңгейде бекітіліп, байырғы қазақ жеріндегі мемлекеттіліктің сабақтастығы мен Ұлы Даланың мыңжылдық тарихи мұрасы ерекше атап көрсетілген. Қазақстанның унитарлық мемлекет ретіндегі сипаты, мемлекеттік шекарасының мызғымастығы және аумақтық тұтастығы конституциялық құндылық ретінде нақтыланған.
Преамбулада «Әділетті Қазақстан» идеясын жүзеге асыру мен «Заң мен тәртіп» қағидатын орнықтыруға ерекше мән берілген. Бұл еліміздің адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауды басты басымдықтардың бірі ретінде қарастырып, құқық үстемдігіне негізделген демократиялық мемлекет құруға деген ұмтылысын көрсетеді. Сонымен бірге бұл қағидалар Қазақстанның байырғы қазақ жеріндегі мемлекеттіліктің заңды жалғасы әрі тарихи мұрагері екенін құқықтық тұрғыдан бекітеді.
Қазақстан – сан түрлі этнос өкілдері тату-тәтті өмір сүріп жатқан көпұлтты мемлекет. Осыған байланысты Преамбулада қоғамдық келісім, ұлттық бірлік, этносаралық және конфессияаралық татулық мемлекеттің негізгі құндылықтарының бірі ретінде айқындалған.
Сонымен қатар мәдениет пен білімді, ғылым мен инновацияны дамытуға басымдық беріліп, қоршаған ортаны қорғау мен табиғатқа жанашырлық таныту, сондай-ақ барлық мемлекеттермен бейбітшілік, достық және өзара ынтымақтастықты нығайту қағидаттары алғаш рет конституциялық деңгейде көрініс тапқан.
Осылайша, Преамбула Конституцияның кіріспесі ғана емес, оның барлық нормаларының мәні мен мазмұнын айқындайтын, елдің даму бағытын белгілейтін негізгі құқықтық әрі идеологиялық бағдар болып табылады.
Ұлттық құндылықтармен қатар қазіргі заман талаптарына сай басым бағыттар да көрініс тапқан. Атап айтқанда, білім мен ғылымды, мәдениет пен инновацияны дамыту, қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану, сондай-ақ барлық мемлекеттермен бейбітшілік пен өзара ынтымақтастықты нығайту конституциялық деңгейде айқындалған. Бұл қағидаттар қоғамның бірлігі мен елдің тұрақты дамуына негіз болатын ортақ құндылықтарды қалыптастырады.
Жаңа Конституция 11 бөлімнен және 96 баптан тұрады. Құжаттың құрылымы жүйеленіп, бөлімдердің атауы олардың мазмұнына толық сәйкес келтірілген. Мәселен, бұрынғы «Жалпы ережелер» бөлімі «Конституциялық құрылыстың негіздері» деп қайта аталып, онда мемлекеттің негізгі конституциялық қағидаттары айқындалған.
Аталған бөлімде егемендік пен тәуелсіздікті сақтау, заң үстемдігін қамтамасыз ету, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, жалпыұлттық бірлікті нығайту және халықтың әл-ауқатын арттыру мемлекеттің негізгі міндеттері ретінде белгілен-ген. Сондай-ақ ешкімнің мемлекеттік билікті иемденуге құқығы жоқ екені және мұндай әрекеттер заңмен қудаланатыны нақты көрсетілген. Халық пен мемлекет атынан сөйлеу құқығы Қазақстан Республикасы Президентіне, сондай-ақ Консти-туцияда белгіленген өкілеттіктер шегінде Қазақстан Республикасының Құрыл-тайына тиесілі екені бекітілген.
Конституцияның екінші бөлімі – «Негізгі құқықтар, бостандықтар және міндет-тер» – адам мен азаматтың құқықтық мәртебесін жан-жақты айқындайтын маңызды бөлімдердің бірі. Мұнда әрбір азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мемлекеттік саясаттың басты басымдығы ретінде белгіленген. Сонымен қатар аза-маттардың құқықтарын жүзеге асыру кезінде өзге адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеу, қоғамдық тәртіпті сақтау, конституциялық құрылысқа, халықтың денсаулығы мен адамгершілік құндылықтарына зиян келтірмеу қағидаты нақты бекітілген. Бұл талаптар цифрлық технологиялар қарқынды дамып отырған қазіргі кезеңде ерекше өзектілікке ие.
