Соңғы бірнеше күнде әлеуметтік желілер тағы да тіл туралы дауға толды. Ірі сауда желілерінің бірінде қызметкер мен тұтынушы арасында болған түсініспеушілік қоғамның қызу талқысына айналды. Біреулер мемлекеттік тілдің мәртебесі туралы жазды. Біреулер қызмет көрсету мәдениетін сөз етті. Тағы біреулер бұл мәселенің түп-тамыры әлдеқайда тереңде жатқанын айтты.
Мыңдаған пікір. Жүздеген талқылау. Сан түрлі көзқарас. Телефон экранындағы бейнежазбаны Ержан да көрді. Бірнеше минут үнсіз отырып қалды. Ол пікір жазған жоқ. Ешкіммен айтысқан жоқ. Өйткені бұл оқиға оған бір жыл бұрынғы бір кездесуді есіне түсірген еді.
Ол кезде Ержан халыққа қызмет көрсету орталығында жұмыс істеп жүргеніне көп болмаған. Жас маман. Білікті қызметкер. Болашағынан үміт күттіретін қызметкерлердің бірі. Бірақ оның ішкі әлемінде ешкім біле бермейтін бір қайшылық болатын. Ол қазақ тілінде еркін сөйлей алмайтын.
Қазақ отбасында дүниеге келгенімен, балабақшадан бастап университетке дейінгі бүкіл білімін орыс тілінде алған. Кейін жұмыс ортасы да солай қалыптасты. Қазақ тілін түсінеді. Оқиды. Жазады. Бірақ еркін сөйлесуге келгенде сенімсіздік пайда болатын. Сол себепті жұмыс барысында келушілермен көбіне орыс тілінде сөйлесетін.
Бір күні оның алдына жасы жетпістен асқан ақсақал келді.
– Балам, жер теліміне қатысты анықтама алайын деп едім, – деді қария.
Ержан түсінді.
Бірақ жауап беруге қысылды.
Әдеттегі дағдымен:
– Извините, можете по-русски? – деп қалды.
Қария үндемей қалды.
Сәлден соң ғана:
– Қарағым, мен орысша онша білмеймін, – деді.
Осы сөз Ержанға күтпеген жерден қатты әсер етті. Бұрын ол мұндай жағдайға мән бермейтін. Ал бұл жолы бәрі басқаша болды.
Өз елінде. Өз жерінде. Өз халқымен. Өз тілінде сөйлесе алмауы алғаш рет намысына тиді.
Ол сәл кідіріп барып:
– Жақсы, ата. Қандай анықтама керек? – деді.
Қарияның жүзі жадырап сала берді.
– Міне, балам. Қазақша сөйлей алады екенсің ғой, – деді қуанып.
Құжат рәсімдеу оңай болған жоқ. Ержан кей сөздерді ұмытып қалды.
Кейде әріптестерінен сұрады. Кейде сөйлемді дұрыс құрай алмай қиналды. Бірақ қария еш ренжіген жоқ.
Қайта жігерлендіріп отырды.
– Бастысы, сөйлеп тұрсың.
– Қателессең де сөйле.
– Тіл сөйлеумен келеді.
Жұмыс аяқталған соң ақсақал орнынан тұрды.
– Рақмет, қарағым. Бір ауыз қазақша сөзіңнің өзі көңілімді көтеріп тастады, – деді.
Сол күні кешке Ержан ұзақ ойланды.
Ол бірінші рет мемлекеттік тіл туралы ресми құжаттардағы тұжырымдардан емес, өмірдің өзінен сабақ алды.
Содан кейін бәрі біртіндеп өзгерді. Ержан қазақ тіліндегі кітаптарды көбірек оқи бастады. Подкаст тыңдады. Қазақ тілінде жаңалық көрді. Сөйлеуге тырысты. Қателесті. Қайта үйренді, бірақ тоқтамады. Өйткені оның санасында әлгі қарияның сөзі қалып қойған еді.
Арада бір жыл өтті. Қазір ол жұмысқа келген әр азаматпен әңгімені қазақ тілінде бастайды. Қажет болса басқа тілге ауысады. Бірақ алғашқы сәлем әрдайым мемлекеттік тілде айтылады. Сол арқылы ол адамдардың көңіл-күйін де байқай бастады.
Бірі қуана жауап береді. Бірі қысылып сөйлейді. Енді кейбірі басқа тілге көшеді. Бірақ адамдардың басым көпшілігі қазақ тілін түсінетінін, қажет жағдайда қолдануға дайын екенін көрді. Бұл оған үлкен ой салды.
Біз кейде қоғамды тілге қарай бөліп көрсеткіміз келеді. Ал шын мәнінде адамдардың көпшілігіне дау емес, түсіністік қажет.
Телефондағы бейнежазбаны көргенде Ержан осының бәрін есіне алды. Әлеуметтік желідегі пікірлерді оқыды. Бірі ренжіген. Бірі ашулы. Бірі өкпелі. Бірақ олардың бәрінің астарында бір ортақ нәрсе жатқандай көрінді. Әркім құрмет күтеді. Қазақ тілінде сөйлейтін адам да құрмет күтеді. Басқа тілде сөйлейтін адам да құрмет күтеді.
Ал мемлекеттік тілдің қоғамдағы орны ең алдымен осы құрмет арқылы қалыптасады. Өйткені мемлекеттік тіл ешкімге қарсы құрал емес. Ол ортақ кеңістікті біріктіретін құндылық.
Ержан мұны күн сайын жұмысында көріп жүр. Ауылдан келген қариядан да. Қаладағы студенттен де. Кәсіпкерден де. Зейнеткерден де. Түрлі ұлт өкілдерінен де. Олардың ешқайсысы тіл үшін дауласып келмейді. Әркім өз мәселесін шешуге келеді. Әркім түсіністік күтеді. Әркім өзін сыйлағанын қалайды.
Соңғы жылдары қазақ тілінің айналасында көп өзгеріс болып жатыр. Қазақ тіліндегі контент көбейді. Жастар подкаст жүргізіп жатыр. Жаңа медиа жобалар пайда болды. Цифрлық платформаларда қазақша аудитория өсіп келеді. Бұрын тек тұрмыстық қатынас тілі ретінде қабылданған қазақ тілі бүгінде кәсіптің де, білімнің де, ақпараттың да тіліне айналып келеді.
Бұл өзгерістер кездейсоқ емес. Бұл – қоғамдағы сұраныстың нәтижесі. Өйткені тіл ешқашан бұйрықпен дамымайды. Тіл қажеттілік арқылы дамиды. Сұраныс арқылы дамиды. Қолданыс арқылы дамиды. Құрмет арқылы дамиды.
Кешкісін жұмыс аяқталған соң Ержан ғимараттан шығып келе жатты. Қала көшесінде адамдар асығып барады. Әрқайсысының арманы бөлек. Тіршілігі бөлек. Бірақ бәрін бір мемлекет пен ортақ болашақ біріктіреді. Сол болашақтың ең маңызды тіректерінің бірі – мемлекеттік тіл.
Ержан аспанға көз тастады. Бір жыл бұрынғы өзін есіне алды. Қазақша сөйлеуге қысылатын жігітті. Ал бүгін ол мемлекеттік тілдің шынайы күші айқайда емес, адамдарды жақындастыруда екенін түсінген еді.
Ол үшін қазақ тілінің болашағы заң баптарынан басталмайтын. Ол қарапайым амандасудан басталатын. Қарапайым құрметтен басталатын. Кейде тіпті бір ғана ауыз сөзден басталатын.
Шынар Бекбан,
«Сыр бойы».
