Қызылқұм хикаясы

423

0

1972 жылдың көктемінде қы­рық­тың қырқасына жа­­­ңа іліккен Алексей Черекаев жолдас ел үкіметіндегі ең мықты лауазым­ның біріне та­ға­йын­­далды. Сов­Мин төр­­ағасының орынбасары. Көп ұза­май Қызылорда облысына ал­ғашқы қызметтік сапарына жолғ­а шықты.

Облыстың орталығынан, ау­дан-аудандардан аса бір алаң­да­тарлық дабылдар түсіп жатқан шақ.  Бұрын-соңды болып көрмеген был­тырғыдай құрғақшылық кесі­рінен мал басы қыстамаға қоң жинамай кірген. Кей аудандарда қыс ортасында-ақ мал, әсіресе, қой-ешкі қырыла бастады.

Қыста қар аз түсті. Оның үстіне көктемгі құрғақ, аптап желді ауа  райы биылғы жаздың да әуре-сарсаңы кем болмайтындығын сездіріп тұрған.

– Сенің мұндай жағдайдағы жұмыс тәжірибең мол, – деді республика басшысы Димаш Ахметұлы үлкен кеңестің үстінде. – Сондықтан, облыстың аудандарын түгелдей аралап шық. Жағдаймен жақын, мұқият таныс. Алдағы аптаның соңында бізге барлық жайды баяндап бересің. Керек десең, қажетті шешімдерді сол жерде қабылдарсың. Біздің қолымыздағы ресурс пен резерв сізге жақсы мәлім.

Қызылорда республикадағы ең проблемалы облыстардың бірі еді. Жерінің басым аумағын Қызылқұмның сусыма құмы мен құладүз дала алып жатыр. Облыс­та тұратын елдің басым бөлігін ауызсумен қамтып, Арал теңізін де қоректендіріп тұрған суы тұщы жалғыз Сырдарияның жол бойы әр-әр жерден бөген-бөгеттермен бұғауланып тастағаны соншалық­ты, дарияның кей тұсын жалаңаяқ кешіп өте шығатындай күйде.

Теңіздің де арнасы тартылған үстіне тартылуда. Облыстың даңқын жер-жерге асырып жатқан Аралдың бекіресі мен қаязы сы­қылды балықтың бағалысы азая бастаған.  Олар жайлы тек анық­та­мадан ғана оқып, әйтпесе, ма­ңайдағы көнекөз қариялардың ес­те­лігінен  ғана естисің.

Орыстың Нижегород деген қаласының жәрмеңкесін көрген ескікөздері де ол балықтардың дәмін ұмытпағанын осы елдің бір ақсақалы айтып жүр. Алдыңғы ғасырдың жиырмасыншы жылдары бұл қаланың саудагерлері мен мещандарының арасында балық тағамын ұсынатын «Аральский усач» деп аталатын мейрамханаға халық қалың кезекке тұрған. Мұндай мейрамханалар Мәскеу мен Петерборда, тіпті Парижде де болған. Олардағы  кісі қарасы мүлде үзілмепті.

Бұл шақта Қызылордада ірі өнеркәсіп орындары да қалмаған. Аралдың жағалауында, Сырдария мен Әмударияның алқап-алқабында қалың өсетін қамысты ұқсатып, қатты қағаз шығаратын, атағы елден асып, Еуропаға жеткен, сонау 30-шы жылдары салынған  целлюлоза-қағаз комбинаты тоқтап қалған. Теңіз суы тартылған соң, мәңгі өсіп тұра беретіндей  көрінген, комбинатты қажетті шикізатпен қамтамасыз етіп тұрған  қалың қамыс сиреді.

Облыс осылайша Қазан төң­керісінің алдындағыдай таза мал шаруашылығымен шұғылданатын өңірге айналған. Енді бұл аймақ  күрішпен күнелтіп, негізінен қа­ракөл қойын, жылқы мен түйе өсірумен айналысады.

Алексей жолдас  күнделікті қажет қағаздарын жинастырып, кең­се жұмыстарын ыңғайлап, сол күні кешкісін жанына көмек­шісін алып, ИЛ-18 ұшағымен Қызы­лордаға ұшып шықты. Әуежайда оны облыс басшылары тайлы-тая­ғы қалмай қарсы алған. Уақыт түн ортасы болып қалғанына қара­мастан, қала сыртындағы резиденцияда кешкілік ас дастарханы жайы­лып, әңгіме үстінде уақыттың қызды-қыздымен таңғы төртке тақағанын аңғармаған. Тарасарда Үкімет басшысы орынбасарының облыстағы төрт күндік сапарының бағдарламасы кесіліп-пішілді.

