Қай өңірдің де тыныс-тіршілігі қашанда еңбекпен, өндіріспен, тіршілік нәріндей болған жылу және жарықпен тығыз байланысты. Қай кезеңде де елдің еңсесін тіктеп, қаланың қанатын кеңге жаюына, өндірістің өркендеп, халықтың тұрмыс сапасының артуына ең алдымен тұрақты энергия қажет. Өйткені жарық пен жылу бар жерде ғана тіршілік тоқтамайды, өндіріс іркілмейді, жаңа құрылыс бой көтереді, жаңа жұмыс орны ашылады. Осы тұрғыдан алғанда, Қызылорда қаласында жаңа жылу-электр орталығының салынуы әлеуметтік-экономикалық өміріндегі ең маңызды оқиғалардың бірі.
Бұл – жай ғана жаңа нысанның іске қосыла бастауы емес, тұтас аймақтың энергетикалық тәуелсіздікке, өндірістік қуатқа, инвестициялық тартымдылыққа қарай жасаған тарихи қадамы. Кеше ғана ескі орталықтың шектеулі қуатына қарап, сырттан келетін электр энергиясына тәуелді болып отырған өңір бүгін өз қажеттілігін өзі өтеуге жақындады. Тіпті алдағы уақытта артық электр энергиясын басқа аймақтарға беруге мүмкіндік алмақ. Мұндай өзгерістің артында үлкен еңбек, уақытпен санаспай жұмыс істеген мамандардың табандылығы, мемлекет қолдауы мен инвестор сенімі тұр.
Қызылордадағы жылу-электр орталығының тарихы өткен ғасырдың алпысыншы жылдарынан басталады. 1964 жылы пайдалануға берілген алғашқы станция сол кездегі өндірістік қажеттіліктен туған еді. Қаладағы целлюлоза-картон зауытын бумен, Байқоңыр ғарыш айлағын электр қуатымен қамтамасыз ету міндеті тұрды. Сол кезең үшін бұл стратегиялық маңызы аса жоғары нысан болатын. Алғашқы кезеңде оның электр қуаттылығы 24 мегаватт болды. Бүгінгі өлшеммен қарағанда бұл аса үлкен көрсеткіш емес секілді көрінгенімен, сол заманның сұранысы үшін жеткілікті еді. Өйткені ол кезде қаланың көлемі де, халық саны да, өндірістік жүктеме де қазіргімен салыстырғанда әлдеқайда аз болатын.
Кейін Қызылорда қаласы өсіп, өңірдегі әлеуметтік нысандар көбейіп, тұрғын үйлер салынып, өндірістік кәсіпорындар қатары артқан сайын жылу-электр орталығының қуатын ұлғайту қажеттігі туындады. Осыған байланысты 1966-1989 жылдар аралығында станцияның екінші, үшінші, төртінші кезеңдері іске асырылып, электр қуаты 160 мегаватқа дейін жеткізілді. Бұл кезеңде орталық өңірдің дамуына үлкен серпін берді. Жылу мен жарық тұрақты болған жерде қала да кеңейді, өндіріс те өркендеді. Қаншама әлеуметтік нысан, мектеп, аурухана, тұрғын үй осы орталықтың қуатына сүйенді.
«Қызылордажылуэлектрорталығы» МКК директоры Бақытжан Молдимановтың айтуынша, ескі орталықты тек тозған нысан ретінде ғана қарауға болмайды. Оның Сыр өңірінің тарихында өзіндік орны бар.
‒ Бұл станция талай жыл бойы Қызылорданың жүрегі секілді жұмыс істеді. Әрине, бүгінгі күннің талабымен қарасақ, оның мүмкіндігі шектеулі, жабдықтары ескірген, қуаты аз деп айтамыз. Бірақ 1964 жылдан бастап қаншама жыл бойы қалаға жылу беріп, электр энергиясын өндіріп, халықтың тұрмысына қызмет етті. Сол орталық арқылы талай маман қалыптасты, энергетика саласының тұтас мектебі пайда болды. Сондықтан біз өткен тарихқа құрметпен қараймыз. Жаңа станция сол еңбектің жалғасы, жаңа заманға бейімделген келбеті, ‒ дейді директор.
