Бір қажылық сапардың тарихы

374

0

Әулетіңнің тарихы кей-кейде өзің ойлағаннан бөлек, мүлде басқа қырынан да ашылып жатады. Өмір қызық… Ес білгелі естіп, біліп келе жатқаным: «Біз ұстаның ұрпақтарымыз, немерелеріміз, шөберелеріміз!» Ел бізді көрсе «ұстаның тұқымы» деп құрметтеп тұратын. Кей-кейде құрылыс немесе темірге байланысты жұмысқа араласып, бір тұсы қолдан келмей жатса, айналадағылар таңырқасып: «Аталарың ұста, мынауың не?!» деп жазғыратын. Олай дейтін себебі, атам Сырлыбай қазіргі Түркістан облысы Қоғам ауылында дүкен ұстаған, темірден түйін түйген аймаққа мәлім ұста еді. Кішкентай кезімде көрік үрлеп, қып-қызыл болып қызған темірді балғамен ұрып жатқанын көргенім бар-тын.

Атамның әкесі Ырысбай со­вет-герман соғысынан қайт­паған. Ал оның әкесі, яғни төл­құжатымда тегім ретінде алып жүрген Қалназар бабамыз (Арыс­танбаб кесенесі жанына жерленген) туралы «жыны бар, ашуы қатты кісі болған» дегеннен басқа әңгіме айтылмайтын. Онда да «ұсталық еткен» деген сөз қатар жүретін.

Бірде қолыма Сейділдахан Елбасыұлының «Маңғытай Са­тыпалды ұрпақтары» атты ше­жіре кітап түсті. Кітаптың «Дан­дайлар туралы әңгімелер» деген бөлімінде «Байқабыл Мек­кеге барған. Бөрібайдың шө­бересі Маралұлы Байқабыл ша­мамен 1900-1905 жылдары Мек­кеге барып, тәуап еткен. Жолсерігі жетімдер, сол кезде отыз жас­тағы Бұйрабай болыпты. Сөйтіп, Байқабыл қажы атаныпты» деген дерекке кез болдым.

Қалназар бабамның әкесі, арғы бабам Байқабыл туралы әкемнен, ағаларым, апамнан сұрастыра бастадым. Бұл тақы­рыпты ең білетіні – Сырлы­бай­ұлы Мұқан ағам ғана. Оның айтуынша, Байқабыл ата­мыз әл-ауқатты, Құранға же­тік, ис­ламдағы бес парызын орын­даған, ол кезде алпыстың ол жақ, бұл жағында болыпты. Жылқы-түйесі едәуір бабамыздың бірде жетпіс інгені жетпіс еркек бота туып, көне сенім бойынша оларға ен салмай, Құдайға атап, қажылыққа ұзақ әзірленіп барып аттанған. «Бірге барды» делінген Бұйрабай ол кісінің нұсқасына сәйкес отызда емес, шамасы жиырма-жиырма бір жаста болған. «Атамыз атпен, Бұйрабай атын жетектеп жаяу барып қайтқан екен» деп түйіндеді. «Ал сапардың барысын Сыр­лыбай атам азды-көпті білген» дейді. Бірақ жасаған ортасы Кеңестің қылышынан қан тамып тұрған кезі болғасын, қажының ұрпағымыз деуге қорқып, ұсталықты алға тарта берген көрінеді. Себебі өткен ғасырдың 30-50 жылдары осы маңда діни сенім айналасында қуғын қатты болған. Ағамның бұдан басқа ештеңеден хабары жоқ.

Содан Бұйрабай ұрпақтарын іздестіре бастадым. Ол кісі өле-өлгенше «Бұйрабай әжі» атанып кеткен екен. Бертінге, яғни, алпысыншы жылдарға дейін жасаған. Артында қалған ұлы Бәкрамбек (Бәкеш)осыдан 25 жыл бұрын қайтыс болып кетіпті. Бір білсе, әңгімені сол кісі айта алғандай екен. Кейінгілерінен қайран жоқ. Бұйрабай немересі Сәкен: «Әжі болған, естуімізше, құбыла са­па­рында жас шамасы орда бұзар отызда екен, жолда ұры-қарақшылар шабуылдапты. Кей­­біріне тойтарыс берген, кей­­біріне амандықтары үшін адам басы ақы төлеп өт­кен. Төлесе, қолдарына ортасы­нан қақ бөлінген кесе ұста­тады екен. Келесі кездескен қарақ­шылардың сынық кесе­сімен бұл кесе қиюласса, тиіспейді де, қиюласпаса, тағы ақы сұраған» дегеннен басқа ләм демейді. Амал жоқ, сол кезеңге қатысты ауыл-аймақ, аудан-төңіректегі қажылық сапарлар туралы мә­ліметтер іздей бастадым.

