Қазір әлемде технологиялық өзгерістер өте жылдам жүріп жатыр. Кеше ғана таңсық көрінген жаңалық көп ұзамай күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналып үлгереді. Соның ең айқын мысалы – жасанды интеллект. Бұрын бұл ұғым ғылыми ортада немесе ІТ саласында ғана жиі айтылса, бүгінде қарапайым адамның тұрмысына дейін еніп, қоғамның барлық саласына ықпал ете бастады.
Қазақстан да бұл үдерістен шет қалып отырған жоқ. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2026 жылды «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялауы – соның айқын дәлелі. Президент Қазақстан цифрлық державаға айналуы керек екенін айтты. Бұл – жай ұран емес, бүгінгі заманның талабы. Өйткені қазір әлемде цифрлық әлеуеті жоғары, инновацияны тез игеретін мемлекеттер алға шығып жатыр.
Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллектіні тек техникалық мәселе ретінде қарауға болмайды. Бұл – еңбек нарығына, білім беру жүйесіне, мемлекеттік басқаруға, ақпараттық қауіпсіздікке және адамның күнделікті өміріне әсер ететін ірі құбылыс. Оның пайдасы да бар, қаупі де жоқ емес. Ең маңыздысы – оны қалай пайдаланып жатқанымызда.
Бүгінде цифрландыру уақытша үрдіс емес, мемлекеттің дамуына тікелей әсер ететін маңызды бағытқа айналды. Мемлекеттік басқарудан бастап білім беру, денсаулық сақтау, өндіріс пен қызмет көрсету саласына дейін жаңа технологиялардың ықпалы күшейіп келеді. Қазақстан үшін де бұл бағыт – таңдау емес, қажеттілік. Қызылорда облыстық цифрлық технологиялар басқармасының басшысы Сәбит Ибадулла мәселенің маңызын былай түсіндіреді.
– Қазір біз жасанды интеллект пен цифрландыруды елдің болашақ даму тетігі ретінде қарастыруымыз керек. Әлем мүлде басқа кезеңге өтіп жатыр. Кім технологияны тез меңгереді, кімнің цифрлық сауаты жоғары, сол ел ұтады. Қазақстан үшін бұл – енді таңдау емес, уақыт талабы. Алдағы жылдары республика көлемінде осы бағытта жүйелі жұмыс жүруі керек. Цифрландыру – тек жаңа құрал енгізу емес, қоғамның өмір сүру тәсілін өзгерту. Бұрын көп уақыт алатын қызметтер қазір цифрлық ортаға көшіп жатыр. Ал жасанды интеллект сол өзгерістің келесі кезеңі болып отыр, – дейді ол.
ЖИ-дің басты пайдасы
Жасанды интеллектінің ең үлкен артықшылығы – адамның жұмысын жеңілдетіп, уақытын үнемдеуінде. Бүгінгі қоғам жылдамдық пен тиімділікті талап етеді. Осындай кезде қайталанатын, көп уақыт алатын жұмыстарды қысқартып, негізгі міндетке көбірек көңіл бөлуге мүмкіндік беретін құралдың маңызы зор.
‒ Жасанды интеллект кез келген салада қолданылады. Оның ең үлкен артықшылығы – адам еңбегін жеңілдетуінде. Бұрын бірнеше сағат немесе бірнеше күн кететін кейбір жұмыстарды қазір санаулы минутта орындауға болады. Бұл – уақыт үнемдеу, еңбек өнімділігін арттыру деген сөз. Қазір жасанды интеллект арқылы мәтін жазуға, ақпаратты талдауға, деректерді сұрыптауға, визуал жасауға, бейне өңдеуге, жоспар құруға болады. Соның арқасында адам негізгі ойлауына, шығармашылығына, шешім қабылдауына көбірек уақыт бөледі, – деді С. Ибадулла.
Шынында да, жасанды интеллекттің басты құндылығы – адамның орнын басуында емес, оның мүмкіндігін арттыруында. Бұл, бір жағынан, еңбек өнімділігін өсірсе, екінші жағынан, адамның цифрлық дербестігін күшейтеді.
ЖИ жайлы ең жиі айтылатын пікірдің бірі – оның адамдардың жұмысын тартып алуы мүмкін екені. Алайда мәселенің байыбына үңілсек, ол көбіне адамды толық алмастырмайды, керісінше жұмыс форматын өзгертеді.
– Бұл мәселеге үстірт қарауға болмайды. Жасанды интеллект адамның орнын басатын құрал емес. Ол – адамның көмекшісі. Иә, кейбір процестер автоматтандырылуы мүмкін. Бірақ бұл адам мүлде қажет болмай қалады деген сөз емес. Керісінше, адамға жаңа дағдылар керек болады. Мәселе жұмыс жоғалтуда емес, жұмыс форматының өзгеруінде, – деп түсіндірді басқарма басшысы.