Расында да, ескі жылу-электр орталығы Сыр өңірінің өндірістік және әлеуметтік дамуына бірнеше онжылдық бойы қызмет етті. Алайда уақыт ештеңені аямайды. Кез келген техникалық нысан секілді бұл станция да жыл өткен сайын тозды. Қазандықтар мен турбиналардың пайдалы әсер коэффициенті төмендеді, жөндеу жұмыстары жиіледі, отын шығыны артты. Ең бастысы, облыстың өсіп келе жатқан сұранысын толық қамтамасыз етуге шамасы жетпей қалды.
Қызылорда энергетикасының тарихында 1998 жылғы апат ерекше ауыр кезең ретінде есте қалды. 11 қаңтар күні Қызылорда ЖЭО-ның бас корпусындағы қазандық бөлімшесінде шатыр жабыны құлап, апаттық жағдай орын алды. Соның салдарынан №6, №7, №8, №9 бу қазандығы ішінара зардап шегіп, жылу беру тоқтады. Қыстың қақаған мезгілінде қала тұрғындарының жылусыз қалуы үлкен сынақ болды. Бұл оқиға энергетика саласындағы қауіпсіздік, резервтік қуат, жабдықтарды уақытылы жаңарту мәселесінің қаншалықты маңызды екенін айқын көрсетті.
Апаттан кейін орталықтың қуатын қалпына келтіру мақсатында бірқатар жұмыс жүргізілді. №6 және №9 бу қазандығын қайта жаңарту арқылы көмірден сұйық отынға көшіру қолға алынды. Кейін 2008-2009 жылдары «Ақшабұлақ» кенішінен алынатын табиғи газды тиімді пайдалану үшін осы қазандықтар газ отынын жағуға бейімделді. Автоматтандырылған бақылау жүйелері енгізілді. Бұл жұмыстар сол кезеңде маңызды болғанымен, түпкі мәселені толық шешкен жоқ. Себебі станцияның негізгі жабдықтары бәрібір ескі, ал өңірдің сұранысы күн сайын артып келе жатты. Бақытжан Молдиманов бұл жағдайды сала үшін үлкен сабақ болғанын айтады.
‒ 1998 жылғы оқиға энергетиктер үшін де, жергілікті билік үшін де, жалпы халық үшін де ауыр сабақ болды. Жылу мен жарықтың қадірін адам көбіне қиын кезде түсінеді. Сол апат бізге бір нәрсені анық көрсетті. Энергетикада кездейсоқтыққа жол жоқ. Әр қазандық, әр турбина, әр желі, әр қорғаныс жүйесі уақытылы тексеріліп, жаңарып отыруы керек. Сол себепті жаңа орталықты жобалау кезінде біз осы тәжірибені ескердік. Мұнда автоматты қорғаныс жүйелері, резервтік мүмкіндіктер, автономды жұмыс режимі қарастырылған. Қандай да бір төтенше жағдай болса да, станция толық тоқтап қалмайтындай шешімдер енгізілді, ‒ дейді ол.
Уақыт өте келе қала аумағы кеңейді. Жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, әлеуметтік нысандар көбейді, кәсіпкерлік дамыды. Халық санының артуы да электр мен жылуға деген сұранысты ұлғайтты. Бұрынғы орталықтың 67 мегаватт шамасындағы өндірістік қуаты облыс қажеттілігінің шамамен 30 пайызын ғана қамтыды. Қалған электр энергиясы сырттан жеткізілді. Бұл өңірдің энергетикалық қауіпсіздігі үшін үлкен тәуекел еді.
Энергия сырттан келетін болса, аймақ әрдайым басқа желілердің тұрақтылығына тәуелді болады. Бір жерде ақау болса, оның салқыны Қызылордаға да тиюі мүмкін. Ал өндіріс үшін тұрақсыз энергия – үлкен кедергі. Инвестор жаңа зауыт немесе фабрика салғысы келсе, ең алдымен электр қуатының жеткілікті әрі сенімді болуын сұрайды. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа жылу-электр орталығын салу – уақыт талабы ғана емес, өңір дамуының басты шарты еді.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев оңтүстік өңірлерде электр энергиясы тапшылығын болдырмау қажеттігін нақты тапсырған болатын. Осы тапсырма аясында Қызылорда қаласында жаңа жылу-электр орталығын салу мәселесі жүйелі түрде қолға алынды. Жоба инвесторы ретінде Түркияның «Aksa Energy» компаниясы таңдалды. Жобаның жалпы құны 215 млрд теңгені құрады. Ең маңыздысы – бұл стратегиялық нысан толығымен инвестор қаражатына салынды.