«Іздеген қазынаға жолы­ғады» демекші, оны мен Қаратау өңірі ақындық мектебінің аса ірі өкілі, Жамбылдың өзі ұстаз тұтқан, атақты Құлыншақ ақын­ға қатысты зерттеулер мен кітаптардан таптым. Ай­та­лық, 2013 жылы жарық көрген «Қазыналы оңтүстік» жина­ғының 96-томында ҚР Журна­листер одағының мүшесі Ал­мас Ақылбек «Қара дауыл Құ­лыншақ» бөлімінде «Құ­лыншақ 1904 жылы Меккеге қажылыққа барып, содан қайтып келе жатқанда ауырып, жол үстінде өледі. Оның сүйегінің қай жерге қойылғанын анықтап ешкім айта алмайды. Қасындағы се­рік­тері «Елге сәлем» деген бір ауыз өлеңін ғана айтып ке­ліпті» деп жазған. Сондай-ақ А.Ақылбек «Қажылыққа 1904 жылы барғандардың дені Құ­лын­шақтың руластары, яғни саңғылдар» деп те толықтырған. Бұл орайда саңғылмен туыс Маң­ғытайдың Дандай атасынан шыққан Байқабыл атамның осы топпен жылжымауы мүмкін бе? Уақыт-мерзімі, мекені бәрі сәйкес келіп тұр. Міне, біздегі сұраққа толымды жауап.

Тағы бір деректі, яғни, осы сапардың барысына жарық түсі­ретіндей жазбаны Махамбетсал Мырзалының «Өмірдің өзі – есеп» кітабынан кездестірдім. Бұл еңбекте автор өз атасы мен нағашы атасының 1904 жылғы шытырманға толы қажылық жолы туралы жазған. Онда не делінген, назар аударалық:

«Әліпбек нағашы атам руы – қоңырат, Садықбек байдың баласы. Мыңға жақын қой, түйе, жылқы біткен бес ағайынды болыпты. Ескіше оқыған, 1904 жылы қырық жасында қасына жиырма шақты қарияны ертіп, соның бірі менің бабам Жандарбек, жасы жетпіске таянған кезде Меккеге қажылыққа бірге барып келген. Аталарымыздың Сауд Арабияға сапары туралы мынадай қызық әңгіме осы күнге жеткен.

Бірге барған сапарластары жастары біразға барып қал­ған қариялар екен. Ол кезде Сырдария губерниясы Қоқан хандығына қараған, солардан рұқсат қағаз алып, пойыз­бен Ук­раинаның Одесса қаласына ба­рады. Жылына екі-ақ рет жү­ретін үлкен кемеге билет алып, енді оның жолға шығуын бірнеше ай күтіп жатады. Ақы­ры күткен күн де жеткенде «кеменің жүгі ауыр» деп адамдардың көбін мін­гізбей қояды. Кеме «Ал, кет­тік!» деп гудок шалып трап баспалдақтарын көтере бас­тағанда, Әліпбек нағашы атам шалдарды қоржындарымен бір-бірлеп кемедегі адамдардың үстіне лақтырып, соңында өзі де секіріп мініп кеткен екен. Осы әңгімеге қарағанда, асқан қара күш иесі, қайратты бо­луымен қатар, ер жүректі болғаны көрініп-ақ тұр. Содан кеме ай жүзіп Жерорта теңізіне, одан Қызыл теңізге жетіп, Араб елдері жағалауына кідіреді. Аял­дайтын жаға – пристань жоқ бол­ғандықтан, кеме жағаға 30-40 метр жетпей якорь тастап тоқтайды. Әрі қарай адамдар жүктерін арқалап суды кешіп өтуге мәжбүр болады.

