Сыр өңірінің өрлеуі, өркендеуі жолында өшпес қолтаңбасын қалдырған, ғұмырының ұзақ жылдарын ел басқару ісіне арнап, аймағымыздың дамуына сүбелі үлес қосқан қайраткер тұлға Алмагүл Божанова туралы сөз айтардан бұрын туған жер дейтін киелі мекеннің келбетіне көз салуымыз керек.
Ертеде Тереңөзектің орнында үлкен терең көл болыпты, сол көлде ылғи алтын балықтар жүзіп жүреді екен деген бір аңыз естіген едік.
Менімше, бұл өлке – алтын адамдар галереясы.
Әулие-әмбиелерді, ахундарды, сүлейлерді айтпағанда Кеңес Одағының Батыры атағын алған Нағи Илиясов пен Жаппасбай Нұрсейітов есімдерінің өзі абат өлкеге айбат беріп тұр.
Кейінгі ұрпақ жете біле бермейтін батырлар қанша. Бұл аудан тарихында өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдары Қарақұмда қарақшылар қолынан қаза тапқан Серікбай Жакеев пен Жылқыбай Құттыбаевтың шынайы ерлігі жазылған. Тереңөзек кенті орталығындағы «Тағзым» алаңында осы боздақтарға арналған ескерткіш бар.
Ұлы Отан соғысынан кейін халық шаруашылығын қалпына келтіру жылдарында бидайдан мол өнім алған Социалистік Еңбек Ері Күләнда Әбдіраманова ауданнан еңбек батыры атанған бірінші әйел болса, Ибадулла Ақниязов пен Дүйсенбай Керейтбаев облыста бидайдан рекордтық өнім алғандары үшін Социалистік Еңбек Ерлері атанды. Күріш өсіруден Қасым Бөдеев, Цой Ги Хва, Балдырған Мұстапаева да Социалистік Еңбек Ерлері атағын алды.
Шопан, Социалистік Еңбек Ері Ахмет Халықов, «Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері», сауыншы Сәуле Өмірзақова, «Ленин» орденінің иегері, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты болған шопан Рабиға Іздіқұлова, «Ленин» орденінің иегері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған, аты аңызға айналған сауыншы Күлжан Әуезова, тәуелсіз еліміздің ең жоғарғы атағы «Қазақстанның Еңбек Ері» атағын алған Абзал Ерәлиев бар.
Сонымен бірге Мемлекеттік сыйлықтың иегері, министрдің орынбасары, Республика Жоғарғы сотының төрағасы лауазымындағы кісілер де Тереңөзек топырағынан түледі.
Осы галереяда тәуелсіздік жылдары аудан басқарған алғашқы әйел әкім Алмагүл Божанованың есімі де алтындай жарқырап тұр.
Алмагүл Божанова 1946 жылы қазіргі Сырдария ауданының Қызылөзек аталатын ауылында өмірге келген. Қызылордадағы М.Мәметова атындағы педучилищені, мұнан соң педагогикалық институтты бітірген. Оның туған жерінің, халқының алдындағы абыройға кенелуі басшылық қызметтерімен тікелей байланысты. Әсіресе, 1983-1999 жылдар аралығындағы аудан басшылығында атқарған қызметтері Алмагүл Божанованың азаматтық тұлғасын, адами бейнесін паш етті.
Бұған дейін жас Алмагүл аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, мектеп директоры болып еңбек етіп, басшылыққа ысылған, тәжірибелі маман болып қосылды.
1983-1992 жылдары аудандық партия комитетінің хатшысы, халық депутаттары аудандық Кеңесі атқару комитетінің орынбасары, төрағасы қызметтерін атқарған.
1992-1999 жылдары Сырдария ауданының әкімі болды.
Қоғам өзгеріп, жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға ауысып, шаруашылықтар шатқаяқтап жатқан кезеңде аудан басқару өте ауыр іс еді.
Бұрынғы совхоздар тарап, мамандар мен шаруалардың абдырап жатқан кезінде аудан басшысы Алмагүл Божанова аудандағы ірі шаруашылықтарды іргесін сөкпей бұрынғыша қалуына бар күш-жігерін жұмсады. Соның бір мысалы қазіргі кезде өндірісі өркендеген Нағи Ілиясов, Шаған ауылдарын ұстағанның қолында кетірмей, тұтас қалпында сақтап қалды.
