Сүйінбай Аронұлы – халық ақыны һәм айтыс өнерінің көрнекті өкілі. Бірнеше эпикалық жырдың авторы болған оны атақты Жамбыл ұстаз тұтқанын білеміз. «Менің пірім Сүйінбай, Сөз сөйлемен сыйынбай…» деген жыр алыбының шумақтары көпшілікке таныс.
Ақын Сүйінбайдың атын мектеп кезінен оқып өстік. Одан бөлек, 2000-жылдардың ортасына дейін төл валютаның бірінде бейнесі таңбаланды. Дұрысы, үш теңгеде Сүйінбай ақынның суреті бар болатын. Бала күнімізде көрген сол қазақ теңгелерінде бейнеленген көп тұлғаның аты-жөнін, кім екенін жаттап алдық емес пе?
Бір қызық дерек бар. Осы Сүйінбай ақынның суреті қалай салынғаны туралы мағлұмат оқығанбыз. Белгілі журналист Бекен Қайратұлы ағамыз мұны кең тарқатып жазды да. Иә, даңқты суретші Әбілхан Қастеев салған ақын бейнесінің қағазға түсуі кездейсоқ емес екен.
Бекен ағаның айтуынша, Ә.Қастеев ақын суретін салуға өзінің «Аманкелді сарбаздары» картинасын бітіргеннен кейін кіріскенге ұқсайды. Батыр суретін аяқтаған соң ол 1971 жылы Сүйінбай ақын туған Алматының Жамбыл ауданына барады. Ең сәтті жері – суретшінің ақынның көзін көрген адамды жолықтыруы. Мичурин ауылында тұратын 88 жастағы Мырзабай Сатаевты тауып алады.
Мырзабай қарияның айтуынша, Сүйінбай кеудесіне ақ сақалы құлаған, қыран қабақ, қыр мұрынды, адамға қарағанда жанары өткір, қасына қалың ақ түскен, кең маңдайлы, бойы сұңғақ жан болыпты. Бұл айтылғанның бәрі халық суретшісінің жадына әбден жатталған еді.
«Әбекең жарықтық шеберханасына келіп өзі естіген жоғарыдағы сөз-сурет бойынша аруақты ақынның штрих бейнесін таңбалап тастамақ болады. Ғажап, қолына қарандаш ұстап ақ қағазға ақынның сұлбасын түсіре бастаса болды, тұла бойы қалтырап тоқтамайды. Тіпті дегбірі кетіп, көңіл түпкірінде бір үрей пайда болады.
…Бұл әрбір шығармашылық адамның өмірінде сирек болса да кездесетін құбылыс, үлкен іс алдындағы кезекті толқу немесе суретшінің ішкі дүниесіндегі болжаулы дайындық пен қағаз бетіндегі бейне сәйкес келмей содан пайда болатын дағдарыс шығар. Мүмкін басқа бірдеңе болар… Ақынның артында қалған сөз киесі ме екен… Сонымен қысқасы, Ә.Қастеев суретті салмай тұрып алдымен Сүйінбай ақынның шығармасымен толық танысып шығуды жөн санайды…» деп жазады Бекен Қайратұлы кейінірек өз мақаласында.
Қош, суретші ақын бейнесін салып жүріп Жамбыл ауданында ақынның Малыбай деген баласынан туған Үкіжан атты немере қызы барын естиді. Тауып та алады. Апамыз сол кезде 87 жастан асқан. Ол да атасы жайлы білгенін айтып берген.
Сол Үкіжан апа «атаңызды кімге ұқсатасыз?» деген суретші сұрағына «мына ұл атама аумайды» деп өз баласы Тоғызбайды көрсеткен екен. Қастеев Тоғызбайдан бөлек, бұрынғы тәжірибесімен жеке адамдардың бет мүшелерінен детальдар алады, жүздеген бейне жасайды. Ақыры бір жыл ішінде ақын суреті дайын болған көрінеді.
Иә, біз бүгінде көріп жүрген ақын бейнесі салынып бітеді. Әбілхан Қастеев дайын портретті көтеріп, алдымен Үкіжан апаға жетеді. Ақын атасын көрген кейуана «Бұл менің атамнан аумайды. Өшкенім жанды, өлгенім тірілді» деп ағыл-тегіл босаған көрінеді.
Тағы бір қызықты жайт, мақала арасында айтып кеткен Мырзабай ақсақал да Сүйінбайдың портретін көргенде ұзақ қарап, «Армысың, Сүйекем!» деп тізерлеп сәлем берген көрінеді. Бекен ағамның жазуынша, осы ақсақал «Бала кезімде Сүйекеңді әкем жарықтық қонақ етуші еді, енді мен қонақ етейін» деп жан-жағындағы ағайын мен көршіні жиып, той да жасаған. Тіпті қонақ шақырушы жас балаларға «Сүйінбай ақын келді деп айтыңдар» деген тапсырма береді.
Осылайша қазақ руханиятының қайталанбас тұлғасы болған, айтыс пен жырдың көрнекті өкілі Сүйінбай Аронұлының бейнесі оқу орындарының оқулықтарында таңбалана бастайды. Ал ұлт мақтанышы болған тұлғалардың суретін салуда бар күшін сарп еткен Қастеевтей қазақтың еңбегі ұшан-теңіз екені айтпаса да түсінікті емес пе?!
Ержан ҚОЖАС,
«Сыр бойы»