Жаңа орталықтың құрылысы 2024 жылы басталды. Инвестициялық шарт бойынша станцияны іске қосу 2026 жылдың тамыз айына жоспарланған еді. Алайда құрылыс жұмыстары бекітілген мерзімнен бұрын аяқталды. Бұл – құрылысшылардың, инженерлердің, энергетиктердің, жергілікті атқарушы органдардың және инвестор тараптың үйлесімді еңбегінің нәтижесі. Мұндай ірі нысанды қысқа мерзімде әрі сапалы аяқтау оңай шаруа емес. Әсіресе әлемнің әр елінен әкелінетін күрделі жабдықтарды жеткізу, орнату, сынақтан өткізу, желілерге қосу үлкен жауапкершілікті қажет етті.
Станцияда әлемдік деңгейдегі жабдықтар орнатылған. Атап айтқанда, АҚШ-тың General Electric компаниясының 176 мегаваттық екі газ турбиналық қондырғысы, Чехияның Doosan Skoda компаниясының 95 мегаваттық бу турбинасы, Италияның AC Boilers компаниясының бу қазандықтары және Түркияның Mimsan компаниясының су жылыту қазандықтары пайдаланылуда. Бұл қондырғылардың барлығы жоғары тиімділікке, сенімділікке және экологиялық талаптарға сай жұмыс істеуге бағытталған. Бақытжан Молдиманов жаңа станцияның ең басты ерекшелігі оның заманауи технологияларға негізделгенін атап өтті.
‒ Бұрынғы станцияда көп жұмыс адамның тәжірибесіне, қолмен бақылауға, ұзақ жылдар қалыптасқан әдіске сүйенетін. Ал жаңа орталықта барлық процесс цифрлық жүйе арқылы бақыланады. Әрбір қондырғының температурасы, қысымы, жүктемесі, отын шығыны онлайн режимде көрініп тұрады. Қандай да бір ауытқу байқалса, жүйе бірден белгі береді. Бұл қауіпсіздік үшін де, тиімділік үшін де өте маңызды. Біз енді бұрынғыдай тек жөндеумен айналысатын емес, алдын ала бақылап, қауіптің алдын алатын деңгейге өттік, ‒ дейді ол.
Қазіргі таңда жаңа жылу-электр орталығы іске қосылып, 176 мегаватт электр энергиясын өндіруде. Сонымен қатар қуаттылығы 150 мегаватт болатын төрт су жылыту қазандығы қосылды. Қосымша қуаттылығы 95 мегаватт бу турбинасын іске қосу жұмысы жүргізілуде. Толық қуатына шыққан кезде станцияның жалпы мүмкіндігі 240 мегаватт электр энергиясы мен 277 гигакалория жылу энергиясын құрайды.
Бұл көрсеткіш Қызылорда облысының қазіргі қажеттілігін толық жабуға мүмкіндік береді. Бүгінде облыстың электр энергиясын тұтыну көлемі шамамен 220 мегаватт. Демек жаңа станция толық іске қосылғаннан кейін өңір өзін-өзі электр энергиясымен қамтамасыз етіп қана қоймай, артық қуатты өзге өңірлерге сатуға мүмкіндік алады.
Жаңа станцияның тағы бір маңызды артықшылығы – газ тұтыну көлемінің үнемділігі. Мамандардың мәліметінше, жаңа орталық ескімен салыстырғанда газды 50 пайызға дейін үнемдейді. Бұл өндірістік шығынды азайтып қана қоймай, энергияның өзіндік құнын төмендетуге де ықпал етеді. Отын аз жұмсалса, экологиялық жүктеме де төмендейді. Сондықтан бұл жоба экономикалық жағынан да, экологиялық тұрғыдан да тиімді.
Су қыздыру қазандықтарының пайдалы әсер коэффициенті де шамамен 30 пайызға жоғары. Мұның себебі – жаңа технологияларда жылу жоғалту деңгейі әлдеқайда аз. Бұрынғы жүйеде отын көп жұмсалып, оның белгілі бір бөлігі толық тиімділікпен пайдаланылмайтын болса, жаңа станцияда энергия өндіру процесі барынша оңтайландырылған. Бұл қазіргі заманғы энергетикадағы ең басты талаптардың бірі.
