Біз қазақ болып жаратылғанымызға шүкір дей білуіміз керек. Өйткені, өз ұлтымыздың қасиеттілігін мың жылдық дәстүрлеріміздегі әділдік, шындық келбетінен айқын аңғаруымызға болады. Біздің ұлттық ерекшеліктеріміздің өзгелерден бөлек екендігін менмін деп кеудесімен көк тірегендердің көпшілігі іштей болса да мойындайды.
Қасиетті қастерлеп ұстау қиын. Біз де кейінгі кезде менмендікке салып, ауызбірлікті азайтып, босаңсуға жол беріп алдық. Қазір көрінгеннің даңғазасына таңырқап, ойсыз дуылдап жүргеніміз соның белгісі болса керек. Жақсы мен жаман басымызда күн мен түндей алмасып отырған ғой, қай нәрсенің де өзіндік сұрауы бар.
Ақын Қадір Мырза Әлінің мына өлеңін оқып көрелікші:
«Бабамыздың шоқ басқан
табанымен,
Бірдей екен жақсысы жаманымен.
Бір жаманы – тынымсыз көше
берген,
Бір жақсысы қимаған даланы кең…
…Тату-тәтті көршілер шыр
бұзбаған,
Бірге тоңып суықта, бір мұздаған.
Бір жаманы сонда да, үй салмаған,
Бір жақсысы – абақты
тұрғызбаған».
Осындағы екі ауыз сөзде көп мағына жатқандығын аңғаруға болады.
Көшпелі халықтың ел болып ұйысуы қандай тәртіпке негізделген, ұлан-байтақ кең даланы алып жатқан ұлыстар дәстүр мен тыйымға қалай мойынсынған, кімнің сөзіне тоқтап, қалай басқарылған деп ойлауыңыз расында заңдылық. Шындығы қалай еді?!
Оның бастауын бағзыдан келе жатқан дәстүрлерден, тыйым заңдардан іздеу керек секілді. Біз бүгінгі әңгімемізде, халқымыздың әдет-ғұрпының маңыздылығын тіліміз жеткенше баяндауға ниет еттік.
Әр мемлекеттің өзіне лайық құқықтық заңдары қоғамның қалыпты сақталуына, ішкі тәртіптің нығаюына әсер еткені белгілі. Мәселен, ежелгі Вавилонның «Хампурапи заңы», Римнің «12 таблицасы», Үндінің «Ману» заңы үстемдік етсе, Қытайдың «Лаоцзы» заңы елдің ынтымағын сақтауға жұмыс істеп, қоғам мүшелерінің қарым-қатынастарын реттеп отырған. Жарты дүниені билеген атақты Шыңғысханның «Билік» және «Жасақ» заңы ұлы қаған империясының керегесін берік ете түскен, атағын аспандатқан. Ондағы қаталдықтарды кейбір жеңілдіктер жұмсартып, қолдануға ыңғайлы еткен.
Сөз атасы-Майқы бидің жарғысының негізі кешеге дейін өміршеңдігін көрсеткен-ді. Жарғы әділдік дегенді білдіреді, яғни бір нәрсені екінші жағына аудармай қақ бөлу деген сөз. Құлаққа сіңісті болған «Қасымханның қасқа жолы», «Есімханның ескі жолы» және «Әз Тәукенің Жеті жарғысы» қазақтардың бас құқықтық заң нормалары саналды. Ертеден белгілі заң қауымдастығында ел басқару билігінің тізгінін хан ұстағанымен, билік айтуға орда биі иелік еткен.
Қазақ қоғамында, әсіресе, туыстық байланыстардың тәртібін қатаң сақтаған салт-дәстүрлердің мол болуы рулық-тайпалық бөліністерге қатысты екендігін ескеру керек деп ойлаймыз. Осы орайда ел аузында бұрыннан келе жатқан, «Жеті атасын білген жігіт жеті жұрттың қамын жер» мәтелі кім- кімге де үлкен жауапкершілік, салмақ салады. Бұл қауымдасып өмір сүрудің шарттарын білдіреді десек те болады. Жігіттің өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты деп аталатын ошақтың үш бұтындай ынтымақшылықтың арғы жағында өз атасы тұрмақ.
