Алпыс екінші жылы Алматы ауыл шаруашылығы институтының гидромелиорация факультеті сол замандағы Кеңес одағы басшысы саясатына орай ауылға біртабан жақындап, Жамбыл қаласына қоныс аударып, өз алдына гидромелиорация-құрылыс институты болып құрылды. Қауесетке құлақ асар болсақ, осы институттың ашылуы алдында суармалы жер туын тіккен Сыр бойының бас қаласы Қызылорда болған деген де сөз тараған.
Шамасы, осы негізсіз емес-ау, өйткені жетпіс алтыда сол институт филиалы ақыры Қызылордада ашылды ғой. Бұл уақытта Сыр өңірі еліміздің күріш орталығына айнала бастаған еді. Су мамандары қажеттілігі барынша өсіп, ауылдағы құрылыс қарқынды дамыған кез болатын. Сол кездегі облыс басшысы Исатай Әбдікәрімов ағамыздың көреген шешімі болса керек, осы оңды құбылыс. Ол кезеңде өңірде бір ғана жоғары оқу орны бар еді. Ол – педагогикалық институт. Сондықтан, қарқынды өсіп келе жатқан аймақ үшін техникалық, инженер мамандар дайындайтын жоғары мектеп өте қажет-тұғын.
Институт бітіргесін бір жылдан сәл ғана аса құрылыс мекемесінде өндіріс мәнін азды-көпті түсінгенім болмаса, оқуға жүрдім-бардым қарамағанның әсері шығар, ғылым, біліммен бірге келе жатырмын. Жетпістің басынан осы салалардамын. Жетпіс сегізде Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институты Қызылорда филиалына оқытушылық қызметке қабылдандым. Қалтамда кандидаттық дипломым бар. Санамда ұстаздықтан хабар аз. Көп кәсіптің ішіндегі игіліктісінің қыры мен сырын осы ұжымда үйрендім. Осында аймақтың ең қажетті мәселелерін шешуге терең бағытталған ғылыми зерттеулер жасауды да тапқаным рас.
Артта қалған сол тамаша кезең турасында еске алар жақсы жайттар мен алдағы өткен ағалар айтып кеткен ойға түйер сөздер де аз емес. Беткеұстар екі ақсақалымыздың орны бөлек еді. Әди Ібірәгімұлы ағайымыз жалпытехникалық пәндер кафедрасын басқарды. Әбсаттар Әлімұлы Жұмаділдаев ағайымыз – КПСС тарихы кафедрасының меңгерушісі. Әди ағаның орны ерекше. Ол кісі барған жерден қолға түскен, филиалға қажет заттар мен құралдарды алмай келмейтін. Олар – жер жыртатын соқа, электр қуатын жалғайтын кабельдер, түрлі құрылыс материалдары, т.б. Сөйтіп, ортақ мүдденің жайын алдымен ойлауды баршамызға үйрететін. Екі көше қиылысындағы жолақ ортасында ойда жоқта кезігіп, қолыңнан мықты ұстап алып, жүйткитін автокөліктер шулағанына құлақ аспай амандығыңды, қал-жағдайыңды тәптіштеп сұрайтынын қалай ұмытарсың?! Әбсаттар ағаның жер қозғалса да сыр бермейтін алтын сабыры бар еді. Ол кісінің әр сөзінен үлкендік, ірілік, жанындағыға мол қамқорлық сезіліп-ақ тұратын. Ысқақ Қарқымбайұлы, Бақытбек Сисенұлы ағалардан жанындағы жастар ұстаздық қырларын молынан ұғынып түсінген-ді. Тағдыр бұйрығымен жарық дүниемен қош айтысқан Сейдахмет Құттықадамов, Райхан Құтжанова, Арғынбек Жантлесов, Мәлік Сапарғалиев, Төрехан Қарлыханов, Қазбай Құдайбергенов, Лесбек Ташимов, Бауыржан Ахметжанов, Меңдіқара Жолымбетов, Тұрмахан Ділімбетов, Дастан Сейтқасымов, Минуар Қапанов, Мейірхан Жүсіпов, Төлеш Тұрғанова, Айтуар Төлекбаев, Нұрділда Өзденбаев, Әлеухан Жарасов, Серік Абдрахманов, Бақытбек Құлтанов атқарып соңына қалдырған істер ұлан-ғайыр, олар орындаған мол игілікті ұстаздық жұмыстар ел-жұрт есінде, шәкірттер жүрегінде.