Жаңа орталықтың тағы бір ерекшелігі – жүктеме өзгерісіне жылдам бейімделуі. Станция 20 минут ішінде 50 мегаваттан 240 мегаватқа дейін қуатты арттырып немесе азайта алады. Бұл оңтүстік өңірлердің энергетикалық жүйесінің тұрақтылығын сақтау үшін аса қажет. Өйткені электр энергиясын тұтыну бірқалыпты болмайды. Таңертең, кешке, қыс мезгілінде немесе өндіріс күшейген уақытта жүктеме күрт артады. Осындай кезде станцияның тез бейімделуі жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
‒ Энергетикада ең қиын нәрсенің бірі – тепе-теңдікті сақтау. Қанша энергия қажет болса, сонша өндірілуі керек. Аз болса, тапшылық туындайды, көп болса, жүйеге салмақ түседі. Жаңа станцияның 20 минут ішінде жүктемені өзгерте алуы – өте үлкен артықшылық. Бұл тек Қызылорда үшін ғана емес, жалпы оңтүстік өңірлердің энергетикалық жүйесі үшін маңызды. Біз енді жағдайға қарай қуатты жылдам реттей аламыз, ‒ дейді Бақытжан Молдиманов.
Жаңа жылу-электр орталығының автономды режимде жұмыс істей алуы да ерекше назар аударарлық. Бұл дегеніміз – магистральдық желілерде ақау немесе кернеудің күрт өзгеруі болған жағдайда станция толық тоқтап қалмайды. Автоматты қорғаныс жүйелері іске қосылып, нысан ішкі генерация режиміне көшеді. Мұндай мүмкіндік төтенше жағдай кезінде әлеуметтік нысандарды, тұрғын үйлерді, өндірістік кәсіпорындарды энергиямен қамтуды жалғастыруға жағдай жасайды.
Бұл әсіресе 1998 жылғы жағдайды еске алғанда өте маңызды. Сол кезде резервтік қуат пен автоматты қорғаныс жүйелерінің жеткіліксіздігі ауыр салдарға алып келген еді. Ал жаңа орталықта мұндай тәуекелдер ескерілген. Әрине, техника болған жерде күтпеген жағдай болуы мүмкін. Бірақ бүгінгі жүйенің артықшылығы – сол жағдайдың алдын алуға және болған күннің өзінде салдарын азайтуға бағытталған.
Жылу беру мүмкіндігі бойынша да жаңа станция бұрынғы орталықтан айтарлықтай жоғары. Ескі ЖЭО-ның ең жоғарғы желілік температурасы 95 градус болса, жаңа станцияда бұл көрсеткішті 130 градусқа дейін жеткізуге мүмкіндік бар. Бұл қыс мезгілінде қаланың жылумен тұрақты қамтылуына оң әсер етеді. Қызылорда өңірінде қыс кей жылдары қатал болатынын ескерсек, мұның әлеуметтік маңызы өте жоғары. Бақытжан Молдимановтың айтуынша, жаңа орталықтың жылу беру жүйесі қаланың алдағы дамуын да ескеріп жобаланған.
‒ Біз тек бүгінгі қажеттілікпен шектеліп отырған жоқпыз. Қала өседі, жаңа үйлер салынады, әлеуметтік нысандар көбейеді. Сондықтан жаңа станцияның мүмкіндігі алдағы жылдарға есептелген. Жылу беру қуаты да, электр өндіру әлеуеті де болашақтағы сұранысты ескеріп жасалды. Энергетикалық нысанды салғанда тек бүгінді ойлау жеткіліксіз. Мұндай станция ондаған жыл қызмет етуі керек. Сондықтан оның әрбір техникалық шешімі келешекпен байланысты, ‒ дейді ол.
Станция құрылысы кезінде жергілікті тұрғындар жұмыспен қамтылды. Қазіргі таңда нысанда жүздеген адам еңбек етеді. Олардың басым бөлігі – жергілікті мамандар. Бұл да жобаның әлеуметтік маңызын арттыра түседі. Энергетика саласы – жоғары біліктілікті қажет ететін сала. Сондықтан жаңа станция жас мамандардың тәжірибе жинауына, заманауи технологиялармен жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.
‒ Біздің алдымыздағы маңызды міндеттің бірі – жергілікті мамандарды жаңа технологияға бейімдеу. Себебі мұндай заманауи жабдықпен жұмыс істеу үшін білім де, тәртіп те, жауапкершілік те қажет. Қазір станцияда тәжірибелі энергетиктермен қатар жас мамандар да еңбек етіп жатыр. Біз олардың үйренуіне, кәсіби өсуіне жағдай жасап отырмыз. Ертең бұл станцияны ұстап тұратын да, дамытатын да – өзіміздің жергілікті кадрлар, ‒ дейді Б.Молдиманов.