Жаңа Конституцияда жеке өмірге қол сұғылмаушылыққа, жеке және отбасылық құпияның сақталуына, сондай-ақ азаматтардың дербес деректерін қорғауға кон-ституциялық кепілдік беріледі. Бұл нормалар адамның қадір-қасиеті мен жеке ба-сының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Негізгі заңда меншік құқығын қорғау мәселесіне де айрықша көңіл бөлінген. Же-ке меншік пен мұрагерлік құқығы заңмен қорғалатыны, ешкімнің сот шешімінсіз өз мүлкінен айырылмайтыны нақты көрсетілген. Сонымен бірге меншік иелерінің қоғам алдындағы жауапкершілігі де күшейтілген. Меншікті пайдалану қоғамдық мүддеге қайшы келмеуге, қоршаған ортаға зиян тигізбеуге және өзге азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзбауға тиіс екені белгіленген. Бұл қағидат та-биғатты қорғау мен экологиялық жауапкершілікті арттыруға бағытталған.
Құжатта әрбір азаматтың еңбек етуге, қызмет түрі мен мамандығын еркін таңдауға құқығы конституциялық деңгейде бекітілген. Осыған сәйкес мемлекет жұмыспен қамтуға жәрдемдесуге, қауіпсіз әрі қолайлы еңбек жағдайларын жасауға, еңбекақыны дұрыс төлеуге және әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз етуге міндетті.
Адам капиталын дамыту, білім мен ғылымды қолдау, инновациялық экономика-ны қалыптастыру – мемлекеттің стратегиялық басымдықтарының бірі. Бұл нор-малар елдің ұзақ мерзімді дамуына негіз болатын интеллектуалдық әлеуетті нығайтуға бағытталған.
Конституцияда отбасы институтын қорғауға да ерекше мән берілген. Неке ерікті түрде қиылатын, мемлекеттік тіркеуден өткен ер мен әйелдің тең құқықты одағы ретінде бекітіліп, дәстүрлі отбасылық құндылықтарды сақтау мен нығайтудың құқықтық негізі қаланған.
Жаңа Конституция мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіруге бағытталған бірқатар институционалдық жаңашылдықтарды да қамтиды.
Атап айтқанда, бір палаталы Парламент – Құрылтай институтын қалыптастыру, вице-президент лау-азымын енгізу, сондай-ақ болашақта Қазақстан Республикасы халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган – Қазақстан Халық Кеңесін құру көздел-ген. Бұл өзгерістер мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырып, қоғам мен билік арасындағы өзара байланысты одан әрі нығайтуға бағытталған.
Жаңа Конституцияның күшіне енуі – құқықтық реформалардың бастауы. Алдағы кезеңде Негізгі заңның талаптарына сәйкес конституциялық заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілер жаңартылып, мемлекеттік басқару жүйесі жаңа қағидаттарға бейімделеді. Сонымен қатар жаңа институттардың толыққанды жұмыс істеуі үшін қажетті құқықтық және ұйымдастырушылық тетіктер кезең-кезеңімен енгізіледі.
Конституциялық өзгерістердің нақты нәтижесі оларды тиімді іске асыруға бай-ланысты.
Сондықтан мемлекеттік органдардың үйлесімді жұмысы, азаматтық қоғамның белсенділігі және әрбір азаматтың құқықтық мәдениеті ерекше маңызға ие. Заң үстемдігі мен қоғамдық жауапкершілік қағидаттары берік орныққанда ғана Конституцияда көзделген мақсаттар толық жүзеге асады.
Түптеп келгенде, жаңа Конституция – бүгінгі күннің ғана емес, келер ұрпақтың да мүддесіне қызмет ететін стратегиялық құжат. Оның қағидаттарын дәйекті жүзеге асыру Қазақстанның құқықтық мемлекет ретінде нығаюына, азаматтардың әл-ауқатының артуына және елдің халықаралық беделінің одан әрі өсуіне берік негіз қалайды.
Жадыра ШУКЕНОВА,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Экономика және құқық» институты «Құқықтану» білім беру бағытының аға оқытушысы,
заңтану магистрі