Басшымыз Уәлихан Қозыкеұлы Бишімбаев Қызылордада тура 20 жыл еңбек етті және қандай еңбек десеңші! Жетпіс алтыда бір ғана ғимараты, 150 студенті мен 13 оқытушысы бар шағын ғана филиалды қабылдап алып, жиырма жылдан соң үш мыңға жуық студенті бар, 300-ге жуық оқытушы, бірнеше оқу ғимараты бар Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтын осы аймаққа аманаттап тапсырды. Бұл нағыз азаматтық ерлік еді! Мынаны ескеруіміз керек, жұрттың бәрі бірдей емес. Өзге біреу болса былай ойлауы да мүмкін ғой. «Осы мен неге соншама барымды салып, саулығымды ортаға орап, аянбай еңбектенемін? Не үшін, кім үшін? Онда асығып-аптықпай, ауаныммен жұмыс істейін, сосын көре жатармыз не болатынын» деп. Жоқ, бұл бағыт еліне адал азаматтың жолы емес! Бұған Уәлихан Қозыкеұлы тіпті көнген емес, мүлдем ойына да алған емес шығар! Осы азамат өзінің отыз бен елу аралығын Қызылордаға берді. Бұл не деген сөз? Бұл – азамат ең қайратты уақытын Сыр еліне арнады деген сөз. Бұл – жастық шабытты Сыр өңірі білімі мен ғылымына арнады деген сөз. Бұл – сол кезеңде жоғарыдағы биік мақсатты істерді орындауда жұртты сөзімен де, ісімен де алға бағыттап бастады деген сөз.
Ойлап қарайықшы! Сол он бес жылда қыруар жұмыс атқарылды емес пе?! Есімде, алдыңғы бес-алты жылда жабылу қорқынышы басым еді. Өйткені республика бойынша жоғары оқу орындарының өзге қалалардағы филиалдары шетінен жабылып жатты. Қызылордаға да Мәскеуден екі-үш комиссия келген біздің филиалды жабу үшін. Бірақ осы шағын оқу орны оқытушылары мен қызметкерлерінің жанкешті, нәтижелі еңбегін көріп ойларынан қайтқан көрінеді. Бұл – әрине, білікті, білімді, талапты, елдің, өңірдің болашағын солайымен түсініп, қолдап, соны орындауға бар күш-жігерін салған Уәлихан Бишімбаевтың ерен еңбегі. Казір сол кезеңде бірге болған қайсыбірінен сұрасаң осыны айтады, соны дәлелдейді. Әрқайсымыз бір емес, үш адамның жұмысын атқарғанымыз да әбден рас! Өйткені, оқытушы бір өзі кафедра ісін атқарды, кафедра бүкіл факультет жұмысын орындады. Ал факультет институт міндетін қамтығаны да рас. Түк те аянған жоқпыз! Отыздан енді ғана асқан, жалындап тұрған кезіміз. Ортақ жұмысты жанымызды салып істедік емес пе? Демалсақ, қыдырсақ та солай болды емес пе? Өйтпесе осындай қыруар жұмыс бітер ме еді? Тіпті де оңай болған жоқ! Басшыға да, қосшыға да! Уәлихан Қозыкеұлына осы азаматтық ерен еңбегі үшін сырбойылықтар қарыздар деп ойлаймын. Тұлғалы азаматтың айрықша еңбегі арқасында отау құрған Қызылорда агроөндіріс инженерлері институты, кейін Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институты ашылмағанда бүгінгі аты алысқа кеткен Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті болар ма еді, болмас па еді?