Жаңа станцияның экологиялық тиімділігі де назардан тыс қалмауы керек. Қазіргі уақытта кез келген энергетикалық жоба қоршаған ортаға әсері тұрғысынан бағаланады. Ескі жабдықтарда отын шығыны көп болған сайын атмосфераға шығатын қалдық көлемі де жоғары болады. Ал жаңа технологиялар газды тиімді жағып, зиянды шығарындыларды азайтуға мүмкіндік береді. Бұл Қызылорда секілді климаты құрғақ өңір үшін маңызды мәселе.
Жаңа ЖЭО-ның іске қосылуы өңірдің әлеуметтік көңіл күйіне де әсер ететіні анық. Себебі жылу мен жарықтың тұрақтылығы халықтың күнделікті өмір сапасын айқындайды. Қыс мезгілінде үйдің жылы болуы, кәсіпорындардың тоқтаусыз жұмыс істеуі, мектептер мен ауруханалардың қалыпты қызмет көрсетуі – бәрі энергетикаға байланысты. Сондықтан бұл жоба қарапайым тұрғын үшін де өте маңызды.
Сыр елінің тарихында су, жер, еңбек ұғымдары қашанда қатар айтылған. Енді сол қатарға заманауи энергия ұғымы да берік енді. Өйткені бүгінгі даму энергиясыз мүмкін емес. Цифрлық технология, өндірістік автоматтандыру, жаңа кәсіпорындар, тұрғын үй кешендері – барлығы тұрақты қуатқа мұқтаж. Жаңа жылу-электр орталығы осы қажеттіліктің берік тірегіне айналады.
Қызылордадағы жаңа жылу-электр орталығы – Мемлекет басшысының тапсырмасы, инвестор сенімі, жергілікті биліктің үйлестіруі, инженерлер мен энергетиктердің еңбегі тоғысқан жоба. Мұндай нысан бір күнде пайда болмайды. Оның артында жылдар бойғы мәселе, талай талқылау, есеп, жобалау, құрылыс, сынақ, іске қосу кезеңдері тұр. Сондықтан бұл орталықтың іске қосылуын өңірдің стратегиялық жеңісі деп айтуға толық негіз бар.
Алдағы уақытта станция толық қуатына шыққан соң Қызылорда облысының энергетикалық картасы түбегейлі өзгереді. Бұрын тапшылық туралы жиі айтылса, енді тұрақты қамту, артық энергияны тиімді пайдалану, жаңа өндірістерді дамыту мәселесі алға шығады. Бұл – сапалық өзгеріс. Яғни өңір енді энергия тапшылығын еңсеру кезеңінен энергияны даму құралына айналдыру кезеңіне өтті.
‒ Біз үшін ең басты көрсеткіш – станцияның қуаты немесе жабдықтың атауы ғана емес, халықтың сенімі. Қызылорда тұрғындары қыста жылусыз қалмауы керек, кәсіпорындар жарықсыз тоқтамауы керек, әлеуметтік нысандар тұрақты жұмыс істеуі керек. Жаңа орталық осы мақсат үшін салынды. Әрине, алда атқаратын жұмыс көп. Бірақ ең маңызды қадам жасалды. Сыр өңірі жаңа энергетикалық дәуірге қадам басты деп сеніммен айтуға болады, ‒ дейді ол.
Қорыта айтқанда, Қызылордадағы жаңа жылу-электр орталығы – Сыр өңірінің жаңарған келбеті. Бұл нысан өткеннің тәжірибесін, бүгінгі технологияны және болашақтың талабын біріктіріп тұр. 1964 жылы басталған энергетикалық жол бүгінде жаңа сапалық деңгейге көтерілді. Ескі станцияның шектеулі мүмкіндігінен кейін заманауи, қуатты, үнемді әрі қауіпсіз орталықтың іске қосылуы өңір үшін тарихи маңызға ие. Сыр бойы талай кезеңді бастан өткерді. Қиындықты да көрді, жаңаруды да бастан кешті. Енді сол жаңарудың бір айқын көрінісі – жаңа жылу-электр орталығы. Бұл орталық өңірге жарық қана емес, жаңа мүмкіндік, жаңа сенім, жаңа серпін беріп отыр. Ал тұрақты энергия бар жерде тіршілік те тұрақты, даму да қарқынды, болашақ та жарқын болмақ.
Бағлан АМАНЖОЛ,
«Сыр бойы»