Қажылыққа  бара  жатқандар­дың  ең  жасы  да,  қарулысы  да  болғандықтан Әліпбек атам та­ғы да үлкен кісілерді бір-бірлеп жағаға дейін алып өтіп­ті. Қып-қызыл  құмды  жа­ға­лауда  араб  кірекештері  жел­­­мая  мен  түйеге  мінгізіп  ой­лы-қыр­лы  жерлермен  алып  жү­реді.  Елден  аттанарда:  «Жол  өте  қауіпті,  ұры-қары  мен  қанішер  қарақшылар  жо­лау­­шы­лардың  ақшалары  мен  киім­­дерін  тартып  алып  тонап,  өз­дерін  өлтіріп  немесе  ай­далаға  ас-сусыз,  жалаңаш-жаяу тастап кетеді екен. Күннің  ыс­ты­ғында  45-50  градусқа  дейін  көтерілген  аптап  далада  қалған  адам  шөлден  бір  күнге  де  жетпей  өліп  қалады»  дегенді  естіген  нағашы атам «әлдеқандай күн туар?» деп қоржынына шоқпарын, найза-қылышын  салып  ала  кеткен. Өзі өте қарулы, палуан денелі, бойы екі метрге жақын кісі. Құлазыған құмда жол тосқан қарақшылардың шабуылына кездесіп, соғысып, қорғана жү­ріп аман-есен Меккеге де же­теді. Қажылықтың барлық зиярат-шарттарын  атқарып,  кел­ген  жолымен  кері  қайтып,  жеті-сегіз  ай  дегенде  аман-есен  елге  оралыпты».

Бұдан не түюге болады? Әри­не, Сәкен ағамыз айтқан қа­рақ­шылар шабуылы расқа ай­налғандай мәлімет аламыз. Со­нымен қатар, негізінен оң­түстік қазақтары маршрут еткен өзбек-парсы жері арқылы емес, Ресей иеліктері арқылы Украина бағытымен жол шеккен бе дейміз. Бірақ бәрінің бәрібір тоғысатын тұсы – Осман билігіндегі атыраптар бол­ғандықтан, бұдан сондай бір кереғарлық шыға қоймасы анық.

Айта кетейік, А.Ақылбек те сол жолы қажылыққа бар­ған­дарды: «Бұлар да кемемен барған. Ол кездері қазіргідей тізіліп тұрған кемелер жоқ. Сондай-ақ, қажылыққа бүгін­гідей 3-4 миллион емес, санаулы ғана адам баратын» деген. Бір-бірімен сабақтасып тұрған дү­ниелер емес пе, қалай ойлайсыз?! Тайпа-тайпа, ру-ру болып ұжымдаса күн кешкен заманда, Байқабыл атам мен Бұйрабайдың бөле-жарылмай, меніңше, 1904 жылы әуелі Түр­кістанда жиылып, жалпы ағайындар топ болып аттануы заңды тәрізді. Әрине, анығын Алла біледі. Бірақ осылай деу­ге негіз баршылық. Дәл бұл жерде бұлтартпас айғақтардың жоқтығынан біраз батыл болжамдар жасауға да тура келеді. Қателесіп жатсақ, аруақтар бізді кешіргей, бәлки, қажы атамыз Құлыншақ ақынның соңғы демі үзілер шағында жанында болып, шәһада кәлимасын айтқызып, елге жолдаған ақырғы мынадай лебізін өз аузынан естіп, жаттағандар қатарында болды ма екен, кім білсін?!

Адамзат келер,

келер, жүзге келер,

Пендені үйде өлсе де,

түзде көмер.

Құдая, иманымды

саламат қыл,

Ағайын қайда бізді

іздеп келер?!

Шығып ек біз Меккені

бетке тұтып,

Барады мына кесел

әлімді ұтып.

Асылым іште қайнап

кетіп барам,

Ағайын, кідірмеңдер

мені күтіп.

Үш жүздің халқы болсын

тегіс аман,

Төтелеп келген кесел

түрі жаман.

Тұрғанбай, елге менен

сәлем жеткіз,

Алланың аманатын

тапсырайын,

Қажылық қабыл болар,

өлсем, маған.

Қаратау есік алды

ерттеулі атым,

Ішіме жазылып ед

барлық хатым.

Сәлем де ағайынға

Құлыншақтан,

Есіңде болып жүрер

менің атым.