Сол заманда өңірдің техникалық мамандықтары негізін қалаған айтулы азаматтар ішінде бір топ ғалымдар орны жоғары, биік. Тұрлыбек Ысқақов филиал факультетінің алғашқы деканы болды. Тәрбие жұмыстарының бірінші көш бастаушысы атанған. Керімжан Сейтжанов кафедра меңгерушісі, факультет деканы, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары қызметтерін абыроймен атқарды. Дәулет Баялимов директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары қызметін сәттілікпен орындады. Дүйсенқұл Сахиев кафедра, кейін факультетті басқарған. Өмірбек Матаев, Әлібек Оспанов, Өмірбек Үмбетов кафедра меңгерушілігінде болып қыруар игілікті істі соңына қалдырған. Сауапты жақсылықтың жалғасы мол демекші, қазір осы азаматтар біздің және өзге аймақтарда айтарлықтай абыройлы, өнегелі қызметтерін жалғастыруда.
Әгәрәки азаматтар кәдімгі пендешілікке салынып, өзінің жағдайын алға ұстап, мүлдем шаршамай-шалдықпай, ретімен іс атқарып, жөнімен демалып, денсаулық жағдайын толық ескеріп жұмыс жүргізер болса, жаңағы атқарылған мол, салмақты істер жиырма жылға емес, елу жылға созылған болар еді.
«Болар істің басына жақсы келер қасына» демекші енді ғана ашылған Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтын өнегелі, білімді жас ғалым Қылышбай Бисенов басқаруға кірісті. 1980 жылдан сол филиалда жоғары оқу орны қызметтік сатыларынан мол абыроймен өткен, институт проректоры болатын. Уәлихан Бишімбаев Тараз мемлекеттік университеті ректорлығына барды. Көп ұзамай тоқсан сегіздің наурызында Қызылорданың екі жоғары оқу орны бірігіп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті ашылды. Ректоры болып Қылышбай Бисенов тағайындалды. Айта кетерлігі, сол кезеңде жаңадан ашылған университет Сыр өңірі болашағын пайымдайтын бірден-бір іргелі ұжымға айналды. Әуелде екі жоғары білім ұжымы өз алдына жеке жүргенде де қаланың, өңірдің қоғамдық өміріне азды-көпті ықпалы мен әсерін тигізіп отырғаны белгілі. Дегенмен, ауқымы кең білім ордасының ашылуы Сыр өңірінің әлеуметтік-экономикалық, рухани дамуына ықпал беруші күшке айналды. Бұрын тиіп-қашып жасалатын өңірдің ауыл шаруашылығына, күрделі құрылысты дамытуға, аймақтың табиғи қорын ұтымды пайдалануға бағытталған зерттеулер бір орталыққа шоғырланып, жуық арада өзінің қолайлы әсерін тигізе бастады. Әсіресе, екі ғасыр аралығында өңірдің экономикалық дамуы үшін маңызы аса зор оның арнайы экономикалық аймаққа айналуы университет ғалымдарының еңбегі арқасында болғаны да белгілі. Осының бәрі университет ректоры Қылышбай Бисеновтің білімдарлығы мен көрегендігі негізінде мүмкін болғаны рас.
Қылышбай Бисенов Уәлихан Қозыкеұлынан он бес жыл бойы көріп, біліп, үйренгенімен тоқтап қалмай, оны алда тұрған жаңа мақсаттарға орай түбегейлі дамыта білді. Әрбір факультет, кафедра, бөлімге өзіне сай мақсаттары жаңартылып, өзгеріп, айқындалып жатты. Сондай-ақ бұл тұрғыда кез келген оқытушы және қызметкердің қабілеті мен мүмкіндік ерекшеліктері сараланып, басты мақсатты орындау бағытында ескеріліп отырды. Әрбір оқу ғимараты үшін архитектуралық, сәндік-дизайнерлік тұрғыда жобалар дайындалды. Соның негізінде олардың әрқайсысы өзіндік, қайталана бермейтін дизайнерлік тұрпатқа ие болды. Бұл барлық оқытушы мен қызметкердің кәсіби талап-талғамының өсіп-өзгеруіне, жаңаруына түрткі болды, студент-жастарға эстетикалық тәлім-тәрбие берудегі орны айрықша еді. Бұл орайда айтылар нәрсе – осындай жоғары талғаммен архитектуралық, дизайнерлік жабдықталған оқу ғимараттары республиканың бұрыннан келе жатқан, іргелі жоғары оқу орындарында да көбінесе кездесе бермейтіні. Бүгінде Қылышбай Бисенов еліміздің рухани өркендеуіне мол үлес қосқан мемлекет және қоғам қайраткері, Ұлттық Ғылым Академиясының академигі, жас ғалымдардың биік беделді ұстазы. Беткеұстар білім мен ғылым ордасының жұрттан бөлек өзгешелігі мен игілікті ерекшеліктері ол ректор болып тұрғанда анықталған, бекіген.