Бұл жолда батылдық қана емес, батырлық та керек еді. Сондай батырлық әйел заты болса да басшы Алмагүлдің бойынан табылды. Төрт-тағандай табандылығы, ерік-жігері, қайсарлығы таразы басына түсіп, нәтижелі істерімен абырой иеленді.
Барлық салаға реформаларды батыл ендіріп, ел басқарған әкім Алмагүл сол кездегі Тереңөзек ауданын облыс көлемінде көш бастаушы сапқа шығарып, барлық көрсеткіштерден бірнеше жыл бойы алдыңғы қатардан көрінді.
«Осындай аумалы-төкпелі шақта әйел адамның қырық мың халқы, іргелі шаруашылықтары бар ауданды басқаруы оңай емес еді. Ал, Алмагүл Божанованың қолынан келді. Келгені сол, ауданды аяғынан тұрғызуға бар күш-білігін салып, өзінің қайтпас қайсарлығын көрсете білді» деп өткен кездерді еске алады Жалағаш ауданының құрметті азаматы, қоғам қайраткері Өмірбек Шәменов.
Облыстың құрметті азаматы И.Әбибуллаевтың: «Алмагүл Божанова табиғатынан батыл, қайсар тұлға еді. Ол кез келген мәселеде өзіндік ұстанымы бар, әділ әрі шешімді тез қабылдай алатын басшы болды. Оның шешендігі мен ораторлық қабілеті көпшілікке жігер беріп, ел игілігі үшін еңбек етуге шабыттандыратын» деп пікір білдіруі де біздің сөзімізді бекіте түседі.
«Қазақта «жақсы туған қыз бала батыр туған ұлмен тең» деген жақсы бір сөз бар. Тереңөзек ауданының әкімі болып тағайындалғанда Сейілбек Шаухамановтың: «Бұл тек Алмагүлге артылып отырған сенім емес, бүкіл қазақ қыздарына артылып отырған сенім» деп айтқан тарихи сөзі жадымызда тұр. Сол сенімді Алмагүл Божанова жауапкершілікпен атқарып шықты. Бар білімін, тәжірибесін Тереңөзек ауданының өсіп-өркендеуіне арнады. Ол өзін еңбекке арнаған жан еді. Жұмыстан басқа алаңы болған жоқ» дейді қоғам және мемлекет қайраткері, Қызылорда қаласының және бірнеше ауданның құрметті азаматы Н.Мұсабаев.
А.Божанованың аудан басшылығындағы біліктілігін өтпелі кезеңнің қиыншылықтарын біз сияқты сырттан «қызықтап» емес, қайнаған еңбек өтінде жүріп көрген бұл кісілерден асырып айта алмаймыз.
Қазақстанның Еңбек Ері Абзал Ералиев былай дейді:
«…Көтерілген мәселелердің шешімін таппай тынбайтын. Әсіресе ауыл шаруашылығы өндірісінің кем-кетігін түгендеуге барын салды. Қай жерде де сөзі өтімді еді. Кабинет күшіне емес, ғанибет ісіне сенді. Депутат ретінде сайлаушылармен, жұртшылықпен кездескенде мәселелердің мән-жайын ашып, мәнісін табудың жолдарын ұсынатын. Шабыттанып сөйлеп, көпшіліктің намысын оятып, жігерін жанитын».
Мұндай адамды нағыз көшбасшы дер. Ел басына күн туғанда осындай қыздардың қолбасшы болғанын білеміз.
Сонымен бірге: «Қазақта ағаш бір жерде көктейді деген мәтел бар. Бірақ оның жемісінен барша қауым дәм татады. Жұртына жастық боп жантайып, бастық боп нұсқа көрсеткен Алмагүл апайдың шапағаты тимеген жерлестеріміз кемде-кем шығар», – дейді Абзал аға.
Асыл тұлғаның азаматтық бейнесі, адами келбеті дегенде дәл осы сөз дөп келеді.
Қоғам және мемлекет қайраткері, саяси ғылымдар докторы Мұрат Бақтиярұлы: «Оның сан алуан салаларды, яғни білім, комсомол, партия, әкімият, мәслихат, қоғамдық ұйымдарда қалтқысыз қызмет атқарып, ел алғысын арқалаумен ғұмыр кешкені екі адамның бірінің басына бұйыра бермейтін бақ болар» деп пікір білдіреді.
Шын мәнінде, біздің өлкенің тарихында Алмагүл Божанованың бағы – оның өзіне ғана тән бақыт!
Алмагүл апайдың басты қасиеттерінің бірі өте ыждағатты, ықтиятты адам болатын.