Құлыншақ ортасында

жүрген кезде,

Тыңдап ед барша халқым

салған әнін.

Теңіздің мен ішпедім

суын татып,

Бұл кесел келді қайдан

құдай атып?!

Қу жалғыз ағайынға

енді аманат,

Қайтейін бір көре алмай

қалдым жатып…

Жамаяқ, елге енді

сен аман бар,

Бұл жалған енді болар

біздерге тар.

Қаратау, басыңнан

бақ арылмап ед,

Көруге енді сені

боламын зар.

Ағайын, қош-есен бол,

барлығыңыз,

Сіздерге соңғы сөзім

осы болар!

Зерттеушілердің дені осы өлеңге қарап, ақын қайтар жолда емес, барар жолда, кеме үстінде қайтыс болды деген версияны да ұстанатын көрінеді. Бұл жорамалға «Шығып ек біз Меккені бетке тұтып, Барады мына кесел әлімді ұтып» дегенді мысал етеді. «Анау болсын, мынау болсын», анығы – Құлыншақ өмірінің қажы сапарында үзілгені ғой. Барғанда, қайтқандағысы есеп емес. Бас­тысы – ниет. Құдай алдынан жарылқасын!

Қош, бірді айтып, бірге ке­теміз. Қалай десе де, көзкөр­ген­дер келместің кемесімен кет­кендіктен, осылай болжам­дап, ілгеріде болып өткен оқиғаны әр қайнардан тартып, реконструкциялауға мәжбүрміз. Асылында Байқабыл бабамыз қажылық парызын толық орындап, елге есен-сау оралған. Қа­жы атанған-дүр. Мұнда Бұй­ра­байдың да еңбегі мол болса керек. Әйтпесе, егде тартқан атамыздың жанында бір жігерлі жас болмаса, сондай ұзақ та қатерлі сапарға шыдай ала ма?! Кезінде Арқада өткен Тіржан деген би қажылықтан оралғасын өзінің жан жолдасын нұсқап: «Мәкібайдың балуандығының да пайдасы тиді, Арафа тауында тас лақтырып, шаршап жүре алмай қалғанымда, арқасына мінгізіп, жанымды сақтады ғой» деген дейді. Бұл да болса, сондай бір сауапты іс.

Сосын, Меккедегі бір шы­рақшы Бұйрабайдан атақты Әбубәкір қарының жағдайын сұрап, боқтамай сөйлемейтінін естігенде: «Ой, жарықтық-ай, жолын тапқан екен. Болмаса ол кісінің бойындағы білімнің салмағын тірі адам көтеріп жүре алмайды. Әбубәкір қары­ны аман алып қалып жүрген сол сөздер болды ғой» депті. Ал Бұйрабай бар жерде Байқа­былдың да болуы заңды десек, онда бұл әңгіменің жас әрі бертінде дүниеден озған бір Бұйрабайға телініп кетуі қисынды болып шығады, яғни, араб шырақшымен сұхбат екі жолдастың қатысуымен өтті деуге болатындай-ақ. Өз кезегінде, бұл туралы Сәр­сенбек Ысқақовтың «Сүйіліш батырдың ұрпақтары» кіта­бын­да да кішігірім үзінді жолдар барлығын атап өткен жөн. Бұл да бастапқы ізденісіміз нә­тиже беріп, ондаған ғылыми әде­биеттерді парақтау барысында жолықтырған көздің жасындай ғана шағын бір мәліметіміз.

Айтып-айтпай не керек, ата­­­мыздың сүйегі жат жерде емес, қазақ даласында – Жаңа­қорған ауда­нындағы Қандөзде жатқан көрінеді. Мұны сол күйі білмей кетер ме едім, із­деніп жатқанымызды естіп, со­нау Қы­зылордадан ағайы­ны­мыз, бабамыздың кенжесінің ұрқы Қыдырбайұлы Елемес бай­ланысқа шықты. Ол кісі Бай­қабыл атаның Тыным деген әжемізбен бірге Қызыл­құм­дағы Мұрынқарақ тауы ма­ңын мекендегенін, бірақ қай­тыс болар алдында жеті ұлын шақырып: «Қарақтарым, халім ауырлап барады. Менің сүйегімді Қандөздегі Маңғытай Разы мазаратына қойыңдар» деп соңғы тілегін айтқанын жет­кізді. Балалары ол өтінішін орын­даған. Бұл 1933 жылы екен. Сондай-ақ Елемес көке баба­мыздың Меккеден ертеректе қайтыс болған ағасы Ай­ғабылдың басына қоюға түйеге артып аты-жөні араб харпімен жазылған белгітас әкелгенін де айтты және атамыздың өзі мен бауырының зират-мола­ла­рының фотоларын берді. Бұл үшін ақсақалға алғысымыз шек­сіз.