Бүгін облыс шаруашылықтары мен құрылыстарында, мұнай кәсіпорындарында, өзге де өндіріс мекемелерінде басшылық қызмет пен шешуші мамандар міндетін көбіне Қызылорда агроөндіріс инженерлері институты, содан кейін Қызылорда политехникалық институтында ашылған мамандықтарды бітірген азаматтар абыройлы атқаруда. Оны айтасыз, облыс әкімі болған Қуанышбек Ысқақов, Еңбек Ері Абзал Ералиев пен Имамзада Шағыртаев та – ДГМСИ филиалының түлектері. Демек, 1976 жылы облыс басшылығының осы шағын оқу орнын ашу туралы шешімі тарихи орны мен маңызы жоғары болғанын уақыт айқын дәлелдеуде.
«Елу жылда ел жаңа» демекші, қазір заман жаңарған, жаңалық пен өзгешелік те мол. Дегенмен, бүгіннің өзінде де ескінің ескірмейтін мықты тұстарын ескеріп, жаңартып, қолданып жатсақ артықтығы бола қоймас. Осыдан болар, қазір соңымызға ерген жастарға: «Біле білсең, студент сенен көп кіші болса, ол сенің туған балаң мен қызың, шамалы кіші болса, ол сенің бауырың мен сіңлің. Тек солай болуы тиіс, осылай өрбуі керек, алдыңда жайғасқан жасөспірімге деген жүрегіңдегі жылуың мен жақсылығың, адалдығың мен жанашырлығың, қадірлі ұстаз! Ендеше, қай қазақ ұлының, қызының, немересінің, бауырының шала, дүбәра, өнегесіз, білімсіз болғанын қалаған?! Ешқандай! Олай болса, сал ортаға бар біліміңді, өнегеңді, бойыңдағы бар жақсы, игілікті мінездеріңді, көрсет өмірге енді аяқ басып келе жатқан, жақсы менен жаманды әлі толық айыра алмай екеуін де бірдей бойына сіңіре салатын жасқа. Сенің қолыңда өз-өзіңе деген мол сенімің бар, алдыңдағы жасты тығырықтан құтқарып, жарыққа шығарар аталы сөзің бар, кімді де болса өз ырқыңа көндірер білімің бар, осы уақытқа дейін жастар тәрбиелеуде жинақтаған мол тәжірибең бар, туған жер мен судың жанашыры деген атың бар!» – деп, оңды бағыт сілтейміз.
Мұны бәрін айтып жатқанымыз елу жыл бұрын ашылып, туған өлкеміз үшін мол еңбек атқарған шағын ғана білім мен ғылым ұжымының тарих алдындағы қас-қағым сәттегі ерен еңбегін еске түсіру ғана! Алдағы күздің шуақты қыркүйегінің құтты күнінде сол азаматтар өздері орнатқан, қала жұртшылығы арасында «Бесінші ғимарат» деп кеңінен атау алған кең сарайда, алқалы жиын өтсе. Бүкіл өмірін ғылым мен білімге арнап, соңына өшпес із қалдырған, аттары аталған ұстаздардың ұрпақтары осы жиында отырса, оларға мейірімді қауым құрмет көрсетіп, аруақ разылығын иеленсе, келесі жылы құрылғанына тоқсан жылдық торқалы тойы тойланатын Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті қасиетті тарихы осы ұлағатты шара арқылы биіктей түсері анық.
Серікбай ҚОШҚАРОВ,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің
профессоры, техника ғылымдарының докторы,
«Құрмет», «Парасат» ордендерінің иегері