Бұл – өте маңызды байлам. Тарихқа көз жүгіртсек, технологиялық серпілістер кейбір ескі кәсіптерді әлсіреткенмен, орнын жаңа мамандықтар мен жаңа мүмкіндіктер басып отырған. Демек, мәселе – жасанды интеллектінің өзінде емес, қоғамның оған қаншалықты дайын екенінде. Жасанды интеллектіні қауіп емес, керісінше адамзат игілігіне қызмет ететін құрал ретінде қабылдай алсақ, оның берері әлдеқайда мол.
Мұның нақты дәлелін бүгінде еліміздегі жас стартаптардың табысынан да анық көруге болады. Соның бірі Шымкент қаласында өткен ауқымды Digital Qazaqstan Battle ұлттық стартап-батлының финалында көрінді. Бұл беделді додада Kyzylorda Hub резиденті CortexAI стартап жобасы жүлделі екінші орынды иеленіп, 5 миллион теңге көлеміндегі қаржылай сыйлыққа қол жеткізді.
Аталған байқауға еліміздің барлық өңірінен іріктеліп шыққан ең мықты 18 команда қатысты. Мұнда тек алғашқы сатылымдарын жасап үлгерген, заңды тұлға ретінде тіркелген және нарыққа шығуға дайын, яғни MVP сатысындағы стартаптар ғана бақ сынады. Қазылар алқасы қатысушыларды жобаның өсу динамикасына, команда біліктілігіне, бизнесті масштабтау мүмкіндігіне және венчурлық қорлар үшін тартымдылығына қарай жоғары деңгейде бағалады.
Осындай бәсекеде топ жарған CortexAI жобасы – медицина саласына арналған инновациялық шешім. Атап айтқанда, бұл жоба – трансплантацияланатын бүйректің ағзада қабылданбау қаупін алдын ала болжайтын жасанды интеллект жүйесі, яғни, ЖИ бұл жерде жай ғана цифрлық құрал емес, адам өміріне тікелей әсер ететін маңызды көмекші рөлін атқарып отыр.
Басты артықшылығы – терең талдау жасау қабілетінде. Алгоритм пациенттің генетикалық деректерін қоса алғанда, 34 түрлі параметрді сараптайды. Нәтижесінде операцияның сәтті өту ықтималдығын бағалайтын модельдің ретроспективті деректердегі дәлдігі 84%-ды көрсеткен. Бұл – медицина саласы үшін өте жоғары көрсеткіш.
Бұдан бөлек, жүйенің ең үлкен жетістіктерінің бірі – уақыт үнемдеуі. Егер дәстүрлі талдау үдерісі 12 сағатқа дейін созылатын болса, CortexAI оны небәрі 33 секунд ішінде орындайды. Бұл дәрігерлер үшін де, науқастар үшін де шешуші маңызға ие. Өйткені медицинада әр минут, тіпті әр секунд адам тағдырына әсер етуі мүмкін. Осы мысалдың өзі жасанды интеллектінің пайдасы теорияда ғана емес, нақты өмірде де орасан екенін аңғартады.
ЖИ адамды алмастыру үшін емес, оның жұмысын жеңілдетіп, шешім қабылдау сапасын арттыру үшін қажет. Әсіресе денсаулық сақтау, білім, логистика, ауыл шаруашылығы сынды салаларда оның тиімділігі күн санап айқындалып келеді.
Айта кетейік, CortexAI жобасы – Kyzylorda Hub бизнес-инкубаторының Startup Orda инкубациялық бағдарламасының түлегі. Жобаны сәтті жүзеге асырып жатқан команда басшысы – Сырдария ауданының тұрғыны Асылжан Абдуллаев. Бұл – аймақ жастарының жасанды интеллект секілді озық технологияны игеріп, ел игілігіне жарата алатынын дәлелдейтін жарқын мысал.
ЖИ-дің көлеңкелі тұстары
Кез келген технологияны теріс мақсатқа пайдалану үлкен проблемаға айналады.
– Жасанды интеллектінің артықшылықтары көп. Бірақ оны теріс пайдаланатындар да көбейіп кетті. Мысалы, алаяқтар адамдардың дауысын салып, бейнесін жасап, жалған видеолар таратып жатыр. Жалған ақпарат тарату, адамдарды адастыру сияқты әрекеттер де көбейді. Бұл – технологияның емес, оны теріс ниетпен пайдаланатын адамдардың мәселесі. Бірақ оның салдары қоғам үшін өте қауіпті болуы мүмкін, – деді С.Ибадулла.
Шынында да, қазір дипфейк, жасанды дауыс, жалған видео қоғамдық сенімге үлкен соққы болып отыр. Бұрын жалған ақпарат мәтін түрінде тараса, енді ол бейне мен дыбыс арқылы да нанымды етіп жасалатын болды. Демек, ЖИ-дің қаупі көбіне техникалық әлеуетінде емес, оны пайдалану мәдениетінің әлсіздігінде жатыр. Осындай қауіптердің алдын алудың ең тиімді жолы – халықтың цифрлық сауатын арттыру. Өйткені технология дамыған сайын оны дұрыс қолдану мәдениетінің маңызы да арта түседі.