Мал фермаларындағы жағдай күткендегіден де ауыр болып шықты. Жайылымда не өткен жылдан қалған, не биылғы көктемгі тебінгі шөп жоқ, тап-тақыр. Құр­ғақ­шылыққа төзімді деген көк атау­лының өзі жерден қылтиып шық­пай жатып-ақ қураған. Әбден арыған мал өз аяғымен тапталып, тақырланып қалған маңдағы қара­ғаш пен түйетікеннің арасынан тіске ілінер көк іздеп босып жүр.

Ашық тоғандар  болмашы қар­дың суы жұмырына жұқ болмай тар­тылып қалған. Жерасты суы да бірнеше метр тереңге қашып, ойдағы-қырдағы құдықтардың ке­незесі кеуіп жатыр. Ауызына көк ілікпеген, оның үстіне  су­сыраған мал көз алдыңда арып, жүдеп-жадап барады. Әне-міне мал жаппай қырылуға жақын деген дабыл жан-жақтан түсе бастады. Сон­дықтан, тез арада жедел шешім қабыл­дамай болмайды.

Бірінші кезекте адам мен малдың ауызсуы мәселесін шешу қажет. Шалқардағы темір жол стансасында аудандар мен облыстық ұйымдардың жетекшілерінің ба­сын қосқан кеңес өтті. Оған Қы­зылорда, Ақтөбе, Шымкент облыс­тарының аумағындағы әскери бө­лімдердің командирлері, темір жол станциясының басшылары да шақырылды.

Кеңестің қорытындысы мынау болды: қолдағы малға су жеткізуге бір мыңға жуық су тасушы көлік шығарылады, бұған республикалық резервтен де кө­мек келеді.  Өкімет қорынан жүз мың тоннадан астам пішен, екі жүз мың тонна жем бөлінді. Одақ­тық үкіметке де резервтен жәрдем жасауға өтініш жасалды. Қазақстанның жемшөп қоры тәуір-ау деген өңірлері мен ай­мақтарына пішен мен сабан даярлап, жіберіп отыруға бас-көз болатын облыстың өкілдері аттандырылып жатты.

Жағдай сәл-пәл болсын оңа­лады деген жіңішке сенім мен үміт пайда болды. Тек осы бір шегеленген шараларды мықтап іске асыру қажет. Бұл үшін осы мақсатта арнайы штаб құрылды.

Облыстағы іссапардың соң­ғы күні де келіп жетті. Шағын ұшақ­пен Қызылқұмның қуыс-қуысын аралап ұшып өтпек ниет жасалды. Кеңшар мен ұжымшарлардың бүкіл қой-ешкі, жылқы-түйесінің жартысы құмдағы жайылымда жан сақтауда. Бұлар мінген АН-2 ұшағы құм арасындағы алаң­қайларға қонып-ұшып кете ала­тындай ыңғайлы. Ұзындығы – жүз, көлденеңі алпыс метр алаңқай болса болғаны. Ұшы-қиыры жоқ құмайт далада мұндай «әуежайлар» әр-әр тұста кездесіп қалады. Бірақ толассыз құм көшінің ондай алаңқайларды басып тастауы да әп-сәтте. Қонуын қонарсың-ау, бірақ қонған ұшақты қызыл құмның орай соғып  басып тастауы лезде. Қайта көтерілуің мұң. Ұшқыштардың да қорқатыны осы.

Бұлардың жолы болды. Қы­зылқұмның үстінен ұшқан топ жер­асты тұщы суы тереңге қаша қоймаған көгалды алқапты жай­лаған бірнеше шопан ауылына еркін қонды. Әжептәуір қарайған тал-шілігі бар мұндай көгалды жердегі шопандар құдықтан су ішіп, малды да сол сумен суарып отыр. Мұндай әзірге күйі қашпаған қойлы ауылға қонғанда, шаруаның аужайын байқап болған соң, аттанарда ауыздарына қымыз бен шұбат та тиіп қалады.

Қызылқұмның бір шетінен бері қайтқанда жолсерік азаматтар қолдан жасалған көгалды жердегі көл маңын мекендеген қойлы ауылға соға кетуді ұсынды. Бірге ұшып келе жатқан облыстың басшысы:

– Бұл жерді көп жылдан бері біздің Қойбағаров Қуаныш дейтін үздік шопанымыз жайлап келеді. Сіз, бәлкім, ол кісі жайлы естіген де боларсыз. Қаракөл қойының жүз саулығынан жыл сайын жүз сексен-екі жүз  қозы алады, баққан малынан да жоғары сұрыпты, түр-түсі де ерекше тері беріп келе жатқан бір еңбекқор жан. Бұл – республиканың рекорды. Ол аз болса, Қойбағаров жолдас тұнып тұрған кітап, өзі және майдангер, екі бірдей «Жауынгерлік Даңқ» орденімен наградталған. Со­ғыс­тан кейінгі жылдардағы жақсы жұмысы үшін еліміздің көптеген мемлекеттік марапатына ие болған ағамыз. Осы бесжылдықтың қоры­тындылары бойынша Социалистік Еңбек Ері атағына ұсынбақшымыз, – деді.