Қазақтың арғы атасы Алаш қартайған шағында Ақарыс, Жаңарыс, Бекарысқа енші беріп, өзіндегі мал-мүліктің бір бөлігін қарашаңырақта қалдырады. «Бұл бөлінбеген еншілерің» депті. Сондықтан да жолаушылап шыққанда қазақтар ыдыс-табағын, тамағын, көлігіне жем-шөбін алып жүрмейді. Ауылына қонақ келген ауыл адамдарына мейманның жағдайын жасау міндеті белгіленген. Осы дәстүрді бұзған кісі ұятқа қалып, тіптен ат-тон, айыбын да тартады. Мұндай мәліметтерді Қ.Омархановтың құқық туралы кітабынан көптеп кездестірдік.
Осындай қарым-қатынастарды негізге ала отырып, әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер бүгінгі көзқараспен қарағанда, конституциялық, азаматтық, әкімшілік, еңбек, отбасылық және қылмыстық заңдылықтардың жиынтығы десек жаңылыспаймыз. Көшпелі қазақ қауымдастығында берік орын алған, ұйыса тіршілік етудің құралы деп батыл айта аламыз. Бала кезімізден жаяу Мұсаның «Ақ сиса, қызыл сиса, сиса, сиса…» деп басталатын әнін жаттап өстік. Сондағы Шорманның Мұстафасын мұғалімдеріміз бай-манап болған соң жалғызілікті, кедей ақынға зорлық жасаған деп түсіндіретін-ді. Басымдығын білдіріп, атын тартып алған соң әнші «жаяу Мұса» атанған екен деп мүсіркейтінбіз. Ал шындығында, керісінше болып шықты.
Атадан келе жатқан әдет-ғұрып бойынша жолаушы алдынан кезіккен ауылдың үлкені сәлем беріп, жөнін айтуға тиіс болған. Ал мына жағдайда Мұса атағы жер жарған Шорманның Мұстафасының ауылы тұсынан өтіп бара жатып қайырылмаған, шаңдатып өте беріпті. Әдепсіздік танытқан. Дәстүрлі тәртіпті осылай бір бұзса, екінші беймезгіл кезде бар дауысымен ән шырқап, елдің тыныштығын бұзған көрінеді. Ауылдың игі жақсыларын сыйламай, жөнін білдірмеген әдепсіздігі үшін Шорманның Мұстафасы жігіттерін жіберіп, әнші Мұсаның атын алдырған, осылайша жазалаған көрінеді. Өнерпаздың бұл білместігі, қазақтың дәстүріне немқұрайлықпен қарауы өзінің «Жаяу Мұса» атануына апарып соққандығы белгілі.
Қыз айттыру, қалың мал төлеу, әмеңгерлік жолы, бала асырап алу тәртібі және өкіл әкенің, кіндік шешенің міндеттері, азаматтық борыш, кісілік парыз, нағашы мен жиен арасындағы қатынас – бәрі-бәрі жөн-жосықты тәртіпке құрылған. Жиен нағашысының қалаған затын сұрамай алуға құқылы болған. Тіпті осылай етуіне үш кезекке дейін мүмкіншілік берілген. Ол үшін жиенге жаза белгіленбеген. «Жиенді ұрғанның қолы қалтырайды» деген ескі сөз осы әрекетке алдын ала ескерту деп түсінуге болады. Біздің тағы білеріміз, ұлт дәстүрінде ұл балаға енші, ал қызға ұзатылғанда жасау-жабдық ғана берілген. Бәлкім, жиеннің еркелігін көтеру сол есептен де алынған шығар. Қалай ойласаңыз да, мұнда ағайын-туыс, құда-жекжаттың арасындағы мықты байланыстың жатқандығы анық. Осындай ұлттық дәстүрлердің басымдығына мүмкіншілік беру арқылы сыйластығымыз, ынтымағымыз арта түскен болар еді-ау.