– Ең бастысы – халықтың цифрлық сауаттылығын және жасанды интеллект саласындағы білімін арттыру. Егер адам цифрлық ортада өзін қалай ұстау керегін, қандай қауіп бар екенін түсінсе, онда көптеген қатерден өзін қорғай алады. Қазір мәселе тек технологияны енгізуде емес, оны қоғамға дұрыс түсіндіруде болып тұр. Осы бағытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінде, Kyzylorda Hub алаңында түрлі оқыту шаралары ұйымдастырылып жатыр, – дейді ол.
Шынымен, бұл – өте маңызды мәселе. Себебі технологиядан қорғанудың ең тиімді жолы – тыйым емес, білім. Қоғам неғұрлым көбірек түсінсе, соғұрлым оны дұрыс қолданады. ЖИ-дің қоғамға әсерін ғылыми тұрғыдан да бағалау маңызды. Осы ретте Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Компьютерлік ғылымдар» білім беру бағдарламасының жетекшісі, қауымдастырылған профессор Нұрбек Қоңырбаев өз пікірін білдірді.
– Жалпы, жасанды интеллект – қоғамның барлық саласына еніп жатқан жаңа технология. Ол дұрыс әрі тиімді қолданылған жағдайда өте көп пайда әкеледі. Ең алдымен, еңбек өнімділігін арттырады, күрделі тапсырмаларды жеңілдетуге көмектеседі, – дейді ғалым.
Түсініктірек болу үшін оның нақты салалардағы пайдасына тоқталайық. Өйткені кез келген технологияның құны оның қаншалықты күрделі екенінде емес, қоғамға нақты пайда әкелетінінде.
‒ Егер біз жасанды интеллектінің нақты жетістіктеріне қарасақ, оның пайдасы бірнеше маңызды салада айқын көрінеді. Мысалы, медицинада ауруларды ерте анықтау бағытында рөлі артып келеді. Ол үлкен көлемдегі медициналық мәліметтерді жылдам талдап, кейбір заңдылықтарды дәрігерден де ертерек байқауға көмектеседі. Әрине, соңғы шешімді дәрігер қабылдайды, бірақ жасанды интеллект сол шешімнің сапасын арттыратын қосымша интеллектуалдық құрал ретінде қызмет етеді. Білім беру саласында да оның мүмкіндігі өте жоғары. Ол оқытуды дербестендіруге жол ашады, яғни әр оқушының, әр студенттің деңгейіне, қабылдау ерекшелігіне, оқу қарқынына қарай бейімделген материал ұсынуға болады. Бұл – дәстүрлі оқыту жүйесінде әрдайым мүмкін бола бермейтін дүние. Ал өндірісте процестерді автоматтандыру, қателікті азайту, қауіпсіздікті арттыру, тиімділікті көтеру сияқты бағыттарда нақты нәтижесін көріп отырмыз. Бұл – жай теория емес, қазірдің өзінде қолданылып жатқан тәжірибе, – дейді профессор.
Ғалымның айтуынша, ЖИ-дің дамуымен бірқатар қауіп қатар жүреді. Кейбір мамандықтардың автоматтандырылуы жұмыс орындарының қысқаруына әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар дербес деректердің қауіпсіздігі мәселесі де өте өзекті. Егер адам барлық ойлануды, талдауды жасанды интеллектке тапсыра берсе, онда өзінің дербес ойлау қабілетін әлсіретіп алуы мүмкін. Сондықтан ЖИ адамды алмастырушы емес, оның мүмкіндігін арттырушы құрал болуы тиіс.
Сонымен, жасанды интеллектінің пайдалы да, алаңдатарлық та тұстары бар. Бір жағынан ол еңбек өнімділігін арттырады, уақытты үнемдейді, білім мен ғылымның, медицина мен өндірістің мүмкіндігін кеңейтеді. Екінші жағынан жалған ақпарат, цифрлық алаяқтық, дербес деректердің осалдығы, еңбек нарығындағы өзгеріс және адамның технологияға тәуелділігі сияқты қатерлерді де күшейтуі мүмкін.
Алайда осының бәріне қарап жасанды интеллектіні біржақты жақсы не жаман деу дұрыс емес. Оның қандай құралға айналатыны оны қалай пайдаланып жатқанымызға байланысты. Екі маманның да пікірі бір арнада тоғысады: жасанды интеллект – адамды алмастыратын емес, адамның мүмкіндігін кеңейтетін құрал. Сондықтан бүгінгі қоғам үшін ең дұрыс ұстаным – жасанды интеллекттен қорқу емес, оны түсіну. Оны шетке ысыру емес, сауатты меңгеру.
Бағлан АМАНЖОЛ,
«Сыр бойы»