Біраз тынығып алудың да реті келіп тұрған. Мына тұста құм ішіндегі көлдің жағасын жайлаған шопанның көгарай шалғын жері жатыр. Ілгеріректе мұнай мен газ іздеп жүрген геологтар жер астынан тереңнен шығып жатқан су көзіне тіреліп қалса керек. Содан бері жиырма жыл бойы төменнен тартқан тұрбамен жер бетіне тынбай атқақтаған судан  жасанды көл пайда болыпты. Оны өздері Баршакөл деп әдемі атаған. Жерасты суы құм арасына сүзгіден өткендей сіңіп, арасында буланып  ұшып жатса да, су қоры азаяр емес.

– Бұл Баршакөлдің жағасын қамыс басып, қаз-үйрек үйірсектеп, балық көбейді. Сіздің Жайықтың жағалауында өскеніңізді білеміз, бірақ мұндағыдай сазанды көрме­геніңізге бәс тігуге бармын, – деп тағы бір сапарлас азамат отқа май­ды құя түсті. – Көктемде бұл көл­шік жабайы құсқа толып кетеді.

– Тіпті аққулар да мекендейтін болды, – деп аудан басшысы да әңгімеге  араласты.

– Асықпайық. Бұл маңда ұшақты басып қалатын сусыма құм жоқ, көл маңы ылғал. Дем алып, суға түсейік, күннің күйіп тұрғаны мынау. Ет жеп, сорпа ішіп, қонаға жата кетелік. Облыс орталығымен ұшақтағы рация арқылы байланыс ұстап отырамыз, – деді облыс басшысы сөздің нүктесін қойып.

– Мұндай көлдер көп пе сіз­дерде? – деп сұрады Алексей жолдас.

– Тұщы су құм ішінде тереңге кетпейді, сондықтан жетерлік. Бұл жақта геологтар он жылдай жүрген. Олардың қазған құдық­тары аз емес. Бәлкім, жүз деп саналуы да ықтимал. Бірақ бүкіл Қызылқұмда өз-өзінен буырқанып атылып шығып жатқаны оннан аспайды. Иесіз, қараусыз қал­ған тағы да жүз шақты құдық бар, олардан суды тек насоспен ғана айдап шығарасың. Бұған әзір кү­шіміз келмей отыр, – деді об­лыстың басшысы.

Шағын көлшікті бір айналып шығып, қонатын жерді қапысыз тапқан ұшқыш қамысты жағадан бірнеше қадам жерге келіп қонды.  Самолеттің салонынан тысқа шыққандардың бет-жүзін ыстық та болса көл суымен жұмсарған бір салқындау леп желпіп өтті. Мұрынға балық иісі келді, қа­мыс­тың жеңіл сыбдыры жанға жайлы тиіп, дүрілдеп келіп қонған ұшақтың дауысынан үрке ұшқан қаз-үйректің қанатының сусылы естілді.

Басына тері құлақшын киген, иығында желбегей жамылған мақ­талы шапаны бар, ұшақтың ұршығы қашан тоқтар екен деп күтіп тұрған  егде қазақ  көрінді. Алексей жолдастың қасындағы серіктері ана кісіге қос қолдарын соза ұмтылып барып, айқара ашыл­ған құшақтарын жая амандас­ты. Сосын ғана Совминнің білдей орынбасарын таныстырды.

Алексей жолдас бұл кісінің орысшадан хабары бар-жоқ екенін сұрады.

– Баяғыда соғыс кезінде аздап сөйлеуші едік, оны да ұмыттық қой қазір, – деді ақсақал.

Тілге жүйрік Совминнің орын­басары тек содан кейін ғана қа­зақ­шаға көшті. Шаруа жайын бір­қыдыру сөз етісті. Бір мезетте үй иесі:

– Келіңіздер, төрлетіңіздер! – деп қыза бастаған әңгімені  үзіп,  ұядай боп қатар қонақтай қалған қос киіз үйдің жанындағы жертөлеге бастады. –  Киіз үйден гөрі жер үй салқынырақ.