Негізі ата тұқымдарына мо­ральдық-психологиялық сер­піліс үшін осының өзі жет­кілікті. Деректі фильм түсір­мейміз ғой, бәрін бүге-шүгесіне дейін анықтап жату мақсат емес. Ең маңыздысы – өткен шақтан тағылымға толы үшбу сәлем – месседж жетті. Бұл Байқабылдың кіндігінен тараған Қалназар, Бабаназар (Бабаш), Әбіш, Қамбар, Көшербай, Ерубай мен Қыдырбай ұрпақтарына және қандас Айғабылдан өр­біген перзенттеріне ынты­мақ­ты болу мен хақ жолынан тай­мау бойынша зор рухани міндет жүктейді. Арамның неге жақпайтыны, залым-қары ай­ласының неліктен бізге дарып, батпайтыны енді мағұлым болды. Атам Сырлыбай­дың да неліктен қожаларды жағалап, Нұрым ишаннан тарайтын Оты­рарға аты мәшһүр атақты ұста Қазақбай, оның ұлдары Зәрнәби, Нәбилермен бірге ұсталық өнерге табын болғаны түсінікті болып шыға келді. Қасиетті топырақ, пайғамбар ота­нындағы Қағбада қылған дұға­сына келер ұрпағын қос­қанда, оның шарапатында бізде бар шығармыз деген бір үміт. Бүгінде замана ызғарына қарай ата-әжелеріміз жасырған, қатты дыбысы шы­ғып кетуден қорыққан осындай дерегі шығып жатқаны қуаныш емей немене?! Тек бір әттегенайы – біз есейгенше көне оқиға-хикаяттардың бар­лығын терең білетін көкірегі шежіре қариялардың таусылып біткені. Уақытында аузынан жа­­зып, хатқа түсірушілердің аз болғаны. Бір жағынан, бұл ұрпақ сабақтастығы ғана емес, сана сабақтастығын да сақтау керектігін көрсетіп тұр­ғандай ма, қалай? Айналасы бір ғасырдың ішінде тарихи жады, баба мен бала танымы шын­жырының үзіліп кетуі мүмкін екендігін осыдан-ақ ұқ­қандаймын. Осыны айтып, муф­тиатта жұмыс істейтін Серікбол Хасан есімді досқа хабарласып, сүйіншілеп жатсам, «Атаңыздың қажылығы қабыл болсын, қуа­натындай бар, мықты дерек. Ол кездегі қажылық азап еді ғой. Олардың қажылығы нағыз ерлік!» деп құттықтап жатыр. Зейін Әліп­бек ағам «Енді сені қажының ұрпағы дейміз» деп бір кө­теріп қойды. Тағы бір рухани ізденістегі бауыр «Бұрын мен де ананы неге жасырған, мынаны неге айтпай кеткен деп ойлайтынмын. Сосын қарап тұрсам, ешкімнен ешкім еш­теңені жасырмапты ғой, жай ғана санаңның өсу деңгейіне, жаныңның тазалығына қарай құпиялар  ашылып отырады екен-міс» деп қазіргі ахуалымды бір шолып өткендей болды.

Иә, бір көрген түстей, ұстаның ұрпағы болып ұйқыға жатып, қажының ұрпағы болып оянып жатқан жайымыз бар. Енді өзімнен өрбігендерге де айтатын өсиетім дайын «Біз қажының ұрпақтарымыз! Адал тұрып, адал өмір сүру – парыз. Ата жолы – осы». Құдай енді, сол кісілердей Алла алдында беделді болып, дін биігіне шығуды жазсын! Басқа арман арман ба? Екі тілегіміз болса, бірі – осы. Біреу болса – өзі ғана. Иншалла!

Абылайхан

Қалназаров,

Түркістан облысы,

Отырар ауданы

Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!

Пікір жазыңыз