Әз Тәукенің жарғысында ата-анасына тіл тигізген немесе әдептен аттап қол жұмсаған ұл баланы қара сиырға теріс мінгізіп, ауыл-ауылды аралатқан. Ал сондай әбес әрекетке барған қыз бала анасына тапсырылған. Анасы кінәлі қызды қалай жазаласа да, ерікті болған. Міне, бұрынғылардың жүзінен иман төгіліп тұратындығын, осындай тыйым-тәртіптердің қатаң сақталуынан, оны жалпыға бірдейлігінен деп ойлаймыз.
Бірде Құнанбай қажының ұлы Ысқақ жолаушылап келе жатып, сол өңірдегі қандықол ұры атанған Қарасақаудың ауылына бір топ нөкерлерімен кештете жетеді.
– Қош келіпсіздер, – деген ауыл иесіне Ысқақ:
– Әй, залым ұры, құдайдың күнінің сенің ауылыңның тұсына келгенде батып, осында тоқтағаныма назалымын, – дейді ызбарлана.
– Ұрлық ет беріп, ауыртасың-ау, – депті тағы да.
– Мырза, аттан түсіңіз, бір адал мал табылар, – деген Қарасақау меймандарын үйге кіргізісімен Ысқақтың қара жорғасын шетке апарып сойғызып, сол етпен қонақасы беріпті. Ертеңіне оның бұл қылығы әшкере болады да, ашуға булыққан Ысқақ Қарасақауды байлатқызып, жаза тартырмаққа Семейде билік айтып жатқан Абайдың алдына алып келіпті. Қажының айналасындағылар өре түрегелгенімен Абай өз билігінде:
– Әуелі кінә Ысқақтан. Үлкен кісіні тілдегені үшін ат, шапан айып төлейді. Ал үй иесі қара жорғаның орнына екі бесті береді, – деп байлам айтып, тоқтатқан екен. Мынандай әділ шешімге риза болған Қарасақау содан кейін ұрлығын қойып кетіпті-міс дейді.
Иә, қашанда әділ билік – алтын таразы!
Қазақ мемлекетінің қалыптасуы кезінде меншік туралы заңның да ең басты орын алатындығын атап айтқан жөн. Онда жеке мүліктік, мал мен мүлік меншігі сондай-ақ, көші-қон кезіндегі жайылым, су, қыстау мәселелері арнайы белгіленген. Рулы елдің қоры есебіндегі меншік, «Жеті ағайынды жұттан аман қалу тәртібі» де барынша қадағаланған.
Қысылғанда «жылу беру» дүние-мүлкі көбейіп, байыған кісінің «шүлен таратуы» және «көлік майын» келісу, «жұртшылық ісі» – қатаң тәртіпке бағындырылған үрдістер. Осы жерде, «жұртшылық ісін» кейінгі кезде өзіміз айтып жүрген «асар әдісімен» шатыстырмаған жөн секілді. Жұртшылық ісіне, көптің бәріне бірдей қажетті – көпір салу, құдық қазу, тоған тарту секілді ортақ шаруаларды жатқызады.
Сонымен бірге, бұл жарғыда дәулетті адамдардың айналасындағы жоқ-жітікке туған малынан сауын беріп отыруы да қарастырылған. Мал иесі бұл заң бойынша, сауылған сүттен, оның құрт-майынан дәметпей, тек малының басы, төлінің аман оралуын ғана талап ете алатын болған. Осы тәртіпті бұзған адамға билер тарапынан айып салынып, шара көрілген. Кейде кісінің қылығына қарай, елден шеттетуге дейін жаза қолданылған екен. Осының бәрі өзіміз сөз басында айтқандай, елдің ұйысуына, ынтымағының мол болуына әсер етті.
Шағын мақалада ертеден келе жатқан салт-дәстүр, әдет-ғұрыпты тізіп айтып шығу міндет емес, дегенде халқымыздың қасиеттілігін, тектілігін сақтай білудегі білімдарлығын, тапқыр ойлылығын жете тану тұрғысында жастарымыздың көкірегіне сәуле түссе деп едік, сол кәдеге жазғанымыз жарап жатса, бек қуаныштымыз.
Нұрмахан ЕЛТАЙ,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері
