Әлемдік су дағдарысы. Жаһандық жылыну. Климаттық өзгеріс. Елдегі трансшекаралық өзендер жағдайы… Әлемді алаңдатқан мінберлерінде жиі қозғалып жүр.
Ғалымдар пікіріне сүйенсек, бізде әлі де болса суды тұтынар зат деп қарайтын көзқарас басым. Оны басты байлық деп санаудан гөрі, «ақшасын төлеп, қалағанымша жаратам» дейтін сыңаржақ ой көп. Ал Сырдағы суды жарату, әсіресе, егінге қажеттіні үнемдеу жағында бұл жұмыс қалай жүруде?
Жақында оң жаңалық естілді. Біздің аймақтағы күріш алқаптарында отандық автоматтандырылған жеті су есептеу құрылғысы сынақтан өткізіліп жатыр. Жоба Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында жүруде. Өз көзімізбен көргендей, жаңа құрылғылар суару каналдарында орнатылған.
– Бұл егінді суару кезінде есепке алу дәлдігін арттырып, оны пайдалануды бақылаудың ашықтығын қамтамасыз етеді. Өзіңіз көріп тұрғандай, күн энергиясымен істейтін басқару пульті атызға қанша су кеткенін есептеп отырады. Яғни команда берілген соң автоматты түрде бір шыныаяқ суға дейін бос жібермей қадағалайды. Мысалы, осы қондырғы құрылған атызға бұрын шамамен есептелетін су жіберілетін. Нақты өлшем жоқ еді. Қазіргі жаңа технология мұндай шығынды болдырмайды. Президент бастамасымен саланы цифрландыру үдерісінің суды үнемді пайдалануда көмегі көп болары сөзсіз, – дейді техника ғылымдарының докторы, институттың агротехнология, мелиорация және топырақтану бөлімінің бас ғылыми қызметкері Серікбай Өмірзақов.
Ғалымның сөзінше, әдетте егінді суға бастырғанда 15-20 сантиметрге дейін атыздағы су деңгейін көтеретін. Оның қалыптасуының негізгі себебі, күрішпен бірге өсетін арамшөптерді суға тұншықтыру болатын. Алайда қазір зиянды өсімдіктерді құртуға тиімді гербицидтердің жаңа түрлері кеңінен қолданысқа енді. Сондықтан олармен су деңгейін көтеру арқылы күресудің қажеті жоқ.
– Күріштің ауыспалы танабына өзге дақылдар да егілетіні белгілі. Сол кезеңде осы құрылғыларды пайдалану арқылы топырақ ылғалдылығын, температурасын бақылай отырып, суару режимін тиімді жүргізуге мүмкіншілік бар, – дейді Серікбай Ыдырысұлы.
Жалпы су деңгейін таяз ұстау және күн сәулесін тиімді пайдалану күріштің пісіп-жетілуін жеделдетеді, яғни бұрын орақ маусымына дейін 115 күн тұратын дақыл 90-95 күнде піседі. Бұған лазерлік тегістеудің де ықпалы орасан зор. Осыдан 10 жыл бұрын лазерлік тегістеу техникасы өте аз болса, қазір облыс шаруашылықтарында 200-ден астамы жұмыс істейді.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің қолдауымен іске асып жатқан жобаның берері көп. Мұнда су үнемдеу ғана емес, еңбек өнімділігі де артады. Сонымен қатар, институт базасында 2017 жылдан бері автоматтандырылған метеостанция жұмыс істейді. Оның деректері агротехникалық шараларды жоспарлауға, ауа райын алдын ала білуге, егін алқаптарының жай-күйін бақылауға және суды тиімді пайдалануда көмегі мол.
– Жалпы күрішті мамыр айының соңғы онкүндігіне дейін егіп болу керек. Егу барысында қарастырылған барлық агротехнологиялық шаралардың сапалы орындалуы аса маңызды. Су шығынын азайту мақсатында Су ресурстары және ирригация министрлігі тарапынан арнайы венгерлік препаратты зерттеу тапсырмасы берілді. Соған байланысты кейінгі екі жылда институт ғалымдары осы препаратқа зерттеу жүргізуде. Препарат тұқым тасталған соң суға бастырмай тұрып атызға себіледі. Нәтижесінде күріш дәстүрлі егуде 90 күн суда тұрса, осы ғылыми тәсіл арқылы атыздағы суды 70-76 күн ғана ұстауға болады. Әрине, бұған жаңадан келіп жатқан бүгінгі құрылғылардың, яғни су есептеу, ылғал өлшеуші жабдықтардың көмегі мол, – дейді институттың басқарма төрағасының орынбасары, инженер-гидротехник Жанұзақ Байманов.
Ал Су ресурстары және ирригация министрлігінің Цифрландыру департаментінің директоры Ердәулет Жұматтың сөзінше, бұдан былай суды цифрлық есепке алу жүйелерін дамыту мен мониторинг үдерістерін автоматтандыруға ерекше мән берілмек.
– Бұл жоба су шығыны туралы неғұрлым нақты әрі жедел деректер алуға, адами фактор әсерін азайтуға, су ресурстарын бөлудің ашықтығын арттыруға және басқарушылық шешімдерді негізді түрде қабылдауға мүмкіндік береді. Автоматтандырылған есепке алу және мониторинг жүйелерін енгізу су шығынын азайтуға, ұтымды пайдалануға, аграрлық салада цифрлық технологияларды кеңінен қолдануға және Қызылорда облысының су шаруашылығын басқару тиімділігін арттыруға ықпал етеді, – дейді ол.
Ал Серікбай Өмірзақов атап өткендей, Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы өңір халқы үшін мейлі тұрмыста, мейлі егін шаруашылығында болсын, су тапшылығы ең бірінші әсер ететіні белгілі.
– Су мәселесінде мемлекетаралық келіссөздерден бөлек, әсіресе, траншекаралық өзенге қатысты үнемдеу ұғымын өзіміздің бойға сіңірмей болмайды. Қазір суды үнемді пайдалануға ең мүдделі топ – шаруалар. Сондықтан олар су және жер ресурстарын тиімді пайдалануға септігін тигізетін технологияларды әрдайым пайдалануға дайын. Егін алқаптарын лазерлік тегістеу, суды өлшеммен беруге қажетті отандық патенттелген арзан құрылғылар көбейсе, шаруаларға үлкен қолдау болары сөзсіз, – деп түйіндеді сөзін ғалым.
Айта кетейік, биыл облыста 185 800 гектар жерге ауыл шаруашылығы дақылдары, оның ішінде 70 мың гектарға күріш егіліп, суға бастырылды. 10 мың гектарға жүгері, 9,7 мың гектарға басқа дәнді дақылдар себілген. Ылғал үнемдеу технологиялары енгізілген алқап көлемі 14200 гектарға жетті. Су шығынын азайту үшін 65 мың гектар күріш алқабы лазермен тегістелген.
Ержан ҚОЖАС,
«Сыр бойы»