Отығып, қотанға қарай мамырлай жайылып келе жатқан қой ота­рына көз қиығын салып тұрып:

– Ана ұл отарды суарып, кешкі жайылымға қайта айдап алып кетеді. Мына көлшіктің суын ластамау үшін құдықтан су тартып, соған суарамыз, – деп қосып қойды.

ІІ

Қылаң төбелге аяқ артып, отардың алды-артын жиыстырып келе жатқан шопан да таяды. Аттың ауыздығын алып,  су ішсін деп жіберді-дағы, өзі құдықтың ағаш ернеуіне аяғын тірей, талтая тұра қалып, дәу қауғамен төменнен су тартып алып құя бастады.

Меймандар қой отарын аралап кетті. Аға шопан мән-жайды түсіндіріп жүр. Малдың күйі басқа отарларға қарағанда әлдеқайда  ілгері екендігі көзге бірден шалынады.

 Су тартқан шопан жігіттің мы­на ыстықта басына кигені  түл­кі тымақ, мақтадан сырылған кү­пәйке. Бұтында сырма қалың шалбар. Балағын керзі етіктің ішіне қыстырған. Қызылқұмның қатты аптабы мен құрғақ ыстық желінен осылай қалың киініп қана жан сақтап қорғана аласың. Мұны Совминнің орынбасары да жақсы біледі. Қалың киім күннің ыстығын өткізбейді, кісінің денесі ыстықты сезбейді. Қыр қазағына бұл жайт ежелден-ақ мәлім.

Құдықтың маңына ошарылған қой отары суға қанып, сейіле бере мына топ та шопан жігітке жа­қындаған. Алексей жолдас оның бой-тұрқын, кескін-келбетін көріп сәл аңтарылып қалды.

Еңкейіп-шалқайып су көтеріп тұрған жігіт қатты ыстықтап кетті-ау тегі, түлкі тымағын шешті де, белдемшесіне қыстырып қойды. Ажарын аптап жел мен күн қақтаған, дене бітімі құрыштан құйғандай, қолы балғадай кәдімгі қыр қазағы. Бірақ шашы… Ұлық мейманның көңілін аударғаны да осы болды. Кесек бітімді қайсар қазақтың шашы да көмірдей қара болса керек-ті. Мына жігіттің шашы кәдімгідей қызғылт сары. Енді сәл ынтыға үңіле түсіп еді, мәссаған безгелдек, қасы да сап-сары.

Алайда ондай-ондай алыс ауыл­да болып тұрады ғой. Анда-мұнда, бекеттер мен вокзалдарда қаңғырып жүрген кезбелер аз ба, солардың бірі шығар, мұндай бейбақтарға жатар орын, ішер киім берсең болды, соған тәуба деп, айтқаныңа көніп, айдағаныңа жүреді. Алыстағы қойлы ауылдағы қойшыға да керегі осы. Дегенмен, көмекшілікке, сірә-дағы, орыс жігітін берген болуы керек деп бір түйіп қойды іштей алматылық үлкен кісі. Сосын:

– Сәлеметсіз бе, – деді орыс тілінде. – Мұнда қашаннан бері жұмыс істеп жүрсіз?

Бойшаң сары жігіт өкімет адамына таңырқай қарады:

– Әке, мына кісі не дейді?

«Ақсақалды бұл жігіт әке деп тұр, ендеше осы үйдің баласы болғаны. Бірақ түрі қазаққа келмейді. Ал сонда бұл мұнда қайдан жүрген орыс пішінді азамат?» деп ойлаған Алексей  көппен бірге отар аралап кетті.

Озат шопанның отарындағы малдың күйі мынандай ыстығы шыжып тұрған жазда расымен де таңғаларлықтай күйлі еді. Қазақ «Мал баққанға бітеді» деп тегін айтқан ба, малсақ адам­ның түлік күтімін күндіз-түні қада­ғалайтыны көрініп-ақ тұр. Мал шаруашылығының қыр-сырын аса жетік білетін Алексей жолдас отар ішін аралап келе жатып  тұяғын тас тілген бірде-бір қойды көрмей, малшының ыждағаттылығына қат­ты риза болды. Күйі жақсы жас төл де асыр салып ойнақтап жүр.

Дегенмен дөкей адамның ойынан анау қызғылт шашты қазақ жігіті кетер емес. Құдық басында қауғаны соншалықты епті қимылмен допша домалатып су тартуына, малды шөлін қандыра суаруына қарап,   қойлы ауылда шаруа өрге домалап тұрса, мұнда сенің де үлесің аз емес-ау деп көңіліне түйіп қойды.

Өмірзақ Сұлтанов,

ғалым, экономика ғылымдарының кандидаты,

Сайлау Төлеуов,

журналист.

Семей-Астана.

(Басы. Жалғасы бар)

Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!

Пікір жазыңыз