Сыр елінің белгілі тұлғалары, қоғамдық-саяси ахуал, жалпы өмір туралы толғаныстарын қағаз бетіне түсіріп, бірнеше кітап жазып шығарды. «Ердің бағын жандырған Ер Балдырған», «Сыр елім – Жерұйығым», «Сенім жүгі», «Аңыз, абыз адам», «Құдірет пен қасиет», «Көпір», «Сырым мен шыным», «Ғасыр үні» аталатын кітаптары жарық көрді.
Осы еңбектердің бағасын біз қоғам және мемлекет қайраткері, облыстың құрметті азаматы Бекмырза Еламановтың сөзімен келтірейік: «Бұл кітаптар Тереңөзектің, жалпы Сыр өңірінің тарихы, энциклопедиясы секілді, зер салып қарасаңыз, сонау кеңестік дәуірде аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы болғаннан бастап жарты ғасыр бойғы материалдарды, құнды деректерді жинағандығы аңғарылады. Мұндай мәліметтердің кейбірін қырағаттап отырып мұрағаттардан іздеуге тура келеді. Ал, оны Алмагүл қолға ұстатып тұр».
Нақты, ғылыми бағасы – осы.
Мұның бәріне үлгеру өз алдына, оларға ізденіс, ыждағаттылық, туған жер тарихына деген аса үлкен жауаптылық қажет.
Өткен күннің дерегін шашау шығармай жинап, қаттау бір жұмыс, оны көз майын тауысып қағазға түсірудің өз азабы тағы бар. Алмагүл апайдың осының бәрін игеруі – үлкен іс, үлгілі іс.
Осындай көз майын тауысқан жазу ісіндегі еңбеккештігі арқылы ол кісі Қазақстан Журналистер одағы мүшелігіне қабылданды. Білмеген адамдар бұрынғы партия қызметкерлері де одақ мүшелігіне өтіп алыпты деп жүрді. Ал, Алмагүл апайдың осы одаққа нағыз лайық жан екенін біз жақсы білеміз. Ол кісі газетке берген көптеген мақалалары өз қолымыздан өтті, мен мынаны істедім, ананы жасадым деген әңгіме емес, тақырыптары ұрпақ тәрбиесінің қамын күйттейтін.
Мұның өз сыры бар. Алмагүл апайдың жас кезінде комсомол ұйымын басқарғанын айттық. Жетпіс жылдан аса өмір сүрген комсомол ұйымы ел тарихында небір ерлік істердің, ел қорғаудағы батырлықтың, «ауыздықпен су ішіп, етігімен су кешкен», «тар жол, тайғақ кешулерден» өткен елі, жері үшін жанын пида еткен жанкештілердің ұйымы еді.
Отбасынан, онан беріде осы жалынды ұйымнан алған тәлімін Алмагүл апай кейінгі ұрпақ тәрбиесімен сабақтастыра білді.
Кешегі өтпелі кезеңнің күрделі жағдайын еңсеру кезінде көптеген қиыншылық кезікті. Осы тұста идеологиялық жұмыстың осалдығы жастар арасындағы тәрбие тінін босаңсытып кетті. Батыстық ағымдарға, бейсаналы дін насихатына еліктеген жастар ұлттық құндылықтардан қағажу қалды, мейірімсіздік белең ала бастады. Осы кезде Алмагүл Божанқызы жастар тәрбиесіне араласудың қажеттігін сезінді. Сондықтан 2011 жылы облыстық «Ұрпақтан ұрпаққа» қоғамдық бірлестігін құруға бастамашы болды.
Қоғамдық бірлестік облысымыздың тұрғындары мен жастарын жоғарғы азаматтық позицияларға, қоғамдық белсенділікке, шынайы отансүйгіштікке және ұрпақтар сабақтастығын жандандыруға ықпал етті. Облыс аймағында көптеген оқу орындарымен, үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдармен, басқа да бірлестіктің жұмыс барысы мен мазмұнына сәйкес келетін мекемелермен қарым-қатынас орнатып, әлеуметтік-экономикалық реформалар мен жастар саясатының іске асырылуы тұрғысында, өлкенің тарихи мұрасын зерттеу ісіне көп пайдалы жұмыстар атқарды.
«Зейнеткерлікке шыққан соң «Ұрпақтан ұрпаққа» қоғамдық бірлестігін құрып, осы істердің басы-қасында болған Алмагүлдің еңбегі ұшан-теңіз. Елге, қоғамға қызмет жасаудың үлгісін көрсетті. Өзі туралы, өзгелер туралы көзбен көргендерімен қатар естіген әңгімелерін ұрпақ санасына сіңіруге барынша күш-қайратын аяған жоқ», – дейді осы қоғамдық бірлестіктің төрағасы болған ардагер ағамыз Сайлаубай Әбішұлы.
Алмагүл апай өзінің бір сұхбатында былай депті:
«Алғашқы ұйымдасқан кезде қоғамдық бірлестікке қатысушыларды тарту жөнінде хабарландырып, басты мақсатымыз жастарды қазақстандық патриотизм рухында ұлтжанды етіп тәрбиелеу, ұлттық құндылықтарды насихаттау екенін жариялағанда бізге бірінші кезекте бұрынғы комсомол ардагерлері келіп жазылды. Біз міндетті түрде бұрынғы комсомол қызметкерлері болсын деп талап қоймасақ та өзінен-өзі солай қалыптасты. Менің ойымша, бұның басты себебі жастар тәрбиесі және оларды белсенді, еңбеккеш, рухты, қайратты, жігерлі, отансүйгіш етіп тәрбиелеуде өткен қоғамдағы комсомол ұйымынан асқан жауынгер ұйымның жоқ егендігінен де болар».
Міне, ол кісінің көрегендігі, өткен мен бүгіннің арасындағы алтын көпір қызметі ел болашағына осылай олжа алып келді.
Алмагүл апай өте сыйлы болды. Ол кісі сөйлей бастағанда ескертусіз тыныштық орнайтын. Біз мұны көп жерде байқағанбыз. Қазақта мысы басым деген бір сөз бар-ды. Бәлкім, мысы басым ба, апаймен жолыққанда жолымыздан ысырылып тұратындардың бірі өзіміз едік.
Апайды әсіресе Тереңөзек халқы қатты жақсы көреді. Ал, ол кісінің өзі туған жерін өмір бойы кеудесінің алтын сандығында аялады.
«Мен осы ауданның тумасымын, мен үшін бұл аудан – ең қымбат жерұйығым. Осы жерде туып-өсіп, мектептен білім алып, жоғары оқу орнын бітірген соң қайтып келіп, қырық жылға жуық еңбек еттім. Ауданның өсіп-өркендеуіне азды-көпті үлес қостым. Қызметке ерте араластым, аудан халқы мені сыйлады, төрге шығарды, алақандарына салып аялады, жас шағымда қызымыз деп еркелетті, абырой-бедел алып берді. Сыр бойының, оның ішінде бұрынғы Тереңөзек, қазіргі Сырдария аудaнының тумасы болғанымды мақтан етемін», – депті Алмагүл апай бір жазбасында.
Алмагүл апайдың ел ішіндегі сый-құрметі жөнінде 2000-шы жылдары Сырдария ауданын басқарған Әріп Қожбанов былай деп жазады:
«Мен осы ауданның басшылығына апайдан кейін бардым. Шын мәнінде ол кісінің бастап кеткен игі істерін жалғастырдым. Тіпті, өзімнің бастамам болса да апайдың ісі еді деп айтудан жаңылғаным жоқ. Бұл менің ол кісіге деген ерекше сыйластығым болатын, менің солай деп айтуым, Алекеңді құрмет тұтқан халықтың да ықыласын аударды.
Аудан жұртшылығы арасынан, қызметкерлер ішінен маған ол кісі туралы тек жақсы сөздер жетті. Сондықтан басшылық жасаудағы көптеген ісі үлгі алуға тұрарлық екенін түсіндім.
Алмагүл апайдың жан дүниесін өзі жанып, айналасына жарық шашқан пілтешамға теңесе болады. Ол кісі әрқашан халық қамын ойлайтын, жеке басына келгенде айналып өтіп, сөз парасын тағы да көпшілікке апарып тірейтін».
Иә, «өзі жанып, айналасына жарық шашқан…». Бұл кісінің өмірінің баяны осы теңеудің тура мағынасынан табылады.
Саналы ғұмырын туған еліне адал қызмет жасауға арнаған, елі ардақтаған Алмагүл Божанованың еңбегі де лайықты бағаланды.
«Парасат», «Құрмет» ордендерінің иегері, Қызылорда облысының және Сырдария ауданының құрметті азаматы атақтарына лайық болды.
Ал, оның ең басты марапаты – халық ықыласы, елдің сағына іздеп жатқан ерекше пейілі.
Дүйсенбек АЯШҰЛЫ,
«Сыр бойы